લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 242-261

અચાં મધ્યે યો ઽન્ત્યસ્તસ્માત્પરસ્તસ્યૈવાન્તાવયવો મિત્સ્યાત્ । ઉપધાદીર્ઘઃ । જ્ઞાનાનિ । પુનસ્તદ્વત્ । શેષં પુંવત્ ॥ એવં ધન વન ફલાદયઃ ॥
અદ્ડ્ડતરાદિભ્યઃ પઞ્ચભ્યઃ

એભ્યઃ ક્લીબેભ્યઃ સ્વમોઃ અદ્ડાદેશઃ સ્યાત્ ॥
ટેઃ

ડિતિ ભસ્ય ટેર્લોપઃ । કતરત્ , કતરદ્ । કતરે । કતરાણિ । હે કતરત્ । શેષં પુંવત્ ॥ એવં કતમત્ । ઇતરત્ । અન્યત્ । અન્યતરત્ । અન્યતમસ્ય ત્વન્યતમમિત્યેવ । ( એકતરાત્પ્રતિષેધો વક્તવ્યઃ )। એકતરમ્ ॥
હ્રસ્વો નપુંસકે પ્રાતિપદિકસ્ય

અજન્તસ્યેત્યેવ । શ્રીપં જ્ઞાનવત્ ॥
સ્વમોર્નપુંસકાત્

લુક્ સ્યાત્ । વારિ ॥
ઇકો ઽચિ વિભક્તૌ

ઇગન્તસ્ય ક્લીબસ્ય નુમચિ વિભક્તૌ । વારિણી । વારીણિ । ન લુમતેત્યસ્યાનિત્યત્વાત્પક્ષે સંબુદ્ધિનિમિત્તો ગુણઃ । હે વારે, હે વારિ । ઘેર્ઙિતીતિ ગુણે પ્રાપ્તે ( વૃદ્ધ્યૌત્ત્વતૃજ્વદ્ભાવગુણેભ્યો નુમ્ પૂર્વવિપ્રતિષેધેન ) । વારિણે । વારિણઃ । વારિણોઃ । નુમચિરેતિ નુટ્ । વારીણામ્ । વારિણિ । હલાદૌ હરિવત્ ॥
અસ્થિદધિસક્થ્યક્ષ્ણામનઙુદાત્તઃ

એષામનઙ્ સ્યાટ્ટાદાવચિ ॥
અલ્લોપો ઽનઃ

અઙ્ગાવયવો ઽસર્વનામસ્થાનયજાદિસ્વાદિપરો યો ઽન્ તસ્યાકારસ્ય લોપઃ । દધ્ના । દધ્ને । દધ્નઃ । દધ્નઃ । દધ્નોઃ । દધ્નોઃ ॥
વિભાષા ઙિશ્યોઃ

અઙ્ગાવયવો ઽસર્વનામસ્થાનયજાદિસ્વાદિપરો યો ઽન્ તસ્યાકારસ્ય લોપો વા સ્યાઙત્ ઙિશ્યોઃ પરયોઃ । દધ્નિ, દધનિ । શેષં વારિવત્ ॥ એવમસ્થિસક્થ્યક્ષિ ॥ સુધિ । સુધિની । સુધીનિ । હે સુધે, હે સુધિ ॥
તૃતીયાદિષુ ભાષિતપુંસ્કં પુંવદ્ગાલવસ્ય

પ્રવૃત્તિનિમિત્તૈક્યે ભાષિતપુંસ્કમિગન્તં ક્લીબં પુંવદ્વા ટાદાવચિ । સુધિયા, સુધિનેત્યાદિ ॥ મધુ । મધુની । મધૂનિ । હે મધો, હે મધુ ॥ સુલુ । સુલુની । સુલૂનિ । સુલુનેત્યાદિ ॥ ધાતૃ । ધાતૃણી । ધાતૄણિ । હે ધાતઃ, હે ધાતૃ । ધાતૄણામ્ ॥ એવં જ્ઞાત્રાદયઃ ॥
એચ ઇગ્ઘ્રસ્વાદેશે

આદિશ્યમાનેષુ હ્રસ્વેષુ એચ ઇગેવ સ્યાત્ । પ્રદ્યુ । પ્રદ્યુની । પ્રદ્યૂનિ । પ્રદ્યુનેત્યાદિ ॥ પ્રરિ । પ્રરિણી । પ્રરીણિ । પ્રરિણા । એકદેશવિકૃતમનન્યવત્ । પ્રરાભ્યામ્ । પ્રરીણામ્ ॥ સુનુ । સુનુની । સુનૂનિ । સુનુનેત્યાદિ ॥
ઇત્યજન્તનપુંસકલિઙ્ગાઃ ।
અથ હલન્ત પુંલ્લિઙ્ગાઃ
હો ઢઃ

હસ્ય ઢઃ સ્યાજ્ઝલિ પદાન્તે ચ । લિટ્ , લિડ્ । લિહૌ । લિહઃ । લિડ્ભ્યામ્ । લિટ્ત્સુ, લિટ્સુ ॥
દાદેર્ધાતોર્ઘઃ

ઝલિ પદાન્તે ચોપદેશે દાદેર્ધાતેર્હસ્ય ઘઃ ॥
એકાચો બશો ભષ્ ઝષન્તસ્ય સ્ધ્વોઃ

ધાત્વવયવસ્યૈકાચો ઝષન્તસ્ય બશો ભષ્ સે ધ્વે પદાન્તે ચ । ધુક્ , ધુગ્ । દુહૌ । દુહઃ । ધુગ્ભ્યામ્ । ધુક્ષુ ॥
વા દ્રુહમુહષ્ણુહષ્ણિહામ્

એષાં હસ્ય વા ઘો ઝલિ પદાન્તે ચ । ધ્રુક્ , ધ્રુગ્, ધ્રુટ્, ધ્રુડ્ । દ્રુહૌ । દ્રુહઃ । ધ્રુગ્ભ્યામ્, ધ્રુડ્ભ્યામ્ । ધ્રુક્ષુ, ધ્રુટ્ત્સુ, ધ્રુટ્સુ ॥ એવં મુક્, મુગ્ ઇત્યાદિ ॥
ધાત્વાદેઃ ષઃ સઃ

સ્નુક્ , સ્નુગ્, સ્નુટ્, સ્નુડ્ । એવં સ્નિક્, સ્નિગ્, સ્નિટ્, સ્નિડ્ ॥ વિશ્વવાટ્ , વિશ્વવાડ્ । વિશ્વવાહૌ । વિશ્વવાહઃ । વિશ્વવાહમ્ । વિશ્વવાહૌ ॥
ઇગ્યણઃ સંપ્રસારણમ્

યણઃ સ્થાને પ્રયુજ્યમાનો ય ઇક્ સ સંપ્રસારણસંજ્ઞઃ સ્યાત્ ॥
વાહ ઊઠ્

ભસ્ય વાહઃ સંપ્રસારણમૂઠ્ ॥
સંપ્રસારણાચ્ચ

સંપ્રસારણાદચિ પૂર્વરૂપમેકાદેશઃ । એત્યેધત્યૂઠ્સ્વિતિ વૃદ્ધિઃ । વિશ્વૌહઃ, ઇત્યાદિ ॥
ચતુરનડુહોરામુદાત્તઃ

અનયોરામ્ સ્યાત્સર્વનામસ્થાને પરે ॥
સાવનડુહઃ