ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિ વ્યતિરેકાત્મિકા · અધ્યાય 85

ત્રિલોચનસ્યાપિ વિકલ્પત્રયે પ્રથમદૂષણમ્ આશ્રયાસિદ્ધિદોષપરિહારતો નિરસ્તમ્ ।

દ્વિતીયં ચાસઙ્ગતમ્ । વિકલ્પજ્ઞાનેન વ્યતિરેકસ્ય પ્રતીતત્વાત્ । ન હ્ય્ અભાવઃ કશ્ ચિદ્ વિગ્રહવાન્ યઃ સાક્ષત્કર્તવ્યઃ, અપિ તુ વિકલ્પાદ્ એવ વ્યવહર્તવ્યઃ । ન હ્ય્ અભાવસ્ય વિકલ્પાદ્ અન્યાપ્રતિપત્તિર્ અપ્રતિપત્તિર્ વા સર્વથા । ઉભયથાપિ તદ્વ્યવહારહાનિપ્રસઙ્ગાત્ । એવં વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્ય હેતુવ્યતિરેકસ્ય ચ વિકલ્પાદ્ એવ પ્રતિપત્તિઃ.4 ।

તૃતીયમ્ અપિ દૂષણમ્ અસઙ્ગતમ્ । વ્યાપકાનુપલમ્ભેન નિર્દોષેણ સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તેર્ અવ્યાહતત્વાત્ ।

તદ્ અયં વ્યાપકાનુપલમ્ભો ઽક્ષણિકસ્યાસત્ત્વમ્ । સત્ત્વસ્ય તતો વ્યતિરેકં ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તિં ચ સાધયત્યેકવ્યાપારાત્મકત્વાદ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।

નનુ વ્યાપકાનુપલબ્ધિર્ ઇતિ યદ્ય્ અનુપલબ્ધિમાત્રં તદા ન તસ્ય સાધ્યબુદ્ધિજનકત્વમ્ અવસ્તુત્વાત્ । ન ચાન્યોપલબ્ધિર્ વ્યાપકાનુપલબ્ધિર્ અભિધાતું શક્યા ભૂતલાદિવદ્ અન્યસ્ય કસ્ય ચિદ્ અનુપલબ્ધેર્ ઇતિ ચેત્ ।

તદ્ અસઙ્ગતમ્ । ધર્મ્યુપલબ્ધેર્ એવાન્યત્રાનુપલબ્ધિતયા વ્યવસ્થાપનાત્ । યથા હિ નેહ શિંશપા વૃક્ષાભાવાદ્ ઇત્ય્ અત્ર વૃક્ષાપેક્ષયા કેવલપ્રદેશસ્ય ધર્મિણ ઉપલબ્ધિર્ વૃક્ષાનુપલબ્ધિઃ । શિંશપાપેક્સયા ચ કેવલપ્રદેશસ્ય ધર્મિણ ઉપલબ્ધિર્ એવ શિંશપાયા અભાવોપલબ્ધિર્ ઇતિ સ્વભાવહેતુપર્યવસાયિવ્યાપારો વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ । તથા નિત્યસ્ય ધર્મિણો વિકલ્પબુદ્ધ્યવસિતસ્ય ક્રમિકારિત્વાક્રમિકારિત્વાપેક્ષયા કેવલગ્રહણાદ્ એવ ક્રમિકારિત્વાક્રમિકારિત્વાનુપલમ્ભઃ । અર્થક્રિયાપેક્ષયા ચ કેવલપ્રતીતિર્ એવાર્થક્રિયાયોગ પ્રતીતિર્ ઇતિ વ્યાપકાનુપલમ્ભાન્તરાદ્ અસ્ય ન કશ્ ચિદ્ વિશેષઃ ।

અધ્યવસાયાપેક્ષયા ચ બાહ્યે ઽક્ષણિકે વસ્તુનિ વ્યાપકાભાવાદ્ વ્યાપ્યાભાવસિદ્ધિવ્યવહારઃ । અધ્યવસાયશ્ ચ સમનન્તરપ્રત્યયબલાદ્ આયાતાકારવિશેષયોગાદ્ અગૃહીતે ઽપિ પ્રવર્તનશક્તિર્ બોધવ્યઃ । ઈદૃશશ્ ચાધ્યવસાયો ઽસ્મચ્ચિત્રાદ્વૈતસિદ્ધૌ નિર્વાહિતઃ । સ ચાવિસંવાદી વ્યવહારઃ પરિહર્તુમ્ અશક્યઃ । યદ્ વ્યાપકશૂન્યં તદ્વ્યાપ્યશૂન્યમ્ ઇતિ । એતસ્યૈવાર્થસ્યાનેનાપિ ક્રમેણ પ્રતિપાદનાત્ । અયં ચ ન્યાયો યથા વસ્તુભૂતે ધર્મિણિ તથા ઽવસ્તુભૂતે ઽપીતિ કો વિશેષઃ ।

તથા હ્ય્ એકજ્ઞાનસંસર્ગ્ય્ અત્ર વિકલ્પ્ય એવ । યથા ચ હરિણશિરસિ તેનૈકજ્ઞાનસંસર્ગિશૃઙ્ગમ્ ઉપલબ્ધં । શશશિરસ્ય્ અપિ તેન સહૈકજ્ઞાનસંસર્ગિત્વસમ્ભાવનયૈવ શૃઙ્ગં નિષિધ્યતે, તથા નીલાદાવ્ અપરિનિષ્ઠિતનિત્યાનિત્યભાવે ક્રમાક્રમૌ સ્વધર્મિણા સાર્ધમ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિણૌ દૃષ્ટૌ, યદિ નિત્યે ભવતઃ નિત્યગ્રાહિજ્ઞાને સ્વધર્મિણા નિત્યેન સહૈવ ગૃહ્યેયાતામ્ ઇતિ સમ્ભાવનય એકાજ્ઞાનસંસર્ગદ્વારકમ્ એવ પ્રતિષિધ્યતે । કથં પુનર્ એતસ્મિન્ નિત્યજ્ઞાને ક્રમાક્રમયોર્ અસ્ફુરણમ્ ઇતિ યાવતા ક્રમાક્રમક્રોડિકૃતમ્ એવ નિત્યં વિકલ્પયામ્ ઇતિ ચેત્. અત એવ બાધકાવતારો વિપરીતારોપમ્ અન્તરેણ તસ્ય વૈયર્થ્યાત્.