લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 1264-1279

એભ્યો વા ઙીષ્ સ્યાત્ । બહ્વી, બહુઃ । ( કૃદિકારાદક્તિન ઃ)। રાત્રી, રાત્રિઃ । ( સર્વતો ઽક્તિન્નર્થાદિત્યેકે )। શકટી । શકટિઃ ॥
પુંયોગાદાખ્યાયામ્

યા પુમાખ્યા પુંયોગાત્ સ્ત્રિયાં વર્તતે તતો ઙીષ્ । ગોપસ્ય સ્ત્રી ગોપી । ( પાલકાન્તાન્ન ) - .
પ્રત્યયસ્થાત્કાત્પૂર્વસ્યાત ઇદાપ્યસુપઃ

પ્રત્યયસ્થાત્કાત્પૂર્વસ્યાકારસ્યેકારઃ સ્યાદાપિ સ આપ્સુપઃ પરો ન ચેત્ । ગોપાલિકા । અશ્વપાલિકા । સર્વિકા । કારિકા । અતઃ કિમ્ ? નૌકા । પ્રત્યયસ્થાત્કિમ્ ? શક્નોતીતિ શકા । અસુપઃ કિમ્ ? બહુપરિવ્રાજકા નગરી । ( સૂર્યાદ્દેવતાયાં ચાબ્વાચ્ય ઃ) । સૂર્યસ્ય સ્ત્રી દેવતા સૂર્યા । દેવતાયાં કિમ્ ? ( સૂર્યાગસ્ત્યયોશ્છે ચ ઙ્યાં ચ ) । યલોપઃ । સૂરી - કુન્તી; માનુષીયમ્ ॥
ઇન્દ્રવરુણભવશર્વરુદ્રમૃડહિમારણ્યયવયવનમાતુલચાર્યાણામાનુક્ વ્લ્ક્_1266 =
એષામાનુગાગમઃ સ્યાત્ ઙીષ્ ચ । ઇન્દ્રસ્ય સ્ત્રી - ઇન્દ્રાણી । વરુણાની । ભવાની । શર્વાણી । રુદ્રાણી । મૃડાની । ( હિમારણ્યયોર્મહત્ત્વે ) । મહદ્ધિમં હિમાની । મહદરણ્યમરણ્યાની । ( યવાદ્દોષે ) । દુષ્ટો યવો યવાની । ( યવનાલ્લિપ્યામ્ ) । યવનાનાં લિપિર્યવનાની । ( માતુલોપાધ્યાયયોરાનુગ્વા ) । માતુલાની, માતુલી । ઉપાધ્યાયાની, ઉપાધ્યાયી । ( આચાર્યાદણત્વં ચ ) । આચાર્યસ્ય સ્ત્રી આચાર્યાની । (અર્યક્ષત્રિયાભ્યાં વા સ્વાર્થે ), અર્યાણી, અર્યા । ક્ષત્રિયાણી, ક્ષત્રિયા ॥
ક્રીતાત્કરણપૂર્વાત્

ક્રીતાન્તાદદન્તાત્ કરણાદેઃ સ્ત્રિયાં ઙીષ્સ્યાત્ । વસ્ત્રક્રીતી । ક્વચિન્ન । ધનક્રીતા ॥
સ્વાઙ્ગાચ્ચોપસર્જનાદસંયોગોપધાત્

અસંયોગોપધમુપસર્જનં યત્ સ્વાઙ્ગં તદન્તાદદન્તાન્ ઙીષ્વા સ્યાત્ । કેશાનતિક્રાન્તા - અતિકેશી, અતિકેશા । ચન્દ્રમુખી ચન્દ્રમુખા । અસંયોગોપધાત્કિમ્ ? સુગુલ્ફા । ઉપસર્જનાત્કિમ્ ? શિખા ॥
ન ક્રોડાદિબહ્વચઃ

ક્રોડાદેર્બહ્વચશ્ચ સ્વાઙ્ગાન્ન ઙીષ્ । કલ્યાણક્રોડા । આકૃતિગણો ઽયમ્ । સુજઘના ॥
નખમુખાત્સંજ્ઞાયામ્

ન ઙીષ્ ॥
પૂર્વપદાત્સંજ્ઞાયામગઃ

પૂર્વપદસ્થાન્નિમિત્તાત્પરસ્ય નસ્ય ણઃ સ્યાત્ સંજ્ઞાયાં ન તુ ગકારવ્યવધાને । શૂર્પણખા । ગૌરમુખા । સંજ્ઞાયાં કિમ્ ? તામ્રમુખી કન્યા ॥
જાતેરસ્ત્રીવિષયાદયોપધાત્

જાતિવાચિ યન્ન ચ સ્ત્રિયાં નિયતમયોપધં તતઃ સ્ત્રિયાં ઙીષ્ સ્યાત્ । તટી । વૃષલી । કઠી । બહ્વૃચી । જાતેઃ કિમ્ ? મુણ્ડા । અસ્ત્રીવિષયાત્કિમ્ ? બલાકા । અયોપધાત્કિમ્ ? ક્ષત્રિયા । ( યોપધપ્રતિષેધે હયગવયમુકયમનુષ્યમત્સ્યાનામપ્રતિષેધ ઃ) । હયી । ગવયી । મુકયી । હલસ્તદ્ધિતસ્યેતિ યલોપઃ । મનુષી । ( મત્સ્યસ્ય ઙ્યામ્ ) । યલોપઃ । મત્સી ॥
ઇતો મનુષ્યજાતેઃ

ઙીષ્ । દાક્ષી ॥
ઊઙુતઃ

ઉદન્તાદયોપધાન્મનુષ્યજાતિવાચિનઃ સ્ત્રિયામૂઙ્ સ્યાત્ । કુરૂઃ । અયોપધાત્કિમ્ ? અધ્વર્યુર્બ્રાહ્મણી ॥
પઙ્ગોશ્ચ

પઙ્ગૂઃ । ( શ્વશુરસ્યોકારાકારલોપશ્ચ ) । શ્વશ્રૂઃ ॥
ઊરૂત્તરપદાદૌપમ્યે

ઉપમાનવાચી પૂર્વપદમૂરૂત્તરપદં યત્પ્રાતિપદિકં તસ્માદૂઙ્ સ્યાત્ । કરભોરૂઃ ॥
સંહિતાશફલક્ષણવામાદેશ્ચ

અનૌપમ્યાર્થં સૂત્રમ્ । સંહિતોરૂઃ । શફોરૂઃ । લક્ષણોરૂઃ । વામોરૂઃ ॥
શાર્ઙ્ગરવાદ્યઞો ઙીન્

શાર્ઙ્ગરવાદેરઞો યો ઽકારસ્તદન્તાચ્ચ જાતિવાચિનો ઙીન્ સ્યાત્। શાર્ઙ્ગરવી। બૈદી । બ્રાહ્મણી । ( નૃનરયોર્વૃદ્ધિશ્ચ )। નારી ॥
યૂનસ્તિઃ