કિરાતાર્જુનીય · અધ્યાય 3
તતઃ શરચ્ચન્દ્રકરાભિરામૈર્ ઉત્સર્પિભિઃ પ્રાંશુમ્ ઇવાંશુજાલૈઃ
બિભ્રાણમ્ આનીલરુચં પિશઙ્ગીર્ જટાસ્ તડિત્વન્તમ્ ઇવામ્બુવાહમ્ ॥
પ્રસાદલક્ષ્મીં દધતં સમગ્રાં વપુઃપ્રકર્ષેણ જનાતિગેન
પ્રસહ્ય ચેતઃસુ સમાસજન્તમ્ અસંસ્તુતાનામ્ અપિ ભાવમ્ આર્દ્રમ્ ॥
અનુદ્ધતાકારતયા વિવિક્તાં તન્વન્તમ્ અન્તઃકરણસ્ય વૃત્તિમ્
માધુર્યવિસ્રમ્ભવિશેષભાજા કૃતોપસમ્ભાષમ્ ઇવેક્ષિતેન ॥
ધર્માત્મજો ધર્મનિબન્ધિનીનાં પ્રસૂતિમ્ એનઃપ્રણુદાં શ્રુતીનામ્
હેતું તદભ્યાગમને પરીપ્સુઃ સુખોપવિષ્ટં મુનિમ્ આબભાષે ॥
અનાપ્તપુણ્યોપચરૈર્ દુરાપા ફલસ્ય નિર્ધૂતરજાઃ સવિત્રી
તુલ્યા ભવદ્દર્શનસમ્પદ્ એષા વૃષ્ટેર્ દિવો વીતબલાહકાયાઃ ॥
અદ્ય ક્રિયાઃ કામદુઘાઃ ક્રતૂનાં સત્યાશિષઃ સમ્પ્રતિ ભૂમિદેવાઃ
આ સંસૃતેર્ અસ્મિ જગત્સુ જાતસ્ ત્વય્ય્ આગતે યદ્ બહુમાનપાત્રમ્ ॥
શ્રિયં વિકર્ષત્ય્ અપહન્ત્ય્ અઘાનિ શ્રેયઃ પરિસ્નૌતિ તનોતિ કીર્તિમ્
સંદર્શનં લોકગુરોર્ અમોઘમ્ અમોઘં તવાત્મયોનેર્ ઇવ કિં ન ધત્તે ॥
શ્ચ્યોતન્મયૂખે ઽપિ હિમદ્યુતૌ મે નનિર્વૃતં નિર્વૃતિમ્ એતિ ચક્ષુઃ
સમુજ્ઝિતજ્ઞાતિવિયોગખેદં ત્વત્સંનિધાવ્ ઉચ્છ્વસતીવ ચેતઃ ॥
નિરાસ્પદં પ્રશ્નકુતૂહલિત્વમ્ અસ્માસ્વ્ અધીનં કિમ્ ઉ નિઃસ્પૃહાણામ્
તથાપિ કલ્યાણકરીં ગિરં તે માં શ્રોતુમ્ ઇચ્છા મુખરીકરોતિ ॥
ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ ઉક્તિવિશેષરમ્યં મનઃ સમાધાય જયોપપત્તૌ
ઉદારચેતા ગિરમ્ ઇત્ય્ ઉદારાં દ્વૈપાયનેનાભિદધે નરેન્દ્રઃ ॥
ચિચીષતાં જન્મવતામ્ અલઘ્વીં યશોવતંસામ્ ઉભયત્ર ભૂતિમ્
અભ્યર્હિતા બન્ધુષુ તુલ્યરૂપા વૃત્તિર્ વિશેષેણ તપોધનાનામ્ ॥
તથાપિ નિઘ્નં નૃપ તાવકીનૈઃ પ્રહ્વીકૃતં મે હૃદયં ગુણૌઘૈઃ
વીતસ્પૃહાણામ્ અપિ મુક્તિભાજાં ભવન્તિ ભવ્યેષુ હિ પક્ષપાતાઃ ॥
સુતા ન યૂયં કિમ્ ઉ તસ્ય રાજ્ઞઃ સુયોધનં વા ન ગુણૈર્ અતીતાઃ
યસ્ ત્યક્તવાન્ વઃ સ વૃથા બલાદ્ વા મોહં વિધત્તે વિષયાભિલાષઃ ॥
જહાતુ નૈનં કથમ્ અર્થસિદ્ધિઃ સંશય્ય કર્ણાદિષુ તિષ્ઠતે યઃ
અસાદ્યુયોગા હિ જયાન્તરાયાઃ પ્રમાથિનીનાં વિપદાં પદાનિ ॥
પથશ્ ચ્યુતાયાં સમિતૌ રિપૂણાં ધર્મ્યાં દધાનેન ધુરં ચિરાય
ત્વયા વિપત્સ્વ્ અપ્ય્ અવિપત્તિ રમ્યમ્ આવિષ્કૃતં પ્રેમ પરં ગુણેષુ ॥
વિધાય વિધ્વંસનમ્ આત્મનીનં શમૈકવૃત્તેર્ ભવતશ્ છલેન
પ્રકાશિતત્વન્મતિશીલસારાઃ કૃતોપકારા ઇવ વિદ્વિષસ્ તે ॥
લભ્યા ધરિત્રી તવ વિક્રમેણ જ્યાયાંશ્ ચ વીર્યાસ્ત્રબલૈર્ વિપક્ષઃ
અતઃ પ્રકર્ષાય વિધિર્ વિધેયઃ પ્રકર્ષતન્ત્રા હિ રણે જયશ્રીઃ ॥
ત્રિઃસપ્તકૃત્વો જગતીપતીનાં હન્તા ગુરુર્ યસ્ય સ જામદગ્ન્યઃ
વીર્યાવધૂતઃ સ્મ તદા વિવેદ પ્રકર્ષમ્ આધારવશં ગુણાનામ્ ॥
યસ્મિન્ન્ અનૈશ્વર્યકૃતવ્યલીકઃ પરાભવં પ્રાપ્ત ઇવાન્તકો ઽપિ
ધુન્વન્ ધનુઃ કસ્ય રણે ન કુર્યાન્ મનો ભયૈકપ્રવણં સ ભીષ્મઃ ॥
સૃજન્તમ્ આજાવિષુસંહતીર્ વઃ સહેત કોપજ્વલિતં ગુરું કઃ
પરિસ્ફુરલ્લોલશિખાગ્રજિહ્વં જગજ્ જિઘત્સન્તમ્ ઇવાન્તવહ્નિમ્ ॥
નિરીક્ષ્ય સંરમ્ભનિરસ્તધૈર્યં રાધેયમ્ આરાધિતજામદગ્ન્યમ્
અસંસ્તુતેષુ પ્રસભં ભયેષુ જાયેત મૃત્યોર્ અપિ પક્ષપાતઃ ॥
યયા સમાસાદિતસાધનેન સુદુશ્ચરામ્ આચરતા તપસ્યામ્
એતે દુરાપં સમવાપ્ય વીર્યમ્ ઉન્મીલિતારઃ કપિકેતનેન ॥
મહત્ત્વયોગાય મહામહિમ્નામ્ આરાધનીં તાં નૃપ દેવતાનામ્
દાતું પ્રદાનોચિત ભૂરિધામ્નીમ્ ઉપાગતઃ સિદ્ધિમ્ ઇવાસ્મિ વિદ્યામ્ ॥
ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં વ્રજ સાધયેતિ પ્રમાણયન્ વાક્યમ્ અજાતશત્રોઃ
પ્રસેદિવાંસં તમ્ ઉપાસસાદ વસન્ન્ ઇવાન્તે વિનયેન જિષ્ણુઃ ॥
નિર્યાય વિદ્યા+થ દિનાદિરમ્યાદ્ બિમ્બાદ્ ઇવાર્કસ્ય મુખાન્ મહર્ષેઃ
પાર્થાનનં વહ્નિકણાવદાતા દીપ્તિઃ સ્ફુરત્પદ્મમ્ ઇવાભિપેદે ॥
યોગં ચ તં યોગ્યતમાય તસ્મૈ તપઃપ્રભાવાદ્ વિતતાર સદ્યઃ
યેનાસ્ય તત્ત્વેષુ કૃતે ઽવભાસે સમુન્મિમીલેવ ચિરાય ચક્ષુઃ ॥
આકારમ્ આશંસિતભૂરિલાભં દધાનમ્ અન્તઃકરણાનુરૂપમ્
નિયોજયિષ્યન્ વિજયોદયે તં તપઃસમાધૌ મુનિર્ ઇત્ય્ ઉવાચ ॥
અનેન યોગેન વિવૃદ્ધતેજા નિજાં પરસ્મૈ પદવીમ્ અયચ્છન્
સમાચરાચારમ્ ઉપાત્તશસ્ત્રો જપોપવાસાભિષવૈર્ મુનીનામ્ ॥
કરિષ્યસે યત્ર સુદુશ્ચરાણિ પ્રસત્તયે ગોત્રભિદસ્ તપાંસિ
શિલોચ્ચયં ચારુશિલોચ્ચયં તમ્ એષ ક્ષણાન્ નેષ્યતિ ગુહ્યકસ્ ત્વામ્ ॥
ઇતિ બ્રુવાણેન મહેન્દ્રસૂનું મહર્ષિણા તેન તિરોબભૂવે
તં રાજરાજાનુચરો ઽસ્ય સાક્ષાત્ પ્રદેશમ્ આદેશમ્ ઇવાધિતસ્થૌ ॥
કૃતાનતિર્ વ્યાહૃતસાન્ત્વવાદે જાતસ્પૃહઃ પુણ્યજનઃ સ જિષ્ણૌ
ઇયાય સખ્યાવ્ ઇવ સમ્પ્રસાદં વિશ્વાસયત્ય્ આશુ સતાં હિ યોગઃ ॥
અથોષ્ણભાસેવ સુમેરુકુઞ્જાન્ વિહીયમાનાન્ ઉદયાય તેન
બૃહદ્દ્યુતીન્ દુઃખકૃતાત્મલાભં તમઃ શનૈઃ પાણ્ડુસુતાન્ પ્રપેદે ॥
અસંશયાલોચિતકાર્યનુન્નઃ પ્રેમ્ણા સમાનીય વિભજ્યમાનઃ
તુલ્યાદ્ વિભાગાદ્ ઇવ તન્મનોભિર્ દુઃખાતિભારો ઽપિ લઘુઃ સ મેને ॥
ધૈર્યેણ વિશ્વાસ્યતયા મહર્ષેસ્ તીવ્રાદ્ અરાતિપ્રભવાચ્ ચ મન્યોઃ
વીર્યં ચ વિદ્વત્સુ સુતે મઘોનઃ સ તેષુ ન સ્થાનમ્ અવાપ શોકઃ ॥
તાન્ ભૂરિધામ્નશ્ ચતુરો ઽપિ દૂરં વિહાય યામાન્ ઇવ વાસરસ્ય
એકૌઘભૂતં તદ્ અશર્મ કૃષ્ણાં વિભાવરીં ધ્વાન્તમ્ ઇવ પ્રપેદે ॥
તુષારલેખાકુલિતોત્પલાભે પર્યશ્રુણી મઙ્ગલભઙ્ગભીરુઃ
અગૂઢભાવાપિ વિલોકને સા ન લોચને મીલયિતું વિષેહે ॥
અકૃત્રિમપ્રેમરસાભિરામં રામાર્પિતં દૃષ્ટિવિલોભિ દૃષ્ટમ્
મનઃપ્રસાદાઞ્જલિના નિકામં જગ્રાહ પાથેયમ્ ઇવેન્દ્રસૂનુઃ ॥
ધૈર્યાવસાદેન હૃતપ્રસાદા વન્યદ્વિપેનેવ નિદાઘસિન્ધુઃ
નિરુદ્ધબાષ્પોદયસન્નકણ્ઠમ્ ઉવાચ કૃચ્છ્રાદ્ ઇતિ રાજપુત્રી ॥
મગ્નાં દ્વિષચ્છદ્મનિ પઙ્કભૂતે સમ્ભવાનાં ભૂતિમ્ ઇવોદ્ધરિષ્યન્
આધિદ્વિષામ્ આ તપસાં પ્રસિદ્ધેર્ અસ્મદ્ વિના મા ભૃશમ્ ઉન્મનીભૂઃ ॥
યશો ઽધિગન્તું સુખલિપ્સયા વા મનુષ્યસંખ્યામ્ અતિવર્તિતું વા
નિરુત્સુકાનામ્ અભિયોગ્ગભાજાં સમુત્સુકેવાઙ્કમ્ ઉપૈતિ સિદ્ધિઃ ॥
લોકં વિધાત્રા વિહિતસ્ય ગોપ્તું ક્ષત્ત્રસ્ય મુષ્ણન્ વસુ જૈત્રમ્ ઓજઃ
તેજસ્વિતાયા વિજયૈકવૃત્તેર્ નિઘ્નન્ પ્રિયં પ્રાણમ્ ઇવાભિમાનમ્ ॥
વ્રીડાનતૈર્ આપ્તજનોપનીતઃ સંશય્ય કૃચ્છ્રેણ નૃપૈઃ પ્રપન્નઃ
વિતાનભૂતં વિતતં પૃથિવ્યાં યશઃ સમૂહન્ન્ ઇવ દિગ્વિકીર્ણમ્ ॥
વીર્યાવદાનેષુ કૃતાવમર્ષસ્ તન્વન્ન્ અભૂતામ્ ઇવ સમ્પ્રતીતિમ્
કુર્વન્ પ્રયામક્ષયમ્ આયતીનામ્ અર્કત્વિષામ્ અહ્ન ઇવાવશેષઃ ॥
પ્રસહ્ય યો ઽસ્માસુ પરૈઃ પ્રયુક્તઃ સ્મર્તું ન શક્યઃ કિમ્ ઉતાધિકર્તુમ્
નવીકરિષ્યત્ય્ ઉપશુષ્યદ્ આર્દ્રઃ સ ત્વદ્ વિના મે હૃદયં નિકારઃ ॥
પ્રાપ્તો ઽભિમાનવ્યસનાદ્ અસહ્યં દન્તીવ દન્તવ્યસનાદ્ વિકારમ્
દ્વિષત્પ્રતાપાન્તરિતોરુતેજાઃ શરદ્ઘનાકીર્ણ ઇવાદિર્ અહ્નઃ ॥
સવ્રીડમન્દૈર્ ઇવ નિષ્ક્રિયત્વાન્ નાત્યર્થમ્ અસ્ત્રૈર્ અવભાસમાનઃ
યશઃક્ષયક્ષીણજલાર્ણવાભસ્ ત્વમ્ અન્યમ્ આકારમ્ ઇવાભિપન્નઃ ॥
દુઃશાસનામર્ષરજોવિકીર્ણૈર્ એભિર્ વિનાર્થૈર્ ઇવ ભાગ્યનાથૈઃ
કેશૈઃ કદર્થીકૃતવીર્યસારઃ કચ્ચિત્ સ એવાસિ ધનંજયસ્ ત્વમ્ ॥
સ ક્ષત્ત્રિયસ્ ત્રાણસહઃ સતાં યસ્ તત્ કાર્મુકં કર્મસુ યસ્ય શક્તિઃ
વહન્ દ્વયીં યદ્ય્ અફલે ઽર્થજાતે કરોત્ય્ અસંસ્કારહતામ્ ઇવોક્તિમ્ ॥
વીતૌજસઃ સન્નિધિમાત્રશેષા ભવત્કૃતાં ભૂતિમ્ અપેક્ષમાણાઃ
સમાનદુઃખા ઇવ નસ્ ત્વદીયાઃ સરૂપતાં પાર્થ ગુણા ભજન્તે ॥
આક્ષિપ્યમાણં રિપુભિઃ પ્રમાદાન્ નાગૈર્ ઇવાલૂનસટં મૃગેન્દ્રમ્
ત્વાં ધૂર્ ઇયં યોગ્યતયાધિરૂઢા દીપ્ત્યા દિનશ્રીર્ ઇવ તિગ્મરશ્મિમ્ ॥
કરોતિ યો ઽશેષજનાતિરિક્તાં સમ્ભાવનામ્ અર્થવતીં ક્રિયાભિઃ
સંસત્સુ જાતે પુરુષાધિકારે ન પૂરણી તં સમુપૈતિ સંખ્યા ॥
પ્રિયેષુ યૈઃ પાર્થ વિનોપપત્તેર્ વિચિન્ત્યમાનૈઃ ક્લમમ્ એતિ ચેતઃ
તવ પ્રયાતસ્ય જયાય તેષાં ક્રિયાદ્ અઘાનાં મઘવા વિઘાતમ્ ॥
મા ગાશ્ ચિરાયૈકચરઃ પ્રમાદં વસન્ન્ અસમ્બાધશિવે ઽપિ દેશે
માત્સર્યરાગોપહતાત્મનાં હિ સ્ખલન્તિ સાધુષ્વ્ અપિ માનસાનિ ॥
તદ્ આશુ કુર્વન્ વચનં મહર્ષેર્ મનોરથાન્ નઃ સફલીકુરુષ્વ
પ્રત્યાગતં ત્વાસ્મિ કૃતાર્થમ્ એવ સ્તનોપપીડં પરિરબ્ધુકામા ॥
ઉદીરિતાં તામ્ ઇતિ યાજ્ઞસેન્યા નવીકૃતોદ્ગ્રાહિતવિપ્રકારામ્
આસાદ્ય વાચં સ ભૃશં દિદીપે કાષ્ઠામ્ ઉદીચીમ્ ઇવ તિગ્મરશ્મિઃ ॥
અથાભિપશ્યન્ન્ ઇવ વિદ્વિષઃ પુરઃ પુરોધસારોપિતહેતિસંહતિઃ
બભાર રમ્યો ઽપિ વપુઃ સ ભીષણં ગતઃ ક્રિયાં મન્ત્ર ઇવાભિચારિકીમ્ ॥
અવિલઙ્ઘ્યવિકર્ષણં પરૈઃ પ્રથિતજ્યારવકર્મ કાર્મુકમ્
અગતાવ્ અરિદૃષ્ટિગોચરં શિતનિસ્ત્રિંશયુજૌ મહેષુધી ॥
યશસેવ તિરોદધન્ મુહુર્ મહસા ગોત્રભિદાયુધક્ષતીઃ
કવચં ચ સરત્નમ્ ઉદ્વહઞ્ જ્વલિતજ્યોતિર્ ઇવાન્તરં દિવઃ ॥
અકલાધિપભૃત્યદર્શિતં શિવમ્ ઉર્વીધરવર્ત્મ સમ્પ્રયાન્
હૃદયાનિ સમાવિવેશ સ ક્ષણમ્ ઉદ્બાષ્પદૃશાં તપોભૃતામ્ ॥
અનુજગુર્ અથ દિવ્યં દુન્દુભિધ્વાનમ્ આશાઃ+ સુરકુસુમનિપાતૈર્ વ્યોમ્નિ લક્ષ્મીર્ વિતેને
પ્રિયમ્ ઇવ કથયિષ્યન્ન્ આલિલિઙ્ગ સ્ફુરન્તીં ભુવમ્ અનિભૃતવેલાવીચિબાહુઃ પયોધિઃ ॥
મૂળ પાઠ: Kirātārjunīya · Edition: the text commented on by Mallinātha, also as regards e.g. word-division; note that there are often other possible word-divisions (especially in the citra-verses of sarga 15) and quite a few variants in the texts of other commentators. · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0