ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિ વ્યતિરેકાત્મિકા · અધ્યાય 86

કાલાન્તરે ઽપ્ય્ એકરૂપતયા નિત્યત્વમ્. ક્રમાક્રમૌ ચ ક્ષણદ્વયે ભિન્નરૂપતયા. તતો નિત્યત્વસ્ય ક્રમાક્રમિકાર્યશક્તેશ્ ચ પરસ્પરપરિહારસ્થિતિલક્ષણતયા દુર્વારો વિરોધ ઇતિ કથં નિત્યે ક્રમાક્રમયોર્ અન્તર્ભાવઃ. અનન્તર્ભાવાચ્ ચ સુદ્ધનિત્યવિકલ્પેન દૂરીકૃતક્રમાક્રમસમારોપેણ કથમ્ ઉલ્લેખઃ. તતશ્ ચ પ્રતિયોગિનિ નિત્યે ઽપિ વિકલ્પ્યમાને એકજ્ઞાનસંસર્ગિલક્ષણપ્રાપ્તે નિત્યોપલબ્ધિર્ એવ નિત્યવિરુદ્ધસ્યાનુપલભ્યમાનસ્ય ક્રમાક્રમસ્યાનુપલબ્ધિઃ. તત એવ ચાર્થક્રિયાશક્તેર્ અનુપલબ્ધિઃ. તસ્માદ્ વ્યાપકવિવેકિધર્મ્યુપલબ્ધિતયા ન વ્યાપકાનુપલમ્ભાન્તરાદ્ અસ્ય વિશેષઃ.

નન્વ્ એતદ્ અવસ્તુધર્મિકોપયોગિ વસ્ત્વ્ અધિષ્ઠાનત્વાત્ પ્રમાણવ્યવસ્થાયા ઇતિ ચેત્. કિમ્ ઇદં વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વમ્ નામ. કિં પરમ્પરયાપિ વસ્તુનઃ સકાશાદ્ આગતત્વમ્, અથ વસ્તુનિ કેન ચિદ્ આકારેણ વ્યવહારકારણત્વમ્, વસ્તુભૂતધર્મિપ્રતિબદ્ધત્વં વા.

યદ્ય્ આદ્યઃ પક્ષસ્ તદા ક્રમાક્રમસ્યાર્થક્રિયાયાશ્ ચ વ્યાપ્તિગ્રહણગોચરવસ્તુપ્રતિબદ્ધત્વમ્ અસ્યાપિ. ન ક્ષીણમ્.

ન દ્વિતીયે ઽપિ પક્ષે દોસહ્ સમ્ભવતિ. ક્ષણભઙ્ગિવસ્તુ સાધનોપાયત્વાદ્ અસ્ય.

ન ચાન્તિમો ઽપિ વિકલ્પઃ કલ્પ્યતે. તસ્યૈવ નિત્યવિકલ્પસ્ય વસ્તુનો ધર્મિભૂતસ્ય ક્રમાક્રમવદ્ બાહ્યનિત્યોપાદાનશૂન્યત્વેનાર્થક્રિયાવદ્ બાહ્યનિત્યોપાદાનશૂન્યત્વે પ્રસાધનાત્. પર્યુદાસવૃત્ત્યા બુદ્ધિસ્વભાવભૂતાક્ષણિકાકારે વસ્તુભૂતે ધર્મિણિ પ્રતિબદ્ધત્વસમ્ભવાત્.

અયમ્ એવ ન્યાયો ન વક્તા વન્ધ્યાસુતશ્ ચૈતન્યાભાવાદ્ ઇત્યાદૌ યોજ્યઃ. એતેન યથા વૃક્ષાભાવાદિર્ અન્તર્ભાવયિતું શક્યતે ન તથાયમ્ ઇતિ ત્રિલોચનો ઽપિ નિરસ્તઃ.

ન ચ ક્રમાદ્યભાવસ્ ત્રયીં દોષજાતિં નાતિક્રામતિ, અભાવધર્મત્વે ઽપિ આશ્રયાસિદ્ધિદોષપરિહારાત્.

યત્ ત્વનેન પ્રમાણાન્તરાન્ નિત્યાનામ્ અસત્ત્વસિદ્ધૌ ક્રમાદિવિરહસ્યાભાવધર્મતા સિધ્યતીત્ય્ ઉક્તમ્, તદ્વાલસ્યાપિ દુરભિધાનમ્. નિત્યો હિ ધર્મિ. અસત્ત્વં સાધ્યમ્. ક્રમિકાર્યકારિત્વાક્રમિકાર્યકારિત્વવિરહો હેતુઃ. અસ્ય ચાભાવધર્મત્વં નામ અસત્ત્વલક્ષણસ્વસાધ્યાવિનાભાવિત્વમ્ ઉચ્યતે. તચ્ ચ ક્રમાક્રમેણ સત્ત્વસ્ય વ્યાપ્તિસિદ્ધૌ સત્ત્વસ્ય વ્યાપ્યસ્યાભાવેન ક્રમાક્રમસ્ય વ્યાપકસ્ય વિરહો વ્યાપ્તઃ સિધ્યતીત્ય્ અભાવધર્મત્વં પ્રાગ્ એવ વિધ્યોર્ વ્યાપ્તિસાધનાત્ પ્રત્યક્ષાદ્ અનુમાનાદ્ એકસ્માદ્ વા પ્રમાણાન્તરાત્ સિદ્ધમ્ ઇતિ નેતરેતરાશ્રયદોષઃ.