ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિ વ્યતિરેકાત્મિકા · અધ્યાય 81

અત એવ ન તૃતીયો ઽપિ વિકલ્પઃ । વ્યતિરેકાસિદ્ધૌ સમ્બન્ધાસિદ્ધેઃ ।

કિં ચ ન ભૂતલવદ્ અત્રાક્ષણિકો ધર્મિ દૃશ્યતે । ન ચ સ્વભાવાનુપલમ્ભે વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ કસ્ય ચિત્ દૃશ્યસ્ય પ્રતિપત્તિમ્ અન્તરેણાન્તર્ભાવયિતું શક્યત ઇતિ ।

કિં ચાસ્યાભાવધર્મત્વે આશ્રયાસિદ્ધત્વમ્ ઇતરેતરાશ્રયત્વં ચ । ભાવધર્મત્વે વિરુદ્ધત્વં ચ । ઉભયધર્મત્વે ચાનૈકાન્તિકત્વમ્ ઇતિ ન ત્રયીં દોષજાતિમ્ અતિપતતિ ।

યત્ પુનર્ ઉક્તમ્ અક્ષણિકત્વે ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામ્ અર્થક્રિયાવિરોધાદ્ ઇતિ । તત્ર વિરોધસિદ્ધિમ્ અનુસરતા વિરોધ્ય્ અપિ પ્રતિપત્તવ્યઃ । તત્પ્રતીતિનાન્તરીયકત્વાદ્ વિરોધસિદ્ધેઃ । યથા તુહિનદહનયોઃ સાપેક્ષધ્રુવભાવયોશ્ ચ ।

પ્રતિયોગી ચાક્ષણિકઃ પ્રતીયમાનઃ પ્રતીતિકારિત્વાત્ સન્ન્ એવ સ્યાત્ અજનકસ્યાપ્રમેયત્વાત્ ।

સંવૃતિસિદ્ધેનાક્ષણિકત્વેન વિરોધસિદ્ધિર્ ઇતિ ચેત્ । સંવૃતિસિદ્ધમ્ અપિ વાસ્તવં કાલ્પનિકં વા સ્યાત્ ।

યદિ વાસ્તવં કથં તસ્યાસત્ત્વમ્ । કથં ચાર્થક્રિયાકારિત્વવિરોધઃ । અર્થક્રિયાં કુર્વદ્ ધિ વાસ્તવમ્ ઉચ્યતે ।

અથ કાલ્પનિકમ્ । તત્ર કિં વિરોધો વાસ્તવઃ, કાલ્પનિકો વા । ન તાવદ્ વાસ્તવઃ । કલ્પિતવિરોધિવિરોધત્વાત્, વન્ધ્યાપુત્રવિરોધવત્ । અથ વિરોધો ઽપિ કાલ્પનિકઃ । ન તર્હિ સત્ત્વસ્ય વ્યતિરેકઃ પારમાર્થિક ઇતિ ક્ષણભઙ્ગો દત્તજલાઞ્જલિર્ ઇતિ ।

અયમ્ એવ ચોદ્યપ્રબન્ધો ઽસ્મદ્ ગુરૂભિઃ સંગૃહીતઃ ।

નિત્યં નાસ્તિ ન વા પ્રતીતિવિષયસ્ તેનાશ્રયાસિદ્ધતા હેતોઃ સ્વાનુભવસ્ય ચ ક્ષતિર્ અતઃ ક્ષિપ્તઃ સપક્ષો ઽપિ ચ । શૂન્યં ચ દ્વિતયેન સિધ્યતિ ન ચાસત્તાપિ સત્તા યથા નો નિત્યેન વિરોધસિદ્ધિર્ અસતા શક્ષા ક્રમાદેર્ અપિ । ઇતિ (ક્ષણભઙ્ગાધ્યાયે) ।

અત્રોચ્યતે । ઇહ વસ્તુન્ય્ અપિ ધર્મિધર્મવ્યવહારો દૃષ્ટો યથા ગવિ ગોત્વમ્, પટે શુક્લત્વમ્ તુરગે ગમનમ્ ઇત્યાદિ । અવસ્તુન્ય્ અપિ ધર્મિધર્મવ્યવહારો દૃષ્ટો યથા શશવિષાણે તીક્ષ્ણત્વાભાવો વન્ધ્યાપુત્રે વક્તૃત્વાભાવો ગગનારવિન્દે ગન્ધાભાવ ઇત્યાદિ । તત્રાવસ્તુનિ ધર્મિત્વં નાસ્તીતિ કિં વસ્તુધર્મેણ ધર્મિત્વં નાસ્તિ । આહોસ્વિદ્ અવસ્તુધર્મેણાપિ ।

પ્રથમપક્ષે સિદ્ધસાધનમ્ । દ્વિતીયપક્ષે તુ સ્વવચનવિરોધઃ । યદ્ આહુર્ ગુરવઃ ॥

ધર્મસ્ય કસ્ય ચિદ્ અવસ્તુનિ માનસિદ્ધા બાધાવિધિવ્યવહૃતિઃ કિમ્ ઇહાસ્તિ નો વા ક્વાપ્ય્ અસ્તિ ચેત્ કથમ્ ઇયન્તિ ન દૂષણાનિ નાસ્ત્ય્ એવ ચેત્ સ્વવચનપ્રતિરોધસિદ્ધિઃ ।