લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 182-201

સખ્યુરઙ્ગાત્પરં સંબુદ્ધિવર્જં સર્વનામસ્થાનં ણિદ્વત્સ્યાત્ ॥
અચો ઞ્ણિતિ

અજન્તાઙ્ગસ્ય વૃદ્ધિર્ઞિતિ ણિતિ ચ પરે । સખાયૌ । સખાયઃ । હે સખે । સખાયમ્ । સખાયૌ । સખીન્ । સખ્યા । સખ્યે ॥
ખ્યત્યાત્પરસ્ય

ખિતિશબ્દાભ્યાં ખીતીશબ્દાભ્યાં કૃતયણાદેશાભ્યાં પરસ્ય ઙસિઙસોરત ઉઃ । સખ્યુઃ ॥
ઔત્

ઇતઃ પરસ્ય ઙેરૌત્ । સખ્યૌ । શેષં હરિવત્ ॥
પતિઃ સમાસ એવ

ઘિસંજ્ઞઃ । પત્યુઃ 2 । પત્યૌ । શેષં હરિવત્ । સમાસે તુ ભૂપતયે । કતિ શબ્દો નિત્યં બહુવચનાન્તઃ ॥
બહુગણવતુડતિ સંખ્યા

ડતિ ચ

ડત્યન્તા સંખ્યા ષટ્સંજ્ઞા સ્યાત્ ॥
ષડ્ભ્યો લુક્

જશ્શસોઃ ॥
પ્રત્યયસ્ય લુક્શ્લુલુપઃ

લુક્શ્લુલુપ્શબ્દૈઃ કૃતં પ્રત્યયાદર્શનં ક્રમાત્તત્તત્સંજ્ઞં સ્યાત્ ॥
પ્રત્યયલોપે પ્રત્યયલક્ષણમ્

પ્રત્યયે લુપ્તે તદાશ્રિતં કાર્યં સ્યાત્ । ઇતિ જસિ ચેતિ ગુણે પ્રાપ્તે ॥
ન લુમતાઙ્ગસ્ય

લુમતા શબ્દેન લુપ્તે તન્નિમિત્તમઙ્ગકાર્યં ન સ્યાત્ । કતિ 2 । કતિભિઃ । કતિભ્યઃ 2 । કતીનામ્ । કતિષુ । યુષ્મદસ્મત્ષટ્સંજ્ઞકાસ્ત્રિષુ સરૂપાઃ ॥ ત્રિ શબ્દો નિત્યં બહુવચનાન્તઃ । ત્રયઃ । ત્રીન્ । ત્રિભિઃ । ત્રિભ્યઃ 2 ॥
ત્રેસ્ત્રયઃ

ત્રિશબ્દસ્ય ત્રયાદેશઃ સ્યાદામિ । ત્રયાણામ્ । ત્રિષુ । ગૌણત્વે ઽપિ પ્રિયત્રયાણામ્ ॥
ત્યદાદીનામઃ

એષામકારો વિભક્તૌ । ( દ્વિપર્ય્યન્તાનામેવેષ્ટિઃ ) । દ્વૌ 2 । દ્વાભ્યામ્ 3 । દ્વયોઃ 2 ॥ પાતિ લોકમિતિ પપીઃ સૂર્યઃ ॥
દીર્ઘાજ્જસિ ચ

પપ્યૌ 2 । પપ્યઃ । હે પપીઃ । પપીમ્ । પપીન્ । પપ્યા । પપીભ્યામ્ 3 । પપીભિઃ । પપ્યે । પપીભ્યઃ 2 । પપ્યઃ 2 । પપ્યોઃ । દીર્ઘત્વાન્ન નુટ્, પપ્યામ્ । ઙૌ તુ સવર્ણદીર્ઘઃ, પપી । પપ્યોઃ । પપીષુ । એવં વાતપ્રમ્યાદયઃ ॥ બહ્વ્યઃ શ્રેયસ્યો યસ્ય સ બહુશ્રેયસી ॥
યૂ સ્ત્ર્યાખ્યૌ નદી

ઈદૂદન્તૌ નિત્યસ્ત્રીલિઙ્ગૌ નદીસંજ્ઞૌ સ્તઃ । ( પ્રથમલિઙ્ગગ્રહણં ચ ) । પૂર્વં સ્ત્ર્યાખ્યસ્યોપસર્જનત્વે ઽપિ નદીત્વં વક્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥
અમ્બાર્થનદ્યોર્હ્રસ્વઃ

સમ્બુદ્ધૌ । હે બહુશ્રેયસિ ॥
આણ્નદ્યાઃ

નદ્યન્તાત્પરેષાં ઙિતામાડાગમઃ ॥
આટશ્ચ

આટો ઽચિ પરે વૃદ્ધિરેકાદેશઃ । બહુશ્રેયસ્યૈ । બહુશ્રેયસ્યાઃ । બહુશ્રેયસીનામ્ ॥
ઙેરામ્નદ્યામ્નીભ્યઃ

નદ્યન્તાદાબન્તાન્નીશબ્દાચ્ચ પરસ્ય ઙેરામ્ । બહુશ્રેયસ્યામ્ । શેષં પપીવત્ ॥ અઙ્યન્તત્વાન્ન સુલોપઃ । અતિલક્ષ્મીઃ । શેષં બહુશ્રેયસીવત્ ॥ પ્રધીઃ ॥
અચિ શ્નુધાતુભ્રુવાં ય્વોરિયઙુવઙૌ

શ્નુ પ્રત્યયાન્તસ્યેવર્ણોવર્ણાન્તસ્ય ધાતોર્ભ્રૂ ઇત્યસ્ય ચાઙ્ગસ્ય ચેયઙુવઙૌ સ્તો ઽજાદૌ પ્રત્યયે પરે । ઇતિ પ્રાપ્તે ॥
એરનેકાચો ઽસંયોગપૂર્વસ્ય