કુમારસંભવ · અધ્યાય 3

તસ્મિન્ મઘોનસ્ ત્રિદશાન્ વિહાય સહસ્રમ્ અક્ષ્ણાં યુગપત્ પપાત
પ્રયોજનાપેક્ષિતયા પ્રભૂણાં પ્રાયશ્ ચલં ગૌરવમ્ આશ્રિતેષુ ॥

સ વાસવેનાસનસંનિકૃષ્ટમ્ ઇતો નિષીદેતિ વિસૃષ્ટભૂમિઃ
ભર્તુઃ પ્રસાદં પ્રતિનન્દ્ય મૂર્ધ્ના વક્તું મિથઃ પ્રાક્રમતૈવમ્ એનમ્ ॥

આજ્ઞાપય જ્ઞાતવિશેષ પુંસાં લોકેષુ યત્ તે કરણીયમ્ અસ્તિ
અનુગ્રહં સંસ્મરણપ્રવૃત્તમ્ ઇચ્છામિ સંવર્ધિતમ્ આજ્ઞયા તે ॥

કેનાભ્યસૂયા પદકાઙ્ક્ષિણા તે નિતાન્તદીર્ઘૈર્ જનિતા તપોભિઃ
યાવદ્ ભવત્ય્ આહિતસાયકસ્ય મત્કાર્મુકસ્યાસ્ય નિદેશવર્તી ॥

અસંમતઃ કસ્ તવ મુક્તિમાર્ગં પુનર્ભવક્લેશભયાત્ પ્રપન્નઃ
બદ્ધશ્ ચિરં તિષ્ઠતુ સુન્દરીણામ્ આરેચિતભ્રૂચતુરૈઃ કટાક્ષૈઃ ॥

અધ્યાપિતસ્યોશનસાપિ નીતિં પ્રયુક્તરાગપ્રણિધિર્ દ્વિષસ્ તે
કસ્યાર્થધર્મૌ વદ પીડયામિ સિન્ધોસ્ તટાવ્ ઓઘ ઇવ પ્રવૃદ્ધઃ ॥

કામ્ એકપત્નીવ્રતદુઃખશીલાં લોલં મનશ્ ચારુતયા પ્રવિષ્ટામ્
નિતમ્બિનીમ્ ઇચ્છસિ મુક્તલજ્જાં કણ્ટ્ઃએ સ્વયંગ્રાહનિષક્તબાહુમ્ ॥

કયાસિ કામિન્ સુરતાપરાધાત્ પાદાનતઃ કોપનયાવધૂતઃ
યસ્યાઃ કરિષ્યામિ દૃઢાનુતાપં પ્રવાલશય્યાશરણં શરીરમ્ ॥

પ્રસીદ વિશ્રામ્યતુ વીર વજ્રં શરૈર્ મદીયૈઃ કતમઃ સુરારિઃ
બિભેતુ મોઘીકૃતબાહુવીર્યઃ સ્ત્રીભ્યો ઽપિ કોપસ્ફુરિતાધરાભ્યઃ ॥

તવ પ્રસાદાત્ કુસુમાયુધો ઽપિ સહાયમ્ એકં મધુમ્ એવ લબ્ધ્વા
કુર્યાં હરસ્યાપિ પિનાકપાણેર્ ધૈર્યચ્યુતિં કે મમ ધન્વિનો ઽન્યે ॥

અથોરુદેશાદ્ અવતાર્ય પાદમ્ આક્રાન્તિસંભાવિતપાદપીઠમ્
સંકલ્પિથાર્થે વિવૃતાત્મશક્તિમ્ આખણ્ડલઃ કામમ્ ઇદં બભાષે ॥

સર્વં સખે ત્વય્ય્ ઉપપન્નમ્ એતદ્ ઉભે મમાસ્ત્રે કુલિશં ભવાંશ્ ચ
વજ્રં તપોવીર્યમહત્સુ કુણ્ટ્ઃઅં ત્વં સર્વતોગામિ ચ સાધકં ચ ॥

અવૈમિ તે સારમ્ અતઃ ખલુ ત્વાં કાર્યે ગુરુણ્ય્ આત્મસમં નિયોક્ષ્યે
વ્યાદિશ્યતે ભૂધરતામ્ અવેક્ષ્ય કૃષ્ણેન દેહોદ્વહનાય શેષઃ ॥

આશંસતા બાણગતિં વૃષાઙ્કે કાર્યં ત્વયા નઃ પ્રતિપન્નકલ્પમ્
નિબોધ યજ્ઞાંશભુજામ્ ઇદાનીમ્ ઉચ્ચૈર્દ્વિષામ્ ઈપ્સિતમ્ એતદ્ એવ ॥

અમી હિ વીર્યપ્રભવં ભવસ્ય જયાય સેનાન્યમ્ ઉશન્તિ દેવાઃ
સ ચ ત્વદેકેષુનિપાતસાધ્યો બ્રહ્માઙ્ગભૂર્ બ્રહ્મણિ યોજિતાત્મા ॥

તસ્મૈ હિમાદ્રેઃ પ્રયતાં તનૂજાં યતાત્મને રોચયિતું યતસ્વ
યોષિત્સુ તદ્વીર્યનિષેકભૂમિઃ સૈવ ક્ષમેત્ય્ આત્મભુવોપદિષ્ટમ્ ॥

ગુરોર્ નિયોગાચ્ ચ નગેન્દ્રકન્યા સ્થાણું તપસ્યન્તમ્ અધિત્યકાયામ્
અન્વાસ્ત ઇત્ય્ અપ્સરસાં મુખેભ્યઃ શ્રુતં મયા મત્પ્રણિધિઃ સ વર્ગઃ ॥

તદ્ ગચ્છ સિદ્ધ્યૈ કુરુ દેવકાર્યમ્ અર્થો ઽયમ્ અર્થાન્તરભાવ્ય એવ
અપેક્ષતે પ્રત્યયમ્ ઉત્તમં ત્વાં બીજાઙ્કુરઃ પ્રાગ્ ઉદયાદ્ ઇવામ્ભઃ ॥

તસ્મિન્ સુરાણાં વિજયાભ્યુપાયે તવૈવ નામાસ્ત્રગતિઃ કૃતી ત્વમ્
અપ્ય્ અપ્રસિદ્ધં યશસે હિ પુંસામ્ અનન્યસાધારણમ્ એવ કર્મ ॥

સુરાઃ સમભ્યર્થયિતાર એતે કાર્યં ત્રયાણામ્ અપિ વિષ્ટપાનામ્
ચાપેન તે કર્મ ન ચાતિહિંસ્રમ્ અહો બતાસિ સ્પૃહણીયવીર્યઃ ॥

મધુશ્ ચ તે મન્મથ સાહચર્યાદ્ આસવ્ અનુક્તો ઽપિ સહાય એવ
સમીરણો નોદયિતા ભવેતિ વ્યાદિશ્યતે કેન હુતાશનસ્ય ॥

તથેતિ શેષામ્ ઇવ ભર્તુર્ આજ્ઞામ્ આદાય મૂર્ધ્ના મદનઃ પ્રતસ્થે
ઐરાવતાસ્ફાલનકર્કશેન હસ્તેન પસ્પર્શ તદઙ્ગમ્ ઇન્દ્રઃ ॥

સ માધવેનાભિમતેન સખ્યા રત્યા ચ સાશઙ્કમ્ અનુપ્રયાતઃ
અઙ્ગવ્યયપ્રાર્થિતકાર્યસિદ્ધિઃ સ્થાણ્વાશ્રમં હૈમવતં જગામ ॥

તસ્મિન્ વને સંયમિનાં મુનીનાં તપઃસમાધેઃ પ્રતિકૂલવર્તી
સંકલ્પયોનેર્ અભિમાનભૂતમ્ આત્માનમ્ આધાય મધુર્ જજૃમ્ભે ॥

કુબેરગુપ્તાં દિશમ્ ઉષ્ણરશ્મૌ ગન્તું પ્રવૃત્તે સમયં વિલઙ્ઘ્ય
દિગ્ દક્ષિણા ગન્ધવહં મુખેન વ્યલીકનિઃશ્વાસમ્ ઇવોત્સસર્જ ॥

અસૂત સદ્યઃ કુસુમાન્ય્ અશોકઃ સ્કન્ધાત્ પ્રભૃત્ય્ એવ સપલ્લવાનિ
પાદેન નાપૈક્ષત સુન્દરીણાં સંપર્કમ્ આસિઞ્જિતનૂપુરેણ ॥

સદ્યઃ પ્રવાલોદ્ગમચારુપત્રે નીતે સમાપ્તિં નવચૂતબાણે
નિવેશયામ્ આસ મધુર્ દ્વિરેફાન્ નામાક્ષરાણીવ મનોભવસ્ય ॥

વર્ણપ્રકર્ષે સતિ કર્ણિકારં દુનોતિ નિર્ગન્ધતયા સ્મ ચેતઃ
પ્રાયેણ સામગ્ર્યવિધૌ ગુણાનાં પરાઙ્મુખી વિશ્વસૃજઃ પ્રવૃત્તિઃ ॥

બાલેન્દુવક્રાણ્ય્ અવિકાસભાવાદ્ બભુઃ પલાશાન્ય્ અતિલોહિતાનિ
સદ્યો વસન્તેન સમાગતાનાં નખક્ષતાનીવ વનસ્થલીનામ્ ॥

લગ્નદ્વિરેફાઞ્જનભક્તિચિત્રમ્ મુખે મધુશ્રીસ્ તિલકં પ્રકાશ્ય
રાગેણ બાલારુણકોમલેન ચૂતપ્રવાલોષ્ઠમ્ અલંચકાર ॥

મૃગાઃ પ્રિયાલદ્રુમમઞ્જરીણાં રજઃકણૈર્ વિઘ્નિતદૃષ્ટિપાતાઃ
મદોદ્ધતાઃ પ્રત્યનિલં વિચેરુર્ વનસ્થલીર્ મર્મરપત્રમોક્ષાઃ ॥

ચૂતાઙ્કુરાસ્વાદકષાયકણ્ઠઃ પુંસ્કોકિલો યન્ મધુરં ચુકૂજ
મનસ્વિનીમાનવિઘાતદક્ષં તદ્ એવ જાતં વચનં સ્મરસ્ય ॥

હિમવ્યપાયાદ્ વિશદાધરાણામ્ આપાણ્ડુરીભૂતમુખચ્છવીનામ્
સ્વેદોદ્ગમઃ કિંપુરુષાઙ્ગનાનાં ચક્રે પદં પત્રવિશેષકેષુ ॥

તપસ્વિનઃ સ્થાણુવનૌકસસ્ તામ્ આકાલિકીં વીક્ષ્ય મધુપ્રવૃત્તિમ્
પ્રયત્નસંસ્તમ્ભિતવિક્રિયાણાં કથં ચિદ્ ઈશા મનસાં બભૂવુઃ ॥

તં દેશમ્ આરોપિતપુષ્પચાપે રતિદ્વિતીયે મદને પ્રપન્ને
કાષ્ઠાગતસ્નેહરસાનુવિદ્ધં દ્વન્દ્વાનિ ભાવં ક્રિયયા વિવવ્રુઃ ॥

મધુ દ્વિરેફઃ કુસુમૈકપાત્રે પપૌ પ્રિયાં સ્વામ્ અનુવર્તમાનઃ
શૃઙ્ગેણ ચ સ્પર્શનિમીલિતાક્ષીં મૃગીમ્ અકણ્ડૂયત કૃષ્ણસારઃ ॥

દદૌ રસાત્ પઙ્કજરેણુગન્ધિ ગજાય ગણ્ડૂષજલં કરેણુઃ
અર્ધોપભુક્તેન બિસેન જાયાં સંભાવયામ્ આસ રથાઙ્ગનામા ॥

ગીતાન્તરેષુ શ્રમવારિલેશૈઃ કિંચિત્સમુચ્છ્વાસિતપત્રલેખમ્
પુષ્પાસવાઘૂર્ણિતનેત્રશોભિ પ્રિયામુખં કિંપુરુષશ્ ચુચુમ્બે ॥

પર્યાપ્તપુષ્પસ્તબકસ્તનાભ્યઃ સ્ફુરત્પ્રવાલૌષ્ઠમનોહરાભ્યઃ
લતાવધૂભ્યસ્ તરવો ઽપ્ય્ અવાપુર્ વિનમ્રશાખાભુજબન્ધનાનિ ॥

શ્રુતાપ્સરોગીતિર્ અપિ ક્ષણે ઽસ્મિન્ હરઃ પ્રસંખ્યાનપરો બભૂવ
આત્મેશ્વરાણાં ન હિ જાતુ વિઘ્નાઃ સમાધિભેદપ્રભવો ભવન્તિ ॥

લતાગૃહદ્વારગતો ઽથ નન્દી વામપ્રકોષ્ઠાર્પિતહેમવેત્રઃ
મુખાર્પિતૈકાઙ્ગુલિસંજ્ઞયૈવ મા ચાપલાયેતિ ગણાન્ વ્યનૈષીત્ ॥

નિષ્કમ્પવૃક્ષં નિભૃતદ્વિરેફં મૂકાણ્ડજં શાન્તમૃગપ્રચારમ્
તચ્છાસનાત્ કાનનમ્ એવ સર્વં ચિત્રાર્પિતારમ્ભમ્ ઇવાવતસ્થે ॥

દૃષ્ટિપ્રપાતં પરિહૃત્ય તસ્ય કામઃ પુરઃશુક્રમ્ ઇવ પ્રયાણે
પ્રાન્તેષુ સંસક્તનમેરુશાખં ધ્યાનાસ્પદં ભૂતપતેર્ વિવેશ ॥

સ દેવદારુદ્રુમવેદિકાયાં શાર્દૂલચર્મવ્યવધાનવત્યામ્
આસીનમ્ આસન્નશરીરપાતસ્ ત્ર્યમ્બકં સંયમિનં દદર્શ ॥

પર્યઙ્કબન્ધસ્થિરપૂર્વકાયમ્ ઋજ્વાયતં સંનમિતોભયાંસમ્
ઉત્તાનપાણિદ્વયસંનિવેશાત્ પ્રફુલ્લરાજીવમ્ ઇવાઙ્કમધ્યે ॥

ભુજંગમોન્નદ્ધજટાકલાપં કર્ણાવસક્તદ્વિગુણાક્ષસૂત્રમ્
કણ્ઠપ્રભાસઙ્ગવિશેષનીલાં કૃષ્ણત્વચં ગ્રન્થિમતીં દધાનમ્ ॥

કિંચિત્પ્રકાશસ્તિમિતોગ્રતારૈર્ ભ્રૂવિક્રિયાયાં વિરતપ્રસઙ્ગૈઃ
નેત્રૈર્ અવિસ્પન્દિતપક્ષ્મમાલૈર્ લક્ષ્યીકૃતઘ્રાણમ્ અધોમયૂખૈઃ ॥

અવૃષ્ટિસંરમ્ભમ્ ઇવામ્બુવાહમ્ અપામ્ ઇવાધારમ્ અનુત્તરઙ્ગમ્
અન્તશ્ચરાણાં મરુતાં નિરોધાન્ નિવાતનિષ્કમ્પમ્ ઇવ પ્રદીપમ્ ॥

કપાલનેત્રાન્તરલબ્ધમાર્ગૈર્ જ્યોતિઃપ્રરોહૈર્ ઉદિતૈઃ શિરસ્તઃ
મૃણાલસૂત્રાધિકસૌકુમાર્યાં બાલસ્ય લક્ષ્મીં ગ્લપયન્તમ્ ઇન્દોઃ ॥

મનો નવદ્વારનિષિદ્ધવૃત્તિ હૃદિ વ્યવસ્થાપ્ય સમાધિવશ્યમ્
યમ્ અક્ષરં ક્ષેત્રવિદો વિદુસ્ તમ્ આત્માનમ્ આત્મન્ય્ અવલોકયન્તમ્ ॥

સ્મરસ્ તથાભૂતમ્ અયુગ્મનેત્રં પશ્યન્ન્ અદૂરાન્ મનસાપ્ય્ અધૃષ્યમ્
નાલક્ષયત્ સાધ્વસસન્નહસ્તઃ સ્રસ્તં શરં ચાપમ્ અપિ સ્વહસ્તાત્ ॥

નિર્વાણભૂયિષ્ઠમ્ અથાસ્ય વીર્યં સંધુક્ષયન્તીવ વપુર્ગુણેન
અનુપ્રયાતા વનદેવતાભ્યામ્ અદૃશ્યત સ્થાવરરાજકન્યા ॥

અશોકનિર્ભર્ત્સિતપદ્મરાગમ્ આકૃષ્ટહેમદ્યુતિકર્ણિકારમ્
મુક્તાકલાપીકૃતસિન્દુવારં વસન્તપુષ્પાભરણં વહન્તી ॥

આવર્જિતા કિં ચિદ્ ઇવ સ્તનાભ્યાં વાસો વસાના તરુણાર્કરાગમ્
પર્યાપ્તપુષ્પસ્તબકાવનમ્રા સંચારિણી પલ્લવિની લતેવ ॥

સ્રસ્તાં નિતમ્બાદ્ અવલમ્બમાના પુનઃ-પુનઃ કેસરદામકાઞ્ચીમ્
ન્યાસીકૃતાં સ્થાનવિદા સ્મરેણ મૌર્વીં દ્વિતીયામ્ ઇવ કાર્મુકસ્ય ॥

સુગન્ધિનિઃશ્વાસવિવૃદ્ધતૃષ્ણં બિમ્બાધરાસન્નચરં દ્વિરેફમ્
પ્રતિક્ષણં સંભ્રમલોલદૃષ્ટિર્ લીલારવિન્દેન નિવારયન્તી ॥

તાં વીક્ષ્ય સર્વાવયવાનવદ્યાં રતેર્ અપિ હ્રીપદમ્ આદધાનામ્
જિતેન્દ્રિયે શૂલિનિ પુષ્પચાપઃ સ્વકાર્યસિદ્ધિં પુનર્ આશશંસે ॥

ભવિષ્યતઃ પત્યુર્ ઉમા ચ શંભોઃ સમાસસાદ પ્રતિહારભૂમિમ્
યોગાત્ સ ચાન્તઃ પરમાત્મસંજ્ઞં દૃષ્ટ્વા પરં જ્યોતિર્ ઉપારરામ ॥

તતો ભુજંગાધિપતેઃ ફણાગ્રૈર્ અધઃ કથં ચિદ્ ધૃતભૂમિભાગઃ
શનૈઃ કૃતપ્રાણવિમુક્તિર્ ઈશઃ પર્યઙ્કબન્ધં નિબિડં બિભેદ ॥

તસ્મૈ શશંસ પ્રણિપત્ય નન્દી શુશ્રૂષયા શૈલસુતામ્ ઉપેતામ્
પ્રવેશયામ્ આસ ચ ભર્તુર્ એનાં ભ્રૂક્ષેપમાત્રાનુમતપ્રવેશામ્ ॥

તસ્યાઃ સખીભ્યાં પ્રણિપાતપૂર્વં સ્વહસ્તલૂનઃ શિશિરાત્યયસ્ય
વ્યકીર્યત ત્ર્યમ્બકપાદમૂલે પુષ્પોચ્ચયઃ પલ્લવભઙ્ગભિન્નઃ ॥

ઉમાપિ નીલાલકમધ્યશોભિ વિસ્રંસયન્તી નવકર્ણિકારમ્
ચકાર કર્ણચ્યુતપલ્લવેન મૂર્ધ્ના પ્રણામં વૃષભધ્વજાય ॥

અનન્યભાજં પતિમ્ આપ્નુહીતિ સા તથ્યમ્ એવાભિહિતા ભવેન
ન હીશ્વરવ્યાહૃતયઃ કદા ચિત્ પુષ્યન્તિ લોકે વિપરીતમ્ અર્થમ્ ॥

કામસ્ તુ બાણાવસરં પ્રતીક્ષ્ય પતઙ્ગવદ્ વહ્નિમુખં વિવિક્ષુઃ
ઉમાસમક્ષં હરબદ્ધલક્ષ્યઃ શરાસનજ્યાં મુહુર્ આમમર્શ ॥

અથોપનિન્યે ગિરિશાય ગૌરી તપસ્વિને તામ્રરુચા કરેણ
વિશોષિતાં ભાનુમતો મયૂખૈર્ મન્દાકિનીપુષ્કરબીજમાલામ્ ॥

પ્રતિગ્રહીતું પ્રણયિપ્રિયત્વાત્ ત્રિલોચનસ્ તામ્ ઉપચક્રમે ચ
સંમોહનં નામ ચ પુષ્પધન્વા ધનુષ્ય્ અમોઘં સમધત્ત બાણમ્ ॥

હરસ્ તુ કિંચિત્પરિલુપ્તધૈર્યશ્ ચન્દ્રોદયારમ્ભ ઇવામ્બુરાશિઃ
ઉમામુખે બિમ્બફલાધરોષ્ઠે વ્યાપારયામ્ આસ વિલોચનાનિ ॥

વિવૃણ્વતી શૈલસુતાપિ ભાવમ્ અઙ્ગૈઃ સ્ફુરદ્બાલકદમ્બકલ્પૈઃ
સાચીકૃતા ચારુતરેણ તસ્થૌ મુખેન પર્યસ્તવિલોચનેન ॥

અથેન્દ્રિયક્ષોભમ્ અયુગ્મનેત્રઃ પુનર્ વશિત્વાદ્ બલવન્ નિગૃહ્ય
હેતું સ્વચેતોવિકૃતેર્ દિદૃક્ષુર્ દિશામ્ ઉપાન્તેષુ સસર્જ દૃષ્ટિમ્ ॥

સ દક્ષિણાપાઙ્ગનિવિષ્ટમુષ્ટિં નતાંસમ્ આકુઞ્ચિતસવ્યપાદમ્
દદર્શ ચક્રીકૃતચારુચાપં પ્રહર્તુમ્ અભ્યુદ્યતમ્ આત્મયોનિમ્ ॥

તપઃપરામર્શવિવૃદ્ધમન્યોર્ ભ્રૂભઙ્ગદુષ્પ્રેક્ષ્યમુખસ્ય તસ્ય
સ્ફુરન્ન્ ઉદર્ચિઃ સહસા તૃતીયાદ્ અક્ષ્ણઃ કૃશાનુઃ કિલ નિષ્પપાત ॥

ક્રોધં પ્રભો સંહર સંહરેતિ યાવદ્ ગિરઃ ખે મરુતાં ચરન્તિ
તાવત્ સ વહ્નિર્ ભવનેત્રજન્મા ભસ્માવશેષં મદનં ચકાર ॥

તીવ્રાભિષઙ્ગપ્રભવેણ વૃત્તિમ્ મોહેન સંસ્તમ્ભયતેન્દ્રિયાણામ્
અજ્ઞાતભર્તૃવ્યસના મુહૂર્તં કૃતોપકારેવ રતિર્ બભૂવ ॥

તમ્ આશુ વિઘ્નં તપસસ્ તપસ્વી વનસ્પતિં વજ્ર ઇવાવભજ્ય
સ્ત્રીસંનિકર્ષં પરિહર્તુમ્ ઇચ્છન્ન્ અન્તર્દધે ભૂતપતિઃ સભૂતઃ ॥

શૈલાત્મજાપિ પિતુર્ ઉચ્છિરસો ઽભિલાષં વ્યર્થં સમર્થ્ય લલિતં વપુર્ આત્મનશ્ ચ
સખ્યોઃ સમક્ષમ્ ઇતિ ચાધિકજાતલજ્જા શૂન્યા જગામ ભવનાભિમુખી કથં ચિત્ ॥

સપદિ મુકુલિતાક્ષીં રુદ્રસંરમ્ભભીત્યા દુહિતરમ્ અનુકમ્પ્યામ્ અદ્રિર્ આદાય દોર્ભ્યામ્
સુરગજ ઇવ બિભ્રત્ પદ્મિનીં દન્તલગ્નાં પ્રતિપથગતિર્ આસીદ્ વેગદીર્ઘીકૃતાઙ્ગઃ ॥