લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 222-241

આબન્તાત્સર્વનામ્નો ઙિતઃ સ્યાટ્ સ્યાદાપશ્ચ હ્રસ્વઃ । સર્વસ્યૈ । સર્વસ્યાઃ । સર્વાસામ્ । સર્વસ્યામ્ । શેષં રમાવત્ ॥ એવં વિશ્વાદય આબન્તાઃ ॥
વિભાષા દિક્સમાસે બહુવ્રીહૌ

સર્વનામતા વા । ઉત્તરપૂર્વસ્યૈ, ઉત્તરપૂર્વાયૈ । તીયસ્યેતિ વા સર્વનામસંજ્ઞા । દ્વિતીયસ્યૈ, દ્વિતીયાયૈ ॥ એવં તૃતીયા ॥ અમ્બાર્થેતિ હ્રસ્વઃ । હે અમ્બ । હે અક્ક । હે અલ્લ ॥ જરા । જરસૌ ઇત્યાદિ । પક્ષે રમાવત્ ॥ ગોપાઃ, વિશ્વપાવત્ ॥ મતીઃ । મત્યા ॥
ઙિતિ હ્રસ્વશ્ચ

ઇયઙુવઙ્સ્થાનૌ સ્ત્રીશબ્દભિન્નૌ નિત્યસ્ત્રીલિઙ્ગાવીદૂતૌ, હ્રસ્વૌ ચેવર્ણોવર્ણૌ, સ્ત્રિયાં વા નદીસંજ્ઞૌ સ્તો ઙિતિ । મત્યૈ, મતયે । મત્યાઃ 2 । મતેઃ 2 ॥
ઇદુદ્ભ્યામ્

ઇદુદ્ભ્યાં નદીસંજ્ઞકાભ્યાં પરસ્ય ઙેરામ્ । મત્યામ્, મતૌ । શેષં હરિવત્ ॥ એવં બુદ્ધ્યાદયઃ ॥
ત્રિચતુરોઃ સ્ત્રિયાં તિસૃચતસૃ

સ્ત્રીલિઙ્ગયોરેતૌ સ્તો વિભક્તૌ ॥
અચિ ર ઋતઃ

તિસૃ ચતસૃ એતયોરૃકારસ્ય રેફાદેશઃ સ્યાદચિ । ગુણદીર્ઘોત્વાનામપવાદઃ । તિસ્રઃ । તિસૃભ્યઃ । તિસૃભ્યઃ । આમિ નુટ્ ॥
ન તિસૃચતસૃ

એતયોર્નામિ દીર્ઘો ન । તિસૃણામ્ । તિસૃષુ ॥ દ્વે । દ્વે । દ્વાભ્યામ્ । દ્વાભ્યામ્ । દ્વાભ્યામ્ । દ્વયોઃ । દ્વયોઃ ॥ ગૌરી । ગૌર્ય્યૌ । ગૌર્ય્યઃ । હે ગૌરિ । ગૌર્ય્યૈ ઇત્યાદિ । એવં નદ્યાદયઃ ॥ લક્ષ્મીઃ । શેષં ગૌરીવત્ ॥ એવં તરીતન્ત્ર્યાદયઃ ॥ સ્ત્રી । હે સ્ત્રિ ॥
સ્ત્રિયાઃ

અસ્યેયઙ્ સ્યાદજાદૌ પ્રત્યયે પરે । સ્ત્રિયૌ । સ્ત્રિયઃ ॥
વામ્શસોઃ

અમિ શસિ ચ સ્ત્રિયા ઇયઙ્ વા સ્યાત્ । સ્ત્રિયમ્, સ્ત્રીમ્ । સ્ત્રિયઃ, સ્ત્રીઃ । સ્ત્રિયા । સ્ત્રિયૈ । સ્ત્રિયાઃ । પરત્વાન્નુટ્ । સ્ત્રીણામ્ । સ્ત્રીષુ ॥ શ્રીઃ । શ્રિયૌ । શ્રિયાઃ ॥
નેયઙુવઙ્સ્થાનાવસ્ત્રી

ઇયઙુવઙોઃ સ્થિતિર્યયોસ્તાવીદૂતૌ નદીસંજ્ઞૌ ન સ્તો ન તુ સ્ત્રી । હે શ્રીઃ । શ્રિયૈ, શ્રિયે । શ્રિયાઃ, શ્રિયઃ ॥
વામિ

ઇયઙુવઙ્સ્થાનૌ સ્ત્ર્યાખ્યૌ યૂ આમિ વા નદીસંજ્ઞૌ સ્તો ન તુ સ્ત્રી । શ્રીણામ્, શ્રિયામ્ । શ્રિયિ, શ્રિયામ્ ॥ ધેનુર્મતિવત્ ॥
સ્ત્રિયાં ચ

સ્ત્રીવાચી ક્રોષ્ટુશબ્દસ્તૃજન્તવદ્રૂપં લભતે ॥
ઋન્નેભ્યો ઙીપ્

ઋદન્તેભ્યો નાન્તેભ્યશ્ચ સ્ત્રિયાં ઙીપ્ । ક્રોષ્ટ્રી ગૌરીવત્ ॥ ભ્રૂઃ શ્રીવત્ ॥ સ્વયમ્ભૂઃ પુંવત્ ॥
ન ષટ્સ્વસ્રાદિભ્યઃ

ઙીપ્ટાપૌ ન સ્તઃ ॥
સ્વસા તિસ્રશ્ચતસ્રશ્ચ નનાન્દા દુહિતા તથા ।
યાતા માતેતિ સપ્તૈતે સ્વસ્રાદય ઉદાહૃતાઃ ॥
સ્વસા । સ્વસારૌ ॥ માતા પિતૃવત્ । શસિ માતૄઃ ॥ દ્યૌર્ગોવત્ ॥ રાઃ પુંવત્ ॥ નૌર્ગ્લૌવત્ ॥
ઇત્યજન્તસ્ત્રીલિઙ્ગાઃ
અથાજન્તનપુંસકલિઙ્ગાઃ
અતો ઽમ્

અતો ઽઙ્ગાત્ ક્લીબાત્સ્વમોરમ્ । અમિ પૂર્વઃ । જ્ઞાનમ્ । એઙ્હ્રસ્વાદિતિ હલ્લોપઃ । હે જ્ઞાન॥
નપુંસકાચ્ચ

ક્લીબાદૌઙઃ શી સ્યાત્ । ભસંજ્ઞાયામ્ ॥
યસ્યેતિ ચ

કડારે તદ્ધિતે ચ પરે ભસ્યેવર્ણાવર્ણયોર્લોપઃ । ઇત્યલ્લોપે પ્રાપ્તે ( ઔઙઃ શ્યાં પ્રતિષેધો વાચ્ય ઃ) । જ્ઞાને ॥
જશ્શસોઃ શિઃ

ક્લીબાદનયોઃ શિઃ સ્યાત્ ॥
શિ સર્વનામસ્થાનમ્

શિ ઇત્યેતદુક્તસંજ્ઞં સ્યાત્ ॥
નપુંસકસ્ય ઝલચઃ

ઝલન્તસ્યાજન્તસ્ય ચ ક્લીબસ્ય નુમ્ સ્યાત્ સર્વનામસ્થાને ॥
મિદચો ઽન્ત્યાત્પરઃ