લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 282-301

અકકારયોરિદમદસોર્ભિસ ઐસ્ ન । એભિઃ । અસ્મૈ । એભ્યઃ । અસ્માત્ । અસ્ય । અનયોઃ । એષામ્ । અસ્મિન્ । અનયોઃ । એષુ ॥
દ્વિતીયાટૌસ્સ્વેનઃ

ઇદમેતદોરન્વાદેશે । કિઞ્ચિત્કાર્યં વિધાતુમુપાત્તસ્ય કાર્યાન્તરં વિધાતું પુનરુપાદાનમન્વાદેશઃ । યથા - અનેન વ્યાકરણમધીત મેનં છન્દો ઽધ્યાપયેતિ । અનયોઃ પવિત્રં કુલમેનયોઃ પ્રભૂતં સ્વામિતિ ॥ એનમ્ । એનૌ । એનાન્ । એનેન । એનયોઃ । એનયોઃ ॥ રાજા ॥
ન ઙિસમ્બુદ્ધ્યોઃ

નસ્ય લોપો ન ઙૌ સમ્બુદ્ધૌ ચ । હે રાજન્ । ( ઙાવુત્તરપદે પ્રતિષેધો વક્તવ્ય ઃ) । બ્રહ્મનિષ્ઠઃ । રાજાનૌ । રાજાનઃ । રાજ્ઞઃ ॥
નલોપઃ સુપ્સ્વરસંજ્ઞાતુગ્વિધિષુ કૃતિ

સુબ્વિધૌ સ્વરવિધૌ સંજ્ઞાવિધૌ કૃતિ તુગ્વિધૌ ચ નલોપો ઽસિદ્ધો નાન્યત્ર - રાજાશ્વ ઇત્યાદૌ । ઇત્યસિદ્ધત્વાદાત્વમેત્ત્વમૈસ્ત્વં ચ ન । રાજભ્યામ્ । રાજભિઃ । રાજ્ઞિ, રાજનિ । રાજસુ ॥ યજ્વા । યજ્વાનૌ । યજ્વાનઃ ॥
ન સંયોગાદ્વમન્તાત્

વમન્તસંયોગાદનો ઽકારસ્ય લોપો ન । યજ્વનઃ । યજ્વા । યજ્વભ્યામ્ ॥ બ્રહ્મણઃ । બ્રહ્મણા ॥
ઇન્હન્પૂષાર્યમ્ણાં શૌ

એષાં શાવેવોપધાયા દીર્ઘો નાન્યત્ર । ઇતિ નિષેધે પ્રાપ્તે - .
સૌ ચ

ઇન્નાદીનામુપધાયા દીર્ઘો ઽસંબુદ્ધૌ સૌ । વૃત્રહા । હે વૃત્રહન્ ॥
એકાજુત્તરપદે ણઃ

એકાજુત્તપરદં યસ્ય તસ્મિન્સમાસે પૂર્વપદસ્થાન્નિમિત્તાત્પરસ્ય પ્રતિપદિકાન્તનુમ્વિભક્તિસ્થસ્ય નસ્ય ણઃ । વૃત્રહણૌ ॥
હો હન્તેર્ઞ્ણિન્નેષુ

ઞિતિ ણિતિ પ્રત્યયે નકારે ચ પરે હન્તેર્હકારસ્ય કુત્વમ્ । વૃત્રઘ્નઃ ઇત્યાદિ । એવં શાર્ઙ્ગિન્, યશસ્વિન્, અર્યમન્, પૂષન્ ॥
મઘવા બહુલમ્

મઘવન્શબ્દસ્ય વા તૃ ઇત્યન્તાદેશઃ । ઋ ઇત્ ॥
ઉગિદચાં સર્વનામસ્થાને ઽધાતોઃ

અધાતોરુગિતો નલોપિનો ઽઞ્ચતેશ્ચ નુમ્ સ્યાત્સર્વનામસ્થાને પરે । મઘવાન્ । મઘવન્તૌ । મઘવન્તઃ । હે મઘવન્ । મઘવદ્ભ્યામ્ । તૃત્વાભાવે મઘવા । સુટિ રાજવત્ ॥
શ્વયુવમઘોનામતદ્ધિતે

અન્નન્તાનાં ભાનામેષામતદ્ધિતે સંપ્રસારણમ્ । મઘોનઃ । મઘવભ્યામ્ । એવં શ્વન્, યુવન્ ॥
ન સંપ્રસારણે સંપ્રસારણમ્

સંપ્રસારણે પરતઃ પૂર્વસ્ય યણઃ સંપ્રસારણં ન સ્યાત્ । ઇતિ યકારસ્ય નેત્વમ્ । અત એવ જ્ઞાપકાદન્ત્યસ્ય યણઃ પૂર્વં સંપ્રસારણમ્ । યૂનઃ । યૂના । યુવભ્યામ્ ઇત્યાદિ ॥ અર્વા । હે અર્વન્ ॥
અર્વણસ્ત્રસાવનઞઃ

નઞા રહિતસ્યાર્વન્નિત્યસ્યાઙ્ગસ્ય તૃ ઇત્યન્તાદેશો ન તુ સૌ । અર્વન્તૌ । અર્વન્તઃ । અર્વદ્ભ્યામિત્યાદિ ॥
પથિમથ્યૃભુક્ષામાત્

એષામાકારો ઽન્તાદેશઃ સ્યાત્ સૌ પરે ॥
ઇતો ઽત્સર્વનામસ્થાને

પથ્યાદેરિકારસ્યાકારઃ સ્યાત્સર્વનામસ્થાને પરે ॥
થો ન્થઃ

પથિમથોસ્થસ્ય ન્થાદેશઃ સર્વનામસ્થાને । પન્થાઃ । પન્થાનૌ । પન્થાનઃ ॥
ભસ્ય ટેર્લોપઃ

ભસ્ય પથ્યાદેષ્ટેર્લોપઃ । પથઃ । પથા । પથિભ્યામ્ ॥ એવં મથિન્, ઋભુક્ષિન્ ॥
ષ્ણાન્તા ષટ્

ષાન્તા નાન્તા ચ સંખ્યા ષટ્સંજ્ઞા સ્યાત્ । પઞ્ચન્ શબ્દો નિત્યં બહુવચનાન્તઃ । પઞ્ચ । પઞ્ચ । પઞ્ચભિઃ । પઞ્ચભ્યઃ । પઞ્ચભ્યઃ ।
નુટ્ ॥
નોપધાયાઃ

નાન્તસ્યોપધાયા દીર્ઘો નામિ । પઞ્ચાનામ્ । પઞ્ચસુ ॥
અષ્ટન આ વિભક્તૌ