લઘુભાગવતામૃત · અધ્યાય 2.1

ઇતિ શ્રી-રૂપ-ગોસ્વામિ-પાદ-કૃતે શ્રી-લઘુ-ભાગવતામૃતે
શ્રી-કૃષ્ણામૃત-નામ પૂર્વ-ખણ્ડં સમાપ્તમ્ ॥
લઘુ-ભાગવતામૃત
ઉત્તર-ખણ્ડમ્
ઓં નમઃ શ્રી-કૃષ્ણ-રસ-રસિકેભ્યઃ
અથ શ્રી-ભક્તામૃતમ્
આરાધનં મુકુન્દસ્ય ભવેદ્ આવશ્યકં યથા ।
તથા તદીય-ભક્તાનાં નો ચેદ્ દોષોઽસ્તિ દુસ્તરઃ

તથા હિ પાદ્મે -
માર્કણ્ડેયોઽમ્બરીષસ્ય વસુર્ વ્યાસો વિભીષણઃ ।
પુણ્ડરીકો બલિઃ શમ્ભુઃ પ્રહ્લાદો વિદુરો ધ્રુવઃ ॥
દાલ્ભ્યઃ પરાશરો ભીષ્મો નારદાદ્યાશ્ ચ વૈષ્ણવૈઃ ।
સેવ્યા હરિં નિષેવ્યામી નો ચેદ્ આગઃ પરં ભવેત્

તથા ચ હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે (16.76) -
અર્ચયિત્વા તુ ગોવિન્દં તદીયાન્ નાર્ચયન્તિ યે ।
ન તે વિષ્ણોઃ પ્રસાદસ્ય ભાજનં દામ્ભિકા જનાઃ

પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે -
આરાધનાનાં સર્વેષાં વિષ્ણોર્ આરાધનં પરમ્ ।
તસ્માત્ પરતરં દેવિ તદીયાનાં સમર્ચનમ્

તત્રૈવ ચ --
અર્ચયિત્વા તુ ગોવિન્દં તદીયાન્ નાર્ચયેત્ તુ યઃ ।
ન સ ભાગવતો જ્ઞેયઃ કેવલં દામ્ભિકઃ સ્મૃતઃ

ઇતિ ।
આદિ-પુરાણે -
મમ ભક્તા હિ યે પાર્થ ન મે ભક્તાસ્ તુ તે મતાઃ ।
મદ્-ભક્તસ્ય તુ યે ભક્તાસ્ તે મે યુક્તતમા મતાઃ

શ્રીમદ્-ભાગવતે ચ (11.19.21) --
મદ્-ભક્ત-પૂજાભ્યધિકા । ઇતિ

એતેષામ્ અપિ સર્વેષાં પ્રહ્લાદઃ પ્રવરો મતઃ ।
સર્વેષુ હરિ-ભક્તેષુ પ્રહ્લાદો હિ મહત્તમઃ

યથા સ્કાન્દે શ્રી-રુદ્ર-વાક્યમ્ -
ભક્ત એવ હિ તત્ત્વેન કૃષ્ણં જાનાતિ ન ત્વ્ અહમ્ ।
સર્વેષુ હરિ-ભક્તેષુ પ્રહ્લાદોઽતિમહત્તમઃ

શ્રી-સપ્તમ-સ્કન્ધે શ્રી-પ્રહ્લાદસ્યૈવ વાક્યમ્ (7.9.26) -
ક્વાહં રજઃ-પ્રભવ ઈશ તમો ઽધિકે ઽસ્મિન્
જાતઃ સુરેતર-કુલે ક્વ તવાનુકમ્પા ।
ન બ્રહ્મણો ન તુ ભવસ્ય ન વૈ રમાયા
યન્ મે ઽર્પિતઃ શિરસિ પદ્મ-કરઃ પ્રસાદઃ

તત્રૈવ શ્રી-નૃસિંહ-વાક્યમ્ - (7.10.21)
ભવન્તિ પુરુષા લોકે મદ્-ભક્તાસ્ ત્વામ્ અનુવ્રતાઃ ।
ભવાન્ મે ખલુ ભક્તાનાં સર્વેષાં પ્રતિરૂપ-ધૃક્

પાણ્ડવાઃ સર્વતઃ શ્રેષ્ઠાઃ પ્રહ્લાદાદ્ ઈદૃશાદ્ અપિ ।
શ્રી-ભાગવતમ્ એવાત્ર પ્રમાણં સ્ફુટમ્ ઈક્ષ્યતે

તથા હિ શ્રી-સપ્તમ-સ્કન્ધે શ્રી-નારદ-વાક્યં (7.10.48-50, 7.15.75-77)
યૂયં નૃ-લોકે બત ભૂરિ-ભાગા
લોકં પુનાના મુનયો ઽભિયન્તિ ।
યેષાં ગૃહાન્ આવસતીતિ સાક્ષાદ્
ગૂઢં પરં બ્રહ્મ મનુષ્ય-લિઙ્ગમ્

સ વા અયં બ્રહ્મ મહદ્-વિમૃગ્ય-
કૈવલ્ય-નિર્વાણ-સુખાનુભૂતિઃ ।
પ્રિયઃ સુહૃદ્ વઃ ખલુ માતુલેય
આત્માર્હણીયો વિધિ-કૃદ્ ગુરુશ્ ચ

ન યસ્ય સાક્ષાદ્ ભવ-પદ્મજાદિભી
રૂપં ધિયા વસ્તુતયોપવર્ણિતમ્ ।
મૌનેન ભક્ત્યોપશમેન પૂજિતઃ
પ્રસીદતામ્ એષ સ સાત્વતાં પતિઃ

ઇતિ ।
વ્યાખ્યાતં ચ શ્રી-સ્વામિ-પાદૈઃ -
અહો પ્રહ્લાદસ્ય ભાગ્યં યેન દેવો દૃષ્ટઃ । વયં તુ મન્દ-ભાગ્યાઃ ઇતિ
વિષીદન્તં રાજાનં પ્રત્ય્ આહ યૂયમ્ ઇતિ ત્રિભિઃ

ન તુ પ્રહ્લાદસ્ય ગૃહે પરં બ્રહ્મ વસતિ, ન ચ તદ્-દર્શનાર્થં મુનયસ્
તદ્-ગૃહાન્ અભિયન્તિ । ન ચ તસ્ય બ્રહ્મ માતુલેયાદિ-રૂપેઆ વર્તતે । ન ચ સ્વયમ્
એવ પ્રસન્નં । અતો યૂયમ્ એવ તતોઽપ્ય્ અસ્મત્તોઽપિ ભૂરિ-ભાગાઃ ઇતિ
ભાવઃ

સદાતિસન્નિકૃષ્ટત્વાત્ મમતાધિક્યતો હરેઃ ।
પાણ્ડવેભ્યોઽપિ યદવઃ કેચિત્ શ્રેષ્ઠતમા મતાઃ

તથા હિ શ્રી-દશમે (10.82.28,30) -
અહો ભોજ-પતે યૂયં જન્મ-ભાજો નૄણામ્ ઇહ ।
યત્ પશ્યથાસકૃત્ કૃષ્ણં દુર્દર્શમ્ અપિ યોગિનામ્

તદ્-દર્શન-સ્પર્શનાનુપથ-પ્રજલ્પ-
શય્યાસનાશન-સયૌન-સપિણ્ડ-બન્ધઃ ।
યેષાં ગૃહે નિરય-વર્ત્મનિ વર્તતાં વઃ
સ્વર્ગાપવર્ગ-વિરમઃ સ્વયમ્ આસ વિષ્ટુઃ

તથા - (10.90.46)
શય્યાસનાટનાલાપ-ક્રીડા-સ્નાનાશનાદિષુ ।
ન વિદુઃ સન્તમ્ આત્માનં વૃષ્ણયઃ કૃષ્ણ-ચેતસઃ

યદુભ્યોઽપિ વરિષ્ઠોઽસૌ સર્વેભ્યઃ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવઃ ।
શ્રીમદ્-ભાગવતે યસ્ય શ્રૂયતે મહિમાદ્ભુતઃ

તથા હિ એકાદશે શ્રીમદ્-ભગવદ્-વાક્યમ્ ((સ્બ્ 11.14.15)
ન તથા મે પ્રિયતમ આત્મ-યોનિર્ ન શઙ્કરઃ
ન ચ સઙ્કર્ષણો ન શ્રીર્ નૈવાત્મા ચ યથા ભવાન્

તથા (11.16.29)
ત્વં તુ ભાગવતેષ્વ્ અહમ્

ઇતિ ।
આબાલ્યાદ્ એવ ગોવિન્દે ભક્તિર્ અસ્યાખિલોત્તમા

તથા ચ શ્રી-તૃતીયે (3.2.2) --
યઃ પઞ્ચ-હાયનો માત્રા પ્રાતર્-આશાય યાચિતઃ ।
તન્ નૈચ્છદ્ રચયન્ યસ્ય સપર્યાં બાલ-લીલયા

અતએવ તત્રૈવ શ્રીભગવદ્-વચનમ્ (3.4.31) -
નોદ્ધવો ઽણ્વ્ અપિ મન્-ન્યૂનો
યદ્ ગુણૈર્ નાર્દિતઃ પ્રભુઃ

ઇતિ ।
અસ્યાર્થઃ । યદ્-ગુણૈઃ યસ્ય ઉદ્ધવસ્ય ગુણૈઃ, પ્રભુર્ અપ્ય્ અહં ન અર્દિતઃ । ન
યાચિતઃ । યદ્ વા યત્ યસ્માત્ । ઉદ્ધવઃ ગુણૈઃ સત્ત્વાદિભિઃ । ન અર્દિતઃ ન પીડિતઃ
। ગુણાતીત ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર હેતુઃ પ્રભુઃ ભક્તિર્ અસાંવાદે
પ્રભવિષ્ણુઃ

વ્રજ-દેવ્યો વરીયસ્ય ઈદૃશાદ્ ઉદ્ધવાદ્ અપિ ।
યદ્ આસાં પ્રેમ-માધુર્યં સ એષોઽપ્ય્ અભિયાચતે

તથા હિ શ્રી-દશમે (10.47.58)
એતાઃ પરં તનુ-ભૃતો ભુવિ ગોપ-વધ્વો
ગોવિન્દ એવમ્ અખિલાત્મનિ રૂઢ-ભાવાઃ ।
વાઞ્છન્તિ યદ્ ભવ-ભિયો મુનયો વયં ચ
કિં બ્રહ્મ-જન્મભિર્ અનન્ત-કથા-રસસ્ય

શ્રી-બૃહદ્-વામને ચ ભૃગ્વ્-આદીન્ પ્રતિ શ્રી-બ્રહ્મ-વાક્યમ્ -
ષષ્ઠિ-વર્ષ-સહસ્રાણિ મયા તપ્તં તપઃ પુરા ।
નન્દ-ગોપ-વ્રજ-સ્ત્રીણાં પાદ-રેણૂપલબ્ધયે ।
તથાપિ ન મયા પ્રાપ્તાસ્ તાસાં વૈ પાદ-રેણવઃ

ભૃગ્વ્-આદિ-વાક્યમ્ -
વૈષ્ણવાનાં પાદ-રજો ગૃહ્યતે ત્વદ્-વિધૈર્ અપિ ।
સન્તિ તે બહવો લોકે વૈષ્ણવા નારદાદયઃ ॥
તેષાં વિહાય ગોપીનાં પાદ-રેણુસ્ ત્વયાપિ યત્ ।
ગૃહ્યતે સંશયો મેઽત્ર કો હેતુસ્ તદ્વત્ પ્રભો

શ્રી-બ્રહ્મ-વાક્યમ્ -
ન સ્ત્રિયો વ્રજ-સુન્દર્યઃ પુત્ર શ્રેષ્ઠાઃ શ્રિયોઽપિ તાઃ ।
નાહં શિવશ્ ચ શેષશ્ ચ શ્રીશ્ ચ તાભિઃ સમાઃ ક્વચિત્

આદિ-પુરાણે ચ શ્રીમદ્-અર્જુન-વાક્યં -
ત્રૈલોક્યે ભગવદ્-ભક્તાઃ કે ત્વાં જાનન્તિ મર્મણિ ।
કેષુ વા ત્વં સદા તુષ્ટઃ કેષુ પ્રેમ તવાતુલમ્

શ્રી-ભગવદ્-વાક્યમ્ -
ન તથા મે પ્રિયતમો બ્રહ્મા-રુદ્રશ્ ચ પાર્થિવ ।
ન ચ લક્ષ્મીર્ ન ચાત્મા ચ યથા ગોપીજનો મમ્

ભક્તા મમાનુરક્તાશ્ ચ કતિ સન્તિ ન ભૂતલે ।
કિન્તુ ગોપીજનઃ પ્રાણા-ધિક-પ્રિયતમો મમ

ન માં જાનન્તિ મુનયો યોગિનશ્ ચ પરન્તપ ।
ન ચ રુદ્રાદયો દેવા યથા ગોપ્યો વિદન્તિ મામ્

ન તપોભિર્ ન વેદૈશ્ ચ નાચારૈર્ ન ચ વિદ્યયા ।
વશોઽસ્મિ કેવલં પ્રેમ્ણા પ્રેમાણં તત્ર ગોપિકા

મન્-માહાત્મ્યં મત્-સપર્યાં મચ્-છ્રદ્દાં મન્-મનોગતમ્ ।
જાનન્તિ ગોપિકાઃ પાર્થ નાન્યે જાનન્તિ મર્મણિ

નિજાઙ્ગમ્ અપિ યા ગોપ્યો મમેતિ સમુપાસતે ।
તાભ્યઃ પરં ન મે પાર્થ નિગૂઢ-પ્રેમ-ભાજનમ્

ઇતિ ॥
ન ચિત્રં પ્રેમ-માધુર્યમ્ આસાં વાઞ્છેદ્ યદ્ ઉદ્ધવઃ ।
પાદ-રેણૂક્ષિતં યેન તૃણ-જન્માપિ યાચતે

તથા હિ શ્રી-દશમે (ભ્પ્ 10.47.61) --
આસામ્ અહો ચરણ-રેણુ-જુષામ્ અહં સ્યામ્
વૃન્દાવને કિમ્ અપિ ગુલ્મ-લતૌષધીનામ્ ।
યા દુસ્ત્યજં સ્વ-જનમ્ આર્ય-પથં ચ હિત્વા
ભેજુર્ મુકુન્દ-પદવીં શ્રુતિભિર્ વિમૃગ્યામ્

ઇતિ કૃષ્ણં નિષેવ્યાગ્રે કૃષ્ણસ્યોપાસકૈર્ જનૈઃ ।
સેવ્યાઃ પ્રસાદ-પુષ્પાદ્યૈર્ અવશ્યં વ્રજ-સુભ્રુવઃ

તત્રાપિ સર્વ-ગોપીનાં રાધિકાતિ-વરીયસી ।
સર્વાધિક્યેન કથિતા યત્ પુરાણાગમાદિષુ

યથા પાદ્મે --
યથા રાધા પ્રિયા વિષ્ણોસ્ તસ્યાઃ કુણ્ડં પ્રિયં તથા ।
સર્વ-ગોપીષુ સૈવૈકા વિષ્ણોર્ અત્યન્ત-વલ્લભા

આદિ-પુરાણે ચ --
ત્રૈલોક્યે પૃથિવી ધન્યા યત્ર વૃન્દાવનં પુરી ।
તત્રાપિ ગોપિકાઃ પાર્થ તત્ર રાધાભિધા મમ