કુમારસંભવ · અધ્યાય 4

અથ મોહપરાયણા સતી વિવશા કામવધૂર્ વિબોધિતા
વિધિના પ્રતિપાદયિષ્યતા નવવૈધવ્યમ્ અસહ્યવેદનમ્ ॥

અવધાનપરે ચકાર સા પ્રલયાન્તોન્મિષિતે વિલોચને
ન વિવેદ તયોર્ અતૃપ્તયોઃ પ્રિયમ્ અત્યન્તવિલુપ્તદર્શનમ્ ॥

અયિ જીવિતનાથ જીવસીત્ય્ અભિધાયોત્થિતયા તયા પુરઃ
દદૃશે પુરુષાકૃતિ ક્ષિતૌ હરકોપાનલભસ્મ કેવલમ્ ॥

અથ સા પુનર્ એવ વિહ્વલા વસુધાલિઙ્ગનધૂસરસ્તની
વિલલાપ વિકીર્ણમૂર્ધજા સમદુઃખામ્ ઇવ કુર્વતી સ્થલીમ્ ॥

ઉપમાનમ્ અભૂદ્ વિલાસિનાં કરણં યત્ તવ કાન્તિમત્તયા
તદ્ ઇદં ગતમ્ ઈદૃશીં દશાં ન વિદીર્યે કઠિનાઃ ખલુ સ્ત્રિયઃ ॥

ક્વ નુ માં ત્વદધીનજીવિતાં વિનિકીર્ય ક્ષણભિન્નસૌહૃદઃ
નલિનીં ક્ષતસેતુબન્ધનો જલસંઘાત ઇવાસિ વિદ્રુતઃ ॥

કૃતવાન્ અસિ વિપ્રિયં ન મે પ્રતિકૂલં ન ચ તે મયા કૃતમ્
કિમ્ અકારણમ્ એવ દર્શનં વિલપન્ત્યૈ રતયે ન દીયતે ॥

સ્મરસિ સ્મર મેખલાગુણૈર્ ઉત ગોત્રસ્ખલિતેષુ બન્ધનમ્
ચ્યુતકેશરદૂષિતેક્ષણાન્ય્ અવતંસોત્પલતાડનાનિ વા ॥

હૃદયે વસસીતિ મત્પ્રિયં યદ્ અવોચસ્ તદ્ અવૈમિ કૈતવમ્
ઉપચારપદં ન ચેદ્ ઇદં ત્વમ્ અનઙ્ગઃ કથમ્ અક્ષતા રતિઃ ॥

પરલોકનવપ્રવાસિનઃ પ્રતિપત્સ્યે પદવીમ્ અહં તવ
વિધિના જન એષ વઞ્ચિતસ્ ત્વદધીનં ખલુ દેહિનાં સુખમ્ ॥

રજનીતિમિરાવગુણ્ઠિતે પુરમાર્ગે ઘનશબ્દવિક્લવાઃ
વસતિં પ્રિય કામિનાં પ્રિયાસ્ ત્વદ્ ઋતે પ્રાપયિતું ક ઈશ્વરઃ ॥

નયનાન્ય્ અરુણાનિ ઘૂર્ણયન્ વચનાનિ સ્ખલયન્ પદે-પદે
અસતિ ત્વયિ વારુણીમદઃ પ્રમદાનામ્ અધુના વિડમ્બના ॥

અવગમ્ય કથીકૃતં વપુઃ પ્રિયબન્ધોસ્ તવ નિષ્ફલોદયઃ
બહુલે ઽપિ ગતે નિશાકરસ્ તનુતાં દુઃખમ્ અનઙ્ગ મોક્ષ્યતિ ॥

હરિતારુણચારુબન્ધનઃ કલપુંસ્કોકિલશબ્દસૂચિતઃ
વદ સંપ્રતિ કસ્ય બાણતાં નવચૂતપ્રસવો ગમિષ્યતિ ॥

અલિપઙ્ક્તિર્ અનેકશસ્ ત્વયા ગુણકૃત્યે ધનુષો નિયોજિતા
વિરુતૈઃ કરુણસ્વનૈર્ ઇયં ગુરુશોકામ્ અનુરોદિતીવ મામ્ ॥

પ્રતિપદ્ય મનોહરં વપુઃ પુનર્ અપ્ય્ આદિશ તાવદ્ ઉત્થિતઃ
રતિદૂતિપદેષુ કોકિલાં મધુરાલાપનિસર્ગપણ્ડિતામ્ ॥

શિરસા પ્રણિપત્ય યાચિતાન્ય્ ઉપગૂઢાનિ સવેપથૂનિ ચ
સુરતાનિ ચ તાનિ તે રહઃ સ્મર સંસ્મૃત્ય ન શાન્તિર્ અસ્તિ મે ॥

રચિતં રતિપણ્ડિત ત્વયા સ્વયમ્ અઙ્ગેષુ મમેદમ્ આર્તવમ્
ધ્રિયતે કુસુમપ્રસાધનં તવ તચ્ ચારુ વપુર્ ન દૃશ્યતે ॥

વિબુધૈર્ અસિ યસ્ય દારુણૈર્ અસમાપ્તે પરિકર્મણિ સ્મૃતઃ
તમ્ ઇમં કુરુ દક્ષિણેતરં ચરણં નિર્મિતરાગમ્ એહિ મે ॥

અહમ્ એત્ય પતઙ્ગવર્ત્મના પુનર્ અઙ્કાશ્રયિણી ભવામિ તે
ચતુરૈઃ સુરકામિનીજનૈઃ પ્રિય યાવન્ ન વિલોભ્યસે દિવિ ॥

મદનેન વિનાકૃતા રતિઃ ક્ષણમાત્રં કિલ જીવિતેતિ મે
વચનીયમ્ ઇદં વ્યવસ્થિતં રમણ ત્વામ્ અનુયામિ યદ્ય્ અપિ ॥

ક્રિયતાં કથમ્ અન્ત્યમણ્ડનં પરલોકાન્તરિતસ્ય તે મયા
સમમ્ એવ ગતો ઽસ્ય્ અતર્કિતાં ગતિમ્ અઙ્ગેન ચ જીવિતેન ચ ॥

ઋજુતાં નયતઃ સ્મરામિ તે શરમ્ ઉત્સઙ્ગનિષણ્ણધન્વનઃ
મધુના સહ સસ્મિતં કથાં નયનોપાન્તવિલોકિતં ચ યત્ ॥

ક્વ નુ તે હૃદયંગમઃ સખા કુસુમાયોજિતકાર્મુકો મધુઃ
ન ખલૂગ્રરુષા પિનાકિના ગમિતઃ સો ઽપિ સુહૃદ્ગતાં ગતિમ્ ॥

અથ તૈઃ પરિદેવિતાક્ષરૈર્ હૃદયે દિગ્ધશરૈર્ ઇવાર્દિતઃ
રતિમ્ અભ્યુપપત્તુમ્ આતુરાં મધુર્ આત્માનમ્ અદર્શયત્ પુરઃ ॥

તમ્ અવેક્ષ્ય રુરોદ સા ભૃશં સ્તનસંબાધમ્ ઉરો જઘાન ચ
સ્વજનસ્ય હિ દુઃખમ્ અગ્રતો વિવૃતદ્વારમ્ ઇવોપજાયતે ॥

ઇતિ ચૈનમ્ ઉવાચ દુઃખિતા સુહૃદઃ પશ્ય વસન્ત કિં સ્થિતમ્
યદ્ ઇદં કણશઃ પ્રકીર્યતે પવનૈર્ ભસ્મ કપોતકર્બુરમ્ ॥

અયિ સંપ્રતિ દેહિ દર્શનં સ્મર પર્યુત્સુક એષ માધવઃ
દયિતાસ્વ્ અનવસ્થિતં નૃણાં ન ખલુ પ્રેમ ચલં સુહૃજ્જને ॥

અમુના નનુ પાર્શ્વવર્તિના જગદ્ આજ્ઞાં સસુરાસુરં તવ
બિસતન્તુગુણસ્ય કારિતં ધનુષઃ પેલવપુષ્પપત્રિણઃ ॥

ગત એવ ન તે નિવર્તતે સ સખા દીપ ઇવાનિલાહતઃ
અહમ્ અસ્ય દશેવ પશ્ય મામ્ અવિષહ્યવ્યસનપ્રધૂષિતામ્ ॥

વિધિના કૃતમ્ અર્ધવૈશસં નનુ મામ્ કામવધે વિમુઞ્ચતા
અનઘાપિ હિ સંશ્રયદ્રુમે ગજભગ્ને પતનાય વલ્લરી ॥

તદ્ ઇદં ક્રિયતામ્ અનન્તરં ભવતા બન્ધુજનપ્રયોજનમ્
વિધુરાં જ્વલનાતિસર્જનાન્ નનુ માં પ્રાપય પત્યુર્ અન્તિકમ્ ॥

શશિના સહ યાતિ કૌમુદી સહ મેઘેન તડિત્ પ્રલીયતે
પ્રમદાઃ પતિવર્ત્મગા ઇતિ પ્રતિપન્નં હિ વિચેતનૈર્ અપિ ॥

અમુનૈવ કષાયિતસ્તની સુભગેન પ્રિયગાત્રભસ્મના
નવપલ્લવસંસ્તરે યથા રચયિષ્યામિ તનું વિભાવસૌ ॥

કુસુમાસ્તરણે સહાયતાં બહુશઃ સૌમ્ય ગતસ્ ત્વમ્ આવયોઃ
કુરુ સંપ્રતિ તાવદ્ આશુ મે પ્રણિપાતાઞ્જલિયાચિતશ્ ચિતામ્ ॥

તદ્ અનુ જ્વલનં મદર્પિતં ત્વરયેર્ દક્ષિણવાતવીજનૈઃ
વિદિતં ખલુ તે યથા સ્મરઃ ક્ષણમ્ અપ્ય્ ઉત્સહતે ન માં વિના ॥

ઇતિ ચાપિ વિધાય દીયતાં સલિલસ્યાઞ્જલિર્ એક એવ નૌ
અવિભજ્ય પરત્ર તં મયા સહિતઃ પાસ્યતિ તે સ બાન્ધવઃ ॥

પરલોકવિધૌ ચ માધવ સ્મરમ્ ઉદ્દિશ્ય વિલોલપલ્લવાઃ
નિવપેઃ સહકારમઞ્જરીઃ પ્રિયચૂતપ્રસવો હિ તે સખા ॥

ઇતિ દેવવિમુક્તયે સ્થિતાં રતિમ્ આકાશભવા સરસ્વતી
શફરીં હ્રદશોષવિક્લવાં પ્રથમા વૃષ્ટિર્ ઇવાન્વકમ્પત ॥

કુસુમાયુધપત્નિ દુર્લભસ્ તવ ભર્તા ન ચિરાદ્ ભવિષ્યતિ
શૃણુ યેન સ કર્મણા ગતઃ શલભત્વં હરલોચનાર્ચિષિ ॥

અભિલાષમ્ ઉદીરિતેન્દ્રિયઃ સ્વસુતાયામ્ અકરોત્ પ્રજાપતિઃ
અથ તેન નિગૃહ્ય વિક્રિયામ્ અભિશપ્તઃ ફલમ્ એતદ્ અન્વભૂત્ ॥

પરિણેષ્યતિ પાર્વતીં યદા તપસા તત્પ્રવણીકૃતો હરઃ
ઉપલબ્ધસુખસ્ તદા સ્મરં વપુષા સ્વેન નિયોજયિષ્યતિ ॥

ઇતિ ચાહ સ ધર્મયાચિતઃ સ્મરશાપાવધિદાં સરસ્વતીમ્
અશનેર્ અમૃતસ્ય ચોભયોર્ વશિનશ્ ચામ્બુધરાશ્ ચ યોનયઃ ॥

તદ્ ઇદં પરિરક્ષ શોભને ભવિતવ્યપ્રિયસંગમં વપુઃ
રવિપીતજલા તપાત્યયે પુનર્ ઓઘેન હિ યુજ્યતે નદી ॥

ઇત્થં રતેઃ કિમ્ અપિ ભૂતમ્ અદૃશ્યરૂપં મન્દીચકાર મરણવ્યવસાયબુદ્ધિમ્
તત્પ્રત્યયાચ્ ચ કુસુમાયુધબન્ધુર્ એનામ્ આશ્વાસયત્ સુચરિતાર્થપદૈર્ વચોભિઃ ॥

અથ મદનવધૂર્ ઉપપ્લવાન્તં વ્યસનકૃશા પરિપાલયાં બભૂવ
શશિન ઇવ દિવાતનસ્ય લેખા કિરણપરિક્ષયધૂસરા પ્રદોષમ્ ॥