લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 1144-1163

દન્ત્યમ્ । કણ્ઠ્યમ્ । નસ્યમ્ ॥
આત્મન્વિશ્વજનભોગોત્તરપદાત્ખઃ

આત્માધ્વાનૌ ખે

એતૌ ખે પ્રકૃત્યા સ્તઃ । આત્મને હિતમ્ આત્મનીનમ્ । વિશ્વજનીનમ્ । માતૃભોગીણઃ ॥
ઇતિ છયતોરવધિઃ । (પ્રાક્ક્રીતીયાઃ) ॥ 9 ॥
અથ ઠઞધિકારઃ
પ્રાગ્વતેષ્ઠઞ્

તેન તુલ્યમિતિ વતિં વક્ષ્યતિ, તતઃ પ્રાક્ ઠઞધિક્રિયતે ॥
તેન ક્રીતમ્

સપ્તત્યા ક્રીતં સાપ્તતિકમ્ । પ્રાસ્થિકમ્ ॥
સર્વભૂમિપૃથિવીભ્યામણઞૌ

તસ્યેશ્વરઃ

સર્વભૂમિપૃથિવીભ્યામણઞૌ સ્તઃ । અનુશતિકાદીનાં ચ । સર્વભૂમેરીશ્વરઃ સાર્વભૌમઃ । પાર્થિવઃ ॥
પઙ્ક્તિવિંશતિત્રિંશચ્ચત્વારિંશત્પઞ્ચાશત્ષષ્ટિસપ્તત્યશીતિનવતિશતમ્

એતે રૂઢિશબ્દા નિપાત્યન્તે ॥
તદર્હતિ

લબ્ધું યોગ્યો ભવતીત્યર્થે દ્વિતીયાન્તાટ્ઠઞાદયઃ સ્યુઃ । શ્વેતચ્છત્રમર્હતિ શ્વૈતચ્છત્રિકઃ ॥
દણ્ડાદિભ્યો યત્

એભ્યો યત્ સ્યાત્ । દણ્ડમર્હતિ દણ્ડ્યઃ । અર્ઘ્યઃ । વધ્યઃ ॥
તેન નિર્વૃત્તમ્

અહ્ના નિર્વૃત્તમ્ આહ્નિકમ્ ॥
ઇતિ ઠઞો ઽવધિઃ । (પ્રાગ્વતીયાઃ) ॥ 10 ॥
અથ ત્વતલોરધિકારઃ
તેન તુલ્યં ક્રિયા ચેદ્વતિઃ

બ્રાહ્મણેન તુલ્યં બ્રાહ્મણવત્ અધીતે । ક્રિયા ચેદિતિ કિમ્ ? ગુણતુલ્યે મા ભૂત્ । પુત્રેણ તુલ્યઃ સ્થૂલઃ ॥
તત્ર તસ્યેવ

મથુરાયામિવ મથુરાવત્ સ્રુગ્ધ્ને પ્રકારઃ । ચૈત્રસ્યેવ ચૈત્રવન્મૈત્રસ્ય ગાવઃ ॥
તસ્ય ભાવસ્ત્વતલૌ

પ્રકૃતિજન્યબોધે પ્રકારો ભાવઃ । ગોર્ભાવો ગોત્વમ્ । ગોતા । ત્વાન્તં ક્લીબમ્ ॥
આ ચ ત્વાત્

બ્રહ્મણસ્ત્વ ઇત્યતઃ પ્રાક્ ત્વતલાવધિક્રિયેતે । અપવાદૈઃ સહ સમાવેશાર્થમિદમ્ । ચકારો નઞ્સ્નઞ્ભ્યામપિ સમાવેશાર્થઃ । સ્ત્રિયા ભાવઃ - સ્ત્રૈણમ્ । સ્ત્રીત્વમ્ । સ્ત્રીતા । પૌસ્નમ્ । પુંસ્ત્વમ્ । પુંસ્તા ॥
પૃથ્વાદિભ્ય ઇમનિજ્વા

વાવચનમણાદિસમાવેશાર્થમ્ ॥
ર ઋતો હલાદેર્લઘોઃ

હલાદેર્લઘોરૃકારસ્ય રઃ સ્યાદિષ્ઠેયસ્સુ પરતઃ । પૃથુમૃદુભૃશકૃશદૃઢપરિવૃઢા નામેવ રત્વમ્ ॥
ટેઃ

ભસ્ય ટેર્લોપ ઇષ્ઠેમેયસ્સુ । પૃથોર્ભાવઃ પ્રથિમા - .
ઇગન્તાચ્ચ લઘુપૂર્વાત્

ઇગન્તાલ્લઘુપૂર્વાત્ પ્રાતિપદિકાદ્ભાવે ઽણ્ પ્રત્યયઃ । પાર્થવમ્ । મ્રદિમા, માર્દવમ્ ॥
વર્ણદૃઢાદિભ્યઃ ષ્યઞ્ચ

ચાદિમનિચ્ । શૌક્લ્યમ્ । શુક્લિમા । દાર્ઢ્યમ્ । દ્રઢિમા ॥
ગુણવચનબ્રાહ્મણાદિભ્યઃ કર્મણિ ચ