લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 21-40

સંયોગાન્તં યત્પદં તદન્તસ્ય લોપઃ સ્યાત્ ॥
અલો ઽન્ત્યસ્ય

ષષ્ઠીનિર્દિષ્ટાઽન્ત્યસ્યાલ આદેશઃ સ્યાત્ । ઇતિ યલોપે પ્રાપ્તે - (યણઃ પ્રતિષેધો વાચ્યઃ) । સુદ્ધ્યુપાસ્યઃ । મદ્ધરિઃ । ધાત્રશઃ । લાકૃતિઃ ॥
એચો ઽયવાયાવઃ

એચઃ ક્રમાદય્ અવ્ આય્ આવ્ એતે સ્યુરચિ ॥
યથાસંખ્યમનુદેશઃ સમાનામ્

સમસંબન્ધી વિધિર્યથાસંખ્યં સ્યાત્ । હરયે । વિષ્ણવે । નાયકઃ । પાવકઃ ॥
વાન્તો યિ પ્રત્યયે

યકારાદૌ પ્રત્યયે પરે ઓદૌતોરવ્ આવ્ એતૌ સ્તઃ । ગવ્યમ્ । નાવ્યમ્ । ( અધ્વપરમાણે ચિ ) । ગવ્યૂતિઃ ॥
અદેઙ્ ગુણઃ

અત્ એઙ્ ચ ગુણસંજ્ઞઃ સ્યાત્ ॥
તપરસ્તત્કાલસ્ય

તઃ પરો યસ્માત્સ ચ તાત્પરશ્ચોચ્ચાર્યમાણસમકાલસ્યૈવ સંજ્ઞા સ્યાત્ ॥
આદ્ગુણઃ

અવર્ણાદચિ પરે પૂર્વપરયોરેકો ગુણ આદેશઃ સ્યાત્ । ઉપેન્દ્રઃ । ગઙ્ગોદકમ્ ॥
ઉપદેશે ઽજનુનાસિક ઇત્

ઉપદેશે ઽનુનાસિકો ઽજિત્સંજ્ઞઃ સ્યાત્ । પ્રતિજ્ઞાનુનાસિક્યાઃ પાણિનીયાઃ । લણ્સૂત્રસ્થાવર્ણેન સહોચ્ચાર્યમાણો રેફો રલયોઃ સંજ્ઞા ॥
ઉરણ્ રપરઃ

ઋ ઇતિ ત્રિંશતઃ સંજ્ઞેત્યુક્તમ્ । તત્સ્થાને યો ઽણ્ સ રપરઃ સન્નેવ પ્રવર્તતે । કૃષ્ણર્દ્ધિઃ । તવલ્કારઃ ॥
લોપઃ શાકલ્યસ્ય

અવર્ણપૂર્વયોઃ પદાન્તયોર્યવયોર્લોપો વાશિ પરે ॥
પૂર્વત્રાસિદ્ધમ્

સપાદસપ્તાધ્યાયીં પ્રતિ ત્રિપાદ્યસિદ્ધા, ત્રિપાદ્યામપિ પૂર્વં પ્રતિ પરં શાસ્ત્રમસિદ્ધમ્ । હર ઇહ, હરયિહ । વિષ્ણ ઇહ, વિષ્ણવિહ ॥
વૃદ્ધિરાદૈચ્

આદૈચ્ચ વૃદ્ધિસંજ્ઞઃ સ્યાત્ ॥
વૃદ્ધિરેચિ

આદેચિ પરે વૃદ્ધિરેકાદેશઃ સ્યાત્ । ગુણાપવાદઃ । કૃષ્ણૈકત્વમ્ । ગઙ્ગૌઘઃ । દેવૈશ્વર્યમ્ । કૃષ્ણૌત્કણ્ઠ્યમ્ ॥
એત્યેધત્યૂઠ્સુ

અવર્ણાદેજાદ્યોરેત્યેધત્યોરૂઠિ ચ પરે વૃદ્ધિરેકાદેશઃ સ્યાત્ । ઉપૈતિ । ઉપૈધતે । પ્રષ્ઠૌહઃ । એજાદ્યોઃ કિમ્ ? ઉપેતઃ । મા ભવાન્પ્રેદિધત્ । ( અક્ષાદૂહન્યામુપિસંખ્યાનમ્ ) । અક્ષૌહણી સેના । ( પ્રાદૂહોઢોઢ્યેષૈષ્યેષુ ) । પ્રૌહઃ । પ્રૌઢઃ । પ્રૌઢિઃ । પ્રૈષઃ । પ્રૈષ્યઃ । ( ઋતે ચ તૃતીયાસમાસે ) । સુખેન ઋતઃ સુખાર્તઃ । તૃતીયેતિ કિમ્ ? પરમર્તઃ । ( પ્રવત્સતરકમ્બલવસનાર્ણદશાનામૃણે ) । પ્રાર્ણમ્, વત્સતર્રાણમ્, ઇત્યાદિ ॥
ઉપસર્ગાઃ ક્રિયાયોગે

પ્રાદયઃ ક્રિયાયોગે ઉપસર્ગસંજ્ઞાઃ સ્યુઃ । પ્ર પરા અપ સમ્ અનુ અવ નિસ્ નિર દુસ્ દુર વિ આઙ્ નિ અધિ અપિ અતિ સુ ઉત્ અભિ પ્રતિ પર ઉપિ - એતે પ્રાદયઃ ॥
ભૂવાદયો ધાતવઃ

ક્રિયાવાચિનો ભ્વાદયો ધાતુસંજ્ઞાઃ સ્યુઃ ॥
ઉપસર્ગાદૃતિ ધાતૌ

અવર્ણાન્તાદુપસર્ગાદ્દકારાદૌ ધાતૌ પરે વૃદ્ધિરેકાદેશઃ સ્યાત્ । પ્રાર્ચ્છતિ ॥
એઙિ પરરૂપમ્

આદુપસર્ગાદેઙાદૌ ધાતૌ પરરૂપમેકાદેશઃ સ્યાત્ । પ્રેજતે । ઉપોષતિ ॥
અચો ઽન્ત્યાદિ ટિ

અચાં મધ્યે યો ઽન્ત્યઃ સ આદિર્યસ્ય તટ્ ટિસંજ્ઞં સ્યાત્ । ( શકન્ધ્વાદિષુ પરરૂપં વાચ્યમ્ ) । તચ્ચ ટેઃ । શકન્ધુઃ । કર્કન્ધુઃ મનીષા । આકૃતિગણો ઽયમ્ । માર્ત્તણ્ડઃ ॥
ઓમાઙોશ્ચ