ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિ વ્યતિરેકાત્મિકા · અધ્યાય 87

ન ચ સત્તાયામ્ ઇવાસત્તાયામ્ અપિ તુલ્યઃ પ્રસઙ્ગો ભિન્નન્યાયત્વાત્. વસ્તુભૂતં હિ તત્ર સાધ્યં સાધનં ચ. તયોર્ ધર્મ્ય્ અપિ વસ્ત્વ્ એવ યુજ્યતે.

વસ્તુનસ્ તુ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્ એવ સિદ્ધિઃ. તયોર્ અભાવે નિયમેનાશ્રયાસિદ્ધિર્ ઇતિ યુક્તમ્. અસત્તાસાધને ત્વ્ અવસ્તુધર્મો હેતુર્ અવસ્તુ વિકલ્પમાત્રસિદ્ધે ધર્મિણિ નાશ્રયાસિદ્ધિદોષેણ દૂષયિતું શક્યઃ. તથા ઽક્ષણિકસ્ય ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામર્થક્રિયાવિરોધઃ સિધ્યત્ય્ એવ.

તથા વિકલ્પાદેવાક્ષણિકો વિરોધી સિદ્ધઃ. વિકલ્પોલ્લિખિતશ્ ચાસ્ય સ્વભાવો નાપર ઇત્ય્ અપિ વ્યવહર્તવ્યમ્. અન્યથા તદનુવાદેન ક્રમાક્રમાદિરહિતત્વાદિનિષેધાદિકમ્ ઉક્તમ્. તત્સ્વરૂપસ્યાનુલ્લેખાદ્ અન્યસ્યોલ્લેખાદ્ ઇત્ય્ અક્ષણિકશશવિષાણાદિશબ્દાનુચ્ચારણપ્રસઙ્ગઃ. અસ્તિ ચ. અતો યથા પ્રમાણાભાવે ઽપિ વિકલ્પસિદ્ધસ્ય વન્ધ્યાસુતાદેઃ સૌન્દર્યાદિનિષેધો ઽનુરૂપસ્ તથા વિકલ્પોપનીતસ્યૈવાક્ષણિકરૂપસ્ય તદ્ એવ પ્રત્યનીકાકારેણ સહ વિરોધવ્યવસ્થાયાં કીદૃસો દોષઃ સ્યાત્. યદિ ચાક્ષણિકાનુભવાભાવાત્ વિરોધપ્રતિષેધસ્ તર્હિ વન્ધ્યાપુત્રાદ્યનુભવાદ્ એવ સૌન્દર્યાદિનિષેધો ઽપિ માભૂત્.

નન્વ્ એવં વિરોધસ્યાપારમાર્થિકત્વમ્. તદ્દ્વારેણ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિર્ અપ્ય્ અપારમાર્થિકી સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્.

ન હિ વિરોધો નામ વસ્ત્વન્તરં કિઞ્ચિત્ ઉભયકોટિદત્તપાદસમ્બન્ધાભિધાનમ્ ઇષ્યતે, ઽસ્માભિર્ ઉપપદ્યતે વા. યેનૈકસમ્બન્ધિનો વસ્તુત્વાભાવે ઽપારમાર્થિકં સ્યાત્. યથા ત્વ્ ઇષ્યતે તથા પારમાર્થિક એવ । વિરુદ્ધાભિમતયોર્ અન્યો ઽન્યસ્વરૂપપરિહારમાત્રં વિરોધાર્થઃ । સ ચ ભાવાભાવયોઃ પારમાર્થિક એવ । ન ભાવો ઽભાવરૂપમ્ આવિશતિ । નાપ્ય્ અભાવો ભાવરૂપં પ્રવિશતીતિ યો ઽયમ્ અનયોર્ અસંકરનિયમઃ સ એવ પારમાર્થિકો વિરોધઃ । કાલાન્તરૈકરૂપતયા હિ નિત્યત્વમ્ । ક્રમાક્રમૌ ક્ષણદ્વયે ઽપિ ભિન્નરૂપતયા । તતો નિત્યત્વક્રમાક્રમિકાર્યકારિત્વયોર્ ભાવાભાવવદ્ વિરોધો ઽસ્ત્ય્ એવ ।