લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 1164-1183

ચાદ્ભાવે । જડસ્ય ભાવઃ કર્મ વા જાડ્યમ્ । મૂઢસ્ય ભાવઃ કર્મ વા મૌઢ્યમ્ । બ્રાહ્મણ્યમ્ । આકૃતિગણો ઽયમ્ ॥
સખ્યુર્યઃ

સખ્યુર્ભાવઃ કર્મ વા સખ્યમ્ ॥
કપિજ્ઞાત્યોર્ઢક્

કાપેયમ્ । જ્ઞાતેયમ્ ।
પત્યન્તપુરોહિતાદિભ્યો યક્

સૈનાપત્યમ્ । પૌરોહિત્યમ્ ॥
ઇતિ ત્વતલોરધિકારઃ ॥ 11 ॥
અથ ભવનાદ્યર્થકાઃ
ધાન્યાનાં ભવને ક્ષેત્રે ખઞ્

ભવત્યસ્મિન્નિતિ ભવનમ્ । મુદ્ગાનાં ભવનં ક્ષેત્રં મૌદ્ગીનમ્ ॥
વ્રીહિશાલ્યોર્ઢક્

વ્રૈહેયમ્ । શાલેયમ્ ॥
હૈયઙ્ગવીનં સંજ્ઞાયામ્

હ્યોગોદોહશબ્દસ્ય હિયઙ્ગુરાદેશઃ વિકારાર્થે ખઞ્ચ નિપાત્યતે । દુહ્યત ઇતિ દોહઃ ક્ષીરમ્ । હ્યોગોદોહસ્ય વિકારઃ - હૈયઙ્ગવીનં નવનીતમ્ ॥
તદસ્ય સંજાતં તારકાદિભ્ય ઇતચ્

તારકાઃ સંજાતા અસ્ય તારકિતં નભઃ । પણ્ડિતઃ । આકૃતિગણો ઽયમ્ ॥
પ્રમાણે દ્વયસજ્દઘ્નઞ્માત્રચઃ

તદસ્યેત્યનુવર્તતે । ઊરૂ પ્રમાણમસ્ય - ઊરુદ્વયસમ્ । ઊરુદઘ્નમ્ । ઊરુમાત્રમ્ ॥
યત્તદેતેભ્યઃ પરિમાણે વતુપ્

યત્પરિમાણમસ્ય યાવાન્ । તાવાન્ । એતાવાન્ ॥
કિમિદંભ્યાં વો ઘઃ

આભ્યાં વતુપ્ સ્યાદ્ વકારસ્ય ઘશ્ચ ॥
ઇદંકિમોરીશ્કી

દૃગ્દૃશવતુષુ ઇદમ ઈશ્ કિમઃ કિઃ । કિયાન્ । ઇયાન્ ॥
સંખ્યાયા અવયવે તયપ્

પઞ્ચ અવયવા અસ્ય પઞ્ચતયમ્ ॥
દ્વિત્રિભ્યાં તયસ્યાયજ્વા

દ્વયમ્ । દ્વિતયમ્ । ત્રયમ્ । ત્રિતયમ્ ॥
ઉભાદુદાત્તો નિત્યમ્

ઉભશબ્દાત્તયપો ઽયચ્ સ્યાત્ સ ચાદ્યુદાત્તઃ । ઉભયમ્ ॥
તસ્ય પૂરણે ડટ્

એકાદશાનાં પૂરણઃ એકાદશઃ ॥
નાન્તાદસંખ્યાદેર્મટ્

ડટો મડાગમઃ । પઞ્ચાનાં પૂરણઃ પઞ્ચમઃ । નાન્તાત્કિમ્ ? .
તિ વિંશતેર્ડિતિ

વિંશતેર્ભસ્ય તિશબ્દસ્ય લોપો ડિતિ પરે । વિંશઃ । અસંખ્યાદેઃ કિમ્ ? એકાદશઃ ॥
ષટ્કતિકતિપયચતુરાં થુક્

એષાં થુગાગમઃ સ્યાડ્ડટિ। ષણ્ણાં ષષ્ઠઃ। કતિથઃ। કતિપયશબ્દસ્યાસંખ્યાત્વે ઽપ્યત એવ જ્ઞાપકાડ્ડટ્। કતિપયથઃ। ચતુર્થઃ ॥
દ્વેસ્તીયઃ

ડટો ઽપવાદઃ । દ્વયોઃ પૂરણો દ્વિતીયઃ ॥
ત્રેઃ સંપ્રસારણં ચ