લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 463-482

લિણ્નિમિત્તાદેશાદિકં ન ભવતિ યદઙ્ગં તદવયવસ્યાસંયુક્તહલ્મધ્યસ્થસ્યાત એત્વમભ્યાસલોપશ્ચ કિતિ લિટિ । નેદતુઃ । નેદુઃ ॥
થલિ ચ સેટિ

પ્રાગુક્તં સ્યાત્ । નેદિથ । નેદથુઃ । નેદ । નનાદ, નનદ । નેદિવ । નેદિમ । નદિતા । નદિષ્યતિ । નદતુ । અનદત્ । નદેત્ । નદ્યાત્ । અનાદીત્, અનદીત્ । અનદિષ્યત્ ॥ ટુ નદિ સમૃદ્ધૌ ॥ 8 ॥
આદિર્ઞિટુડવઃ

ઉપદેશે ધાતોરાદ્યા એતે ઇતઃ સ્યુઃ ॥
ઇદિતો નુમ્ ધાતોઃ

નન્દતિ । નનન્દ । નન્દિતા । નન્દિષ્યતિ । નન્દતુ । અનન્દત્ । નન્દેત્ । નન્દ્યાત્ । અનન્દીત્ । અનન્દિષ્યત્ । અર્ચ પૂજાયામ્ ॥ 9 ॥ અર્ચતિ ॥
તસ્માન્નુડ્ દ્વિહલઃ

દ્વિહલો ધાતોર્દીર્ઘીભૂતાત્પરસ્ય નુટ્ સ્યાત્ । આનર્ચ । આનર્ચતુઃ । અર્ચિતા । અર્ચિષ્યતિ । અર્ચતુ । આર્ચત્ । અર્ચેત્ । અર્ચ્યાત્ । આર્ચીત્ । આર્ચિષ્યત્ ॥ વ્રજ ગતૌ ॥ 10 ॥ વ્રજતિ । વવ્રાજ । વ્રજિતા । વ્રજિષ્યતિ । વ્રજતુ । અવ્રજત્ । વ્રજેત્ । વ્રજ્યાત્ ॥
વદવ્રજહલન્તસ્યાચઃ

એષામચો વૃદ્ધિઃ સિચિ પરસ્મૈપદેષુ । અવ્રાજીત્ । અવ્રજિષ્યત્ ॥ કટે વર્ષાવરણયોઃ ॥ 11 ॥ કટતિ । ચકાટ । ચકટતુઃ । કટિતા । કટિષ્યતિ । કટતુ । અકટત્ । કટેત્ । કટ્યાત્ ॥
હ્મ્યન્તક્ષણશ્વસજાગૃણિશ્વ્યેદિતામ્

હમયાન્તસ્ય ક્ષણાદેર્ણ્યન્તસ્ય શ્વયતેરેદિતશ્ચ વૃદ્ધિર્નેડાદૌ સિચિ । અકટીત્ । અકટિષ્યત્ ॥ ગુપૂ રક્ષણે ॥ 12 ॥
ગુપૂધૂપવિચ્છિપણિપનિભ્ય આયઃ

એભ્ય આયઃ પ્રત્યયઃ સ્યાત્ સ્વાર્થે ॥
સનાદ્યન્તા ધાતવઃ

સનાદયઃ કમેર્ણિઙન્તાઃ પ્રત્યયા અન્તે યેષાં તે ધાતુસંજ્ઞકાઃ । ધાતુત્વાલ્લડાદયઃ । ગોપાયતિ ॥
આયાદય આર્ધધાતુકે વા

આર્ધધાતુકવિવક્ષાયામાયાદયો વા સ્યુઃ । ( કાસ્યનેકાચ આમ્ વક્તવ્યઃ) । લિટિ આસ્કાસોરામ્વિધાનાન્મસ્ય નેત્ત્વમ્ ॥
અતો લોપઃ

આર્ધધાતુકોપદેશે યદદન્તં તસ્યાતો લોપ આર્ધધાતુકે ॥
આમઃ

આમઃ પરસ્ય લુક્ ॥
કૃઞ્ ચાનુપ્રયુજ્યતે લિટિ

આમન્તાલ્લિટ્પરાઃ કૃભ્વસ્તયો ઽનુપ્રયુજ્યન્તે । તેષાં દ્વિત્વાદિ ॥
ઉરત્

અભ્યાસઋવર્ણસ્યાત્ પ્રત્યયે । રપરઃ । હલાદિઃ શેષઃ । વૃદ્ધિઃ । ગોપાયાઞ્ચકાર । દ્વિત્વાત્પરત્વાદ્યણિ પ્રાપ્તે ----- .
દ્વિર્વચને ઽચિ

દ્વિત્વનિમિત્તે ઽચિ અચ આદેશો ન દ્વિત્વે કર્તવ્યે । ગોપાયાઞ્ચક્રતુઃ ॥
એકાચ ઉપદેશે ઽનુદાત્તાત્

ઉપદેશે યો ધાતુરેકાજનુદાત્તશ્ચ તત આર્ધધાતુકસ્યેણ્ન ।
ઊદૄદન્તૈર્યૌતિરુક્ષ્ણુશીઙ્સ્નુનુક્ષુશ્વિડીઙ્શ્રિભિઃ ।
વૃઙ્વૃઞ્ભ્યાં ચ વિનૈકાચો ઽજન્તેષુ નિહતાઃ સ્મૃતાઃ ॥
કાન્તેષુ શક્લેકઃ । ચાન્તેષુ પચ્મુચ્રિચ્વચ્વિચ્સિચઃ ષટ્ । છાન્તેષુ પ્રચ્છેકઃ । જાન્તેષુ ત્યજ્નિજિર્ભજ્ભઞ્જ્ભુજ્ભ્રસ્જ્મસ્જ્યજ્યુજ્રુજ્ રઞ્જ્વિજિર્સ્વઞ્જ્સઞ્જ્સૃજઃ પઞ્ચદશ ॥ દાન્તેષુ અદ્ક્ષુદ્ખિદ્છિદ્તુદ્ નુદ્પદ્યભિદ્વિદ્યતિવિનદ્વિન્દ્શદ્સદ્સ્વિદ્યસ્કન્ધદઃ ષોડશ । ધાન્તેષુ ક્રુધ્ક્ષુધ્બુધ્યબન્ધ્યુધ્રુધ્રાધ્વ્યધ્સાધ્શુધ્સિધ્યા એકાદશ । નાન્તેષુ મન્યહની દ્વૌ । પાન્તેષુ આપ્છુપ્ક્ષિપ્તપ્તિપ્તૃપ્યદૃપ્યલિપલુપ્વપ્શપ્સ્વપ્ સૃપસ્ત્રયોદશ । ભાન્તેષુ યભ્રભ્લભસ્ત્રયઃ । માન્તેષુ ગમ્યમ્નમ્રમશ્ચત્વારઃ । શાન્તેષુ ક્રશ્દંશ્દિશ્દૃશ્મૃશ્રિશ્રુશ્લિશ્વિશ્સ્પૃશો દશ । ષાન્તેષુ કૃષ્ ત્વિષ્તુષ્દ્વિષ્પુષ્યપિષ્વિષ્શિષ્શુષ્શ્લિષ્યા એકાદશ ॥ સાન્તેષુ ઘસ્વસતી દ્વૌ । હાન્તેષુ દહ્દિહ્દુહ્નહ્મિહ્રુહ્લિહ્વહો ઽષ્ટૌ ।
અનુદાત્તા હલન્તેષુ ધાતવસ્ત્ર્યધિકં શતમ્ ।
ગોપાયાઞ્ચકર્થ । ગોપાયાઞ્ચક્રથુઃ । ગોપાયાઞ્ચક્ર । ગોપાયાઞ્ચકાર । ગોપાયાઞ્ચકર । ગોપાયાઞ્ચકૃવ । ગોપાયાઞ્ચકૃમ । ગોપાયામ્બભૂવ, ગોપાયામાસ । જુગોપ । જુગુપતુઃ । જુગુપુઃ ॥
સ્વરતિસૂતિસૂયતિધૂઞૂદિતો વા

સ્વરત્યાદેરૂદિતશ્ચ પરસ્ય વલાદેરાર્ધધાતુકસ્યેડ્ વા સ્યાત્ । જુગોપિથ, જુગોપ્થ । ગોપાયિતા, ગોપિતા, ગોપ્તા । ગોપાયિષ્યતિ, ગોપિષ્યતિ, ગોપ્સ્યતિ । ગોપાયતુ । અગોપાયત્ । ગોપાયેત્ । ગોપાય્યાત્, ગુપ્યાત્ । અગોપાયીત્ ॥
નેટિ

ઇડાદૌ સિચિ હલન્તસ્ય વૃદ્ધિર્ન । અગોપીત્, અગૌપ્સીત્ ॥
ઝલો ઝલિ

ઝલઃ પરસ્ય સસ્ય લોપો ઝલિ । અગૌપ્તામ્ । અગૌપ્સુઃ । અગૌપ્સીઃ । અગૌપ્તમ્ । અગૌપ્ત । અગૌપ્સમ્ । અગૌપ્સ્વ । અગૌપ્સ્મ । અગોપાયિષ્યત્, અગોપિષ્યત્, અગોપ્સ્યત્ ॥ ક્ષિ ક્ષયે ॥ 13 ॥ ક્ષયતિ । ચિક્ષાય । ચિક્ષિયતુઃ । ચિક્ષિયુઃ । એકાચ ઇતિ નિષેધે પ્રાપ્તે -- .
કૃસૃભૃવૃસ્તુદ્રુસ્રુશ્રુવો લિટિ

ક્રાદિભ્ય એવ લિટ ઇણ્ન સ્યાદન્યસ્માદનિટો ઽપિ સ્યાત્ ॥
અચસ્તાસ્વત્થલ્યનિટો નિત્યમ્