લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 302-321

હલાદૌ વા સ્યાત્ ॥
અષ્ટાભ્ય ઔશ્

કૃતાકારાદષ્ટનો જશ્શસોરૌશ્ । અષ્ટભ્ય ઇતિ વક્તવ્યે કૃતાત્વનિર્દેશો જશ્શસોર્વિષયે આત્વં જ્ઞાપયતિ । અષ્ટૌ । અષ્ટૌ । અષ્ટાભિઃ । અષ્ટાભ્યઃ । અષ્ટાભ્યઃ । અષ્ટાનામ્ । અષ્ટાસુ । આત્વાભાવે અષ્ટ, પઞ્ચવત્ ॥
ઋત્વિગ્દધૃક્સ્રગ્દિગુષ્ણિગઞ્ચુયુજિક્રુઞ્ચાં ચ

એભ્યઃ ક્વિન્, અઞ્ચેઃ સુપ્યુપપદે, યુજિક્રુઞ્ચોઃ, કેવલયોઃ, ક્રુઞ્ચેર્નલોપાભાવશ્ચ નિપાત્યતે । કનાવિતૌ ॥
કૃદતિઙ્

અત્ર ધાત્વધિકારે તિઙ્ભિન્નઃ પ્રત્યયઃ કૃત્સંજ્ઞઃ સ્યાત્ ॥
વેરપૃક્તસ્ય

અપૃક્તસ્ય વસ્ય લોપઃ ॥
ક્વિન્પ્રત્યયસ્ય કુઃ

ક્વિન્પ્રત્યયો યસ્માત્તસ્ય કવર્ગો ઽન્તાદેશઃ પદાન્તે । અસ્યાસિદ્ધત્વાચ્ચોઃ કુરિતિ કુત્વમ્ । ઋત્વિક્ , ઋત્વિગ્ । ઋત્વિજૌ ।
ઋત્વિગ્ભ્યામ્ ॥
યુજેરસમાસે

યુજેઃ સર્વનામસ્થાને નુમ્ સ્યાદસમાસે । સુલોપઃ । સંયોગાન્તલોપઃ । કુત્વેન નસ્ય ઙઃ । યુઙ્ । અનુસ્વારપરસવર્ણૌ । યુઞ્જૌ । યુઞ્જઃ । યુગ્ભ્યામ્ ॥
ચોઃ કુઃ

ચવર્ગસ્ય કવર્ગઃ સ્યાજ્ઝલિ પદાન્તે ચ । સુયુક્ , સુયુગ્ । સુયુજૌ । સુયુગ્ભ્યામ્ ॥ ખન્ । ખઞ્જૌ । ખન્ભ્યામ્ ॥
વ્રશ્ચભ્રસ્જસૃજમૃજયજરાજભ્રાજચ્છશાં ષઃ

ઝલિ પદાન્તે ચ । જશ્ત્વચર્ત્વે । રાટ્ , રાડ્ । રાજૌ । રાજઃ । રાડ્ભ્યામ્ ॥ એવં વિભ્રાટ્, દેવેટ્, વિશ્વસૃટ્ ॥ ( પરૌ વ્રજેઃ ષઃ પદાન્તે ) । પરાવુપપદે વ્રજેઃ ક્વિપ્ સ્યાદ્દીર્ઘશ્ચ પદાન્તે ષત્વમપિ । પરિવ્રાટ્ । પરિવ્રાજૌ ॥
વિશ્વસ્ય વસુરાટોઃ

વિશ્વશબ્દસ્ય દીર્ઘો ઽન્તાદેશઃ સ્યાદ્સૌ રાટ્શબ્દે ચ પરે । વિશ્વરાટ્ , વિશ્વરાડ્ । વિશ્વરાજૌ । વિશ્વરાડ્ભ્યામ્ ॥
સ્કોઃ સંયોગાદ્યોરન્તે ચ

પદાન્તે ઝલિ ચ યઃ સંયોગસ્તદાદ્યોઃ સ્કોર્લોપઃ । ભૃટ્ । સસ્ય શ્ચુત્વેન સઃ । ઝલાં જશ્ ઝશિ ઇતિ શસ્ય જઃ । ભૃજ્જૌ । ભૃડ્ભ્યામ્ ॥ ત્યદાદ્યત્વં પરરૂપત્વં ચ ॥
તદોઃ સઃ સાવનન્ત્યયોઃ

ત્યદાદીનાં તકારદકારયોરનન્ત્યયોઃ સઃ સ્યાત્સૌ । સ્યઃ । ત્યૌ । ત્યે ॥ સઃ । તૌ । તે ॥ યઃ । યૌ । યે ॥ એષઃ । એતૌ । એતે ॥
ઙેપ્રથમયોરમ્

યુષ્મદસ્મદ્ભ્યાં પરસ્ય ઙે ઇત્યેતસ્ય પ્રથમાદ્વિતીયયોશ્ચામાદેશઃ ॥
ત્વાહૌ સૌ

અનયોર્મપર્યન્તસ્ય ત્વાહૌ આદેશૌ સ્તઃ ॥
શેષે લોપઃ

એતયોષ્ટિલોપઃ । ત્વમ્ । અહમ્ ॥
યુવાવૌ દ્વિવચને

દ્વયોરુક્તાવનયોર્મપર્યન્તસ્ય યુવાવૌ સ્તો વિભક્તૌ ॥
પ્રથમાયાશ્ચ દ્વિવચને ભાષાયામ્

ઔઙ્યેતયોરાત્વં લોકે । યુવામ્ । આવામ્ ॥
યૂયવયૌ જસિ

અનયોર્મપર્યન્તસ્ય । યૂયમ્ । વયમ્ ॥
ત્વમાવેકવચને

એકસ્યોક્તાવનયોર્મપર્યન્તસ્ય ત્વમૌ સ્તો વિભક્તૌ ॥
દ્વિતીયાયાઞ્ચ

અનયોરાત્સ્યાત્ । ત્વામ્ । મામ્ ॥
શસો ન