લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 1-20

લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી
અથ સંજ્ઞાપ્રકરણમ્
હલન્ત્યમ્

ઉપદેશે ઽન્ત્યં હલિત્સ્યાત્ । ઉપદેશ આદ્યોચ્ચારણમ્ । સૂત્રેષ્વદૃષ્ટં પદં સૂત્રાન્તરાદનુવર્તનીયં સર્વત્ર ॥
અદર્શનં લોપઃ

પ્રસક્તસ્યાદર્શનં લોપસંજ્ઞં સ્યાત્ ।
તસ્ય લોપઃ

તસ્યેતો લોપઃ સ્યાત્ । ણાદયો ઽણાદ્યર્થાઃ ।
આદિરન્ત્યેન સહેતા

અન્ત્યેનેતા સહતિ આદિર્મધ્યગાનાં સ્વસ્ય ચ સંજ્ઞા સ્યાત્ યથાણિતિ અ ઇ ઉ વર્ણાનાં સંજ્ઞા । એવમચ્ હલ્ અલિત્યાદયઃ ॥
ઊકાલો ઽજ્ઝ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતઃ

ઉશ્ચ ઊશ્ચ ઊ3શ્ચ વઃ; વાં કાલો યસ્ય સો ઽચ્ ક્રમાદ્ હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતસંજ્ઞઃ સ્યાત્ । સ પ્રત્યેકમુદાત્તાદિ ભેદેન ત્રિધા ।
ઉચ્ચૈરુદાત્તઃ

નીચૈરનુદાત્તઃ

સમાહારઃ સ્વરતિઃ

સ નવવિધો ઽપિ પ્રત્યેકમનુનાસિકત્વાનનુનાસિકત્વાભ્યાં દ્વિધા ॥
મુખનાસિકાવચનો ઽનુનાસિકઃ

મુખસહતિનાસિકયોચ્ચાર્યમાણો વર્ણો ઽનુનાસિકસંજ્ઞઃ સ્યાત્ । તદિત્થમ્ - અ ઇ ઉ ઋ એષાં વર્ણાનાં પ્રત્યેકમષ્ટાદશ ભેદાઃ । ઌવર્ણસ્ય દ્વાદશ, તસ્ય દીર્ઘાભાવાત્ । એચામપિ દ્વાદશ, તેષાં હ્રસ્વાભાવાત્ ॥
તુલ્યાસ્યપ્રયત્નં સવર્ણમ્

તાલ્વાદિસ્થાનમાભ્યન્તરપ્રયત્નશ્ચેત્યેતદ્દ્વયં યસ્ય યેન તુલ્યં તન્મિથઃ સવર્ણસંજ્ઞં સ્યાત્ । (ઋઌવર્ણયોર્મિથઃ સાવર્ણ્યં વાચ્યમ્ ) । અકુહવિસર્જનીયાનાં કણ્ઠઃ । ઇચુયશાનાં તાલુ । ઋટુરષાણાં મૂર્ધા । ઌતુલસાનાં દન્તાઃ । ઉપૂપધ્માનીયાનામોષ્ઠૌ । ઞમઙણનાનાં નાસિકા ચ । એદૈતોઃ કણ્ઠ તાલુ । ઓદૌતોઃ કણ્ઠોષ્ટમ્ । વકારસ્ય દન્તોષ્ઠમ્ । જિહ્વામૂલીયસ્ય જિહ્વામૂલમ્ । નાસિકાનુસ્વારસ્ય । યત્નો દ્વિધા - આભ્યન્તરો બાહ્યશ્ચ । આદ્યઃ પઞ્ચધા - સ્પૃષ્ટેષત્સ્પૃષ્ટેષદ્વિવૃતવિવૃતસંવૃત ભેદાત્ । તત્ર સ્પૃષ્ટં પ્રયતનં સ્પર્શાનામ્ । ઈષત્સ્પૃષ્ટમન્તઃસ્થાનામ્ । ઈષદ્વિવૃતમૂષ્મણામ્ । વિવૃતં સ્વરાણામ્ । હ્રસ્વસ્યાવર્ણસ્ય પ્રયોગે સંવૃતમ્ । પ્રક્રિયાદશાયાં તુ વિવૃતમેવ । બાહ્યપ્રયત્નસ્ત્વેકાદશધા - વિવારઃ સંવારઃ શ્વાસો નાદો ઘોષો ઽઘોષો ઽલ્પપ્રાણોમહાપ્રાણ ઉદાત્તો ઽનુદાત્તઃ સ્વરતિશ્ચેતિ । ખરો વિવારાઃ શ્વાસા અઘોષાશ્ચ । હશઃ સંવારા નાદા ઘોષાશ્ચ । વર્ગાણાં પ્રથમતૃતીયપઞ્ચમા યણશ્ચાલ્પપ્રાણાઃ । વર્ગાણાં દ્વિતીયચતુર્થૌ શલશ્ચ મહાપ્રાણાઃ । કાદયો માવસાનાઃ સ્પર્શાઃ । યણો ઽન્તઃસ્થાઃ । શલ ઊષ્માણઃ । અચઃ સ્વરાઃ । -ક-ખ ઇતિ કખાભ્યાં પ્રગર્ધવિસર્ગસદૃશો જિહ્વામૂલીયઃ । -પ-ફ ઇતિ પફાભ્યાં પ્રાગર્ધવિસર્ગસદૃશ ઉપધ્માનીયઃ । અં અઃ ઇત્યચઃ પરાવનુસ્વારવિસર્ગૌ ॥
અણુદિત્સવર્ણસ્ય ચાપ્રત્યયઃ

પ્રતીયતે વિધીયત ઇતિ પ્રત્યયઃ । અવિધીયમાનો ઽણુદિચ્ચ સવર્ણસ્ય સંજ્ઞા સ્યાત્ । અત્રૈવાણ્ પરેણ ણકારેણ । કુ ચુ ટુ તુ પુ એતે ઉદિતઃ । તદેવમ્ - અ ઇત્યષ્ટાદશાનાં સંજ્ઞા । તથેકારોકારૌ । ઋકારસ્ત્રિંશતઃ । એવં ઌકારો ઽપિ । એચો દ્વાદશાનામ્ । અનુનાસિકાનનુનાસિકભેદેન યવલા દ્વિધા; તેનાનનુનાસિકાસ્તે દ્વયોર્દ્વયોસ્સંજ્ઞા ।
પરઃ સંનિકર્ષઃ સંહતા

વિર્ણાનામતિશયિતઃ સંનિધિઃ સંહતાસિંજ્ઞઃ સ્યાત્ ॥
હલો ઽનન્તરાઃ સંયોગઃ

અજ્ભિરવ્યવહતા હલિઃ સંયોગસંજ્ઞાઃ સ્યુઃ ॥
સુપ્તિઙન્તં પદમ્

સુબન્તં તિઙન્તં ચ પદસંજ્ઞં સ્યાત્ ॥
ઇતિ સંજ્ઞાપ્રકરણમ્
અથાચ્સન્ધિઃ
ઇકો યણચિ

ઇકઃ સ્થાને યણ્ સ્યાદચિ સંહિતાયાં વિષયે । સુધી ઉપાસ્ય ઇતિ સ્થિતે ॥
તસ્મિન્નિતિ નિર્દિષ્ટે પૂર્વસ્ય

સપ્તમીનિર્દેશેન વિધીયમાનં કાર્યં વર્ણાન્તરેણાવ્યવહતિસ્ય પૂર્વસ્ય બોધ્યમ્ ॥
સ્થાને ઽન્તરતમઃ

પ્રસઙ્ગે સતિ સદૃશતમ આદેશઃ સ્યાત્ । સુધ્ય્ ઉપાસ્ય ઇતિ જાતે ॥
અનચિ ચ

અચઃ પરસ્ય યરો દ્વે વા સ્તો ન ત્વચિ । ઇતિ ધકારસ્ય દ્વિત્વેન સુધ્ધ્ય્ ઉપાસ્ય ઇતિ જાતે ॥
ઝલાં જશ્ ઝશિ

સ્પષ્ટમ્ । ઇતિ પૂર્વધકારસ્ય દકારઃ ॥
સંયોગાન્તસ્ય લોપઃ