લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 1224-1243

એતૌ ઘસંજ્ઞૌ સ્તઃ ॥
કિમેત્તિઙવ્યયઘાદામ્વદ્રવ્યપ્રકર્ષે

કિમ એદન્તાત્તિઙોઽવ્યયાચ્ચ યો ઘસ્તદન્તાદામુઃ સ્યાન્ન તુ દ્રવ્યપ્રકર્ષે । કિન્તમામ્ । પ્રાહ્ણેતમામ્ । પચતિમામ્ । ઉચ્ચૈસ્તમામ્ । દ્રવ્યપ્રકર્ષે તુ ઉચ્ચૈસ્તમસ્તરુઃ ॥
દ્વિવચનવિભજ્યોપપદે તરબીયસુનૌ

દ્વયોરેકસ્યાતિશયે વિભક્તવ્યે ચોપપદે સુપ્તિઙન્તાદેતૌ સ્તઃ । પૂર્વયોરપવાદઃ । અયમનયોરતિશયેન લઘુઃ લઘુતરો લઘીયાન્ । ઉદીચ્યાઃ પ્રાચ્યેભ્યઃ પટુતરાઃ પટીયાંસઃ ॥
પ્રશસ્યસ્ય શ્રઃ

અસ્ય શ્રાદેશઃ સ્યાદજાદ્યોઃ પરતઃ ॥
પ્રકૃત્યૈકાચ્

ઇષ્ઠાદિષ્વેકાચ્ પ્રકૃત્યા સ્યાત્ । શ્રેષ્ઠઃ, શ્રેયાન્ ॥
જ્ય ચ

પ્રશસ્યસ્ય જ્યાદેશઃ સ્યાદિષ્ઠેયસોઃ । જ્યેષ્ઠઃ ॥
જ્યાદાદીયસઃ

આદેઃ પરસ્ય । જ્યાયાન્ ॥
બહોર્લોપો ભૂ ચ બહોઃ

બહોઃ પરયોરિમેયસોર્લોપઃ સ્યાદ્બહોશ્ચ ભૂરાદેશઃ । ભૂમા । ભૂયાન્ ॥
ઇષ્ઠસ્ય યિટ્ ચ

બહોઃ પરસ્ય ઇષ્ઠસ્ય લોપઃ સ્યાદ્ યિડાગમશ્ચ । ભૂયિષ્ઠઃ ॥
વિન્મતોર્લુક્

વિનો મતુપશ્ચ લુક્ સ્યાદિષ્ઠેયસોઃ । અતિશયેન સ્રગ્વી સ્રજિષ્ઠઃ । સ્રજીયાન્ । અતિશયેન ત્વગ્વાન્ ત્વચિષ્ઠઃ । ત્વચીયાન્ ॥
ઈષદસમાપ્તૌ કલ્પબ્દેશ્યદેશીયરઃ

ઈષદૂનો વિદ્વાન્ વિદ્વત્કલ્પઃ । વિદ્વદ્દેશ્યઃ । વિદ્વદ્દેશીયઃ । પચતિકલ્પમ્ ॥
વિભાષા સુપો બહુચ્ પુરસ્તાત્તુ

ઈષદસમાપ્તિવિશિષ્ટેર્ઽથે સુબન્તાદ્બહુજ્વા સ્યાત્સ ચ પ્રાગેવ ન તુ પરતઃ । ઈષદૂનઃ પટુર્બહુપટુઃ । પટુકલ્પઃ । સુપઃ કિમ્ ? જયતિ કલ્પમ્ ॥
પ્રગિવાત્કઃ

ઇવે પ્રતિકૃતાવિત્યતઃ પ્રાક્કાધિકારઃ ॥
અવ્યયસર્વનામ્નામકચ્ પ્રાક્ ટેઃ

કાપવાદઃ । તિઙશ્ચેત્યનુવર્તતે ॥
અજ્ઞાતે

કસ્યાયમશ્વો ઽશ્વકઃ। ઉચ્ચકૈઃ। નીચકૈઃ। સર્વકે । ( ઓકારસકારભકારાદૌ સુપિ સર્વનામ્નષ્ટેઃ પ્રાગકચ્, અન્યત્ર સુબન્તસ્ય )। યુષ્મકાભિઃ । યુવકયોઃ । ત્વયકા ॥
કુત્સિતે

કુત્સિતો ઽશ્વો ઽશ્વકઃ ॥
કિંયત્તદો નિર્ધારણે દ્વયોરેકસ્ય ડતરચ્

અનયોઃ કતરો વૈષ્ણવઃ । યતરઃ । તતરઃ ॥
વા બહૂનાં જાતિપરિપ્રશ્ને ડતમચ્

જાતિપરિપ્રશ્ન ઇતિ પ્રત્યાખ્યાતમાકરે । બહૂનાં મધ્યે એકસ્ય નિર્ધારણે ડતમજ્વા સ્યાત્ । કતમો ભવતાં કઠઃ । યતમઃ । તતમઃ । વાગ્રહણમકજર્થમ્ । યકઃ । સકઃ ॥
ઇતિ પ્રાગિવીયાઃ ॥ 15 ॥
અથ સ્વાર્થિકાઃ
ઇવે પ્રતિકૃતૌ

કન્ સ્યાત્ । અશ્વ ઇવ પ્રતિકૃતિરશ્વકઃ । ( સર્વપ્રાતિપદિકેભ્યઃ સ્વાર્થે કન્ ) । અશ્વકઃ ॥
તત્પ્રકૃતવચને મયટ્

પ્રાચુર્યેણ પ્રસ્તુતં પ્રકૃતમ્, તસ્ય વચનં પ્રતિપાદનમ્ । ભાવે અધિકરણે વા લ્યુટ્ । આદ્યે પ્રકૃતમન્નમન્નમયમ્ । અપૂપમયમ્ । દ્વિતીયે તુ અન્નમયો યજ્ઞઃ । અપૂપમયં પર્વ ॥
પ્રજ્ઞાદિભ્યશ્ચ