કિરાતાર્જુનીય · અધ્યાય 17

અથાપદામ્ ઉદ્ધરણક્ષમેષુ મિત્રેષ્વ્ ઇવાસ્ત્રેષુ તિરોહિતેષુ
ધૃતિં ગુરુશ્રીર્ ગુરુણાભિપુષ્યન્ સ્વપૌરુષેણેવ શરાસનેન ॥

ભૂરિપ્રભાવેણ રણાભિયોગાત્ પ્રીતો વિજિહ્મશ્ ચ તદીયવૃદ્ધ્યા
સ્પષ્ટો ઽપ્ય્ અવિસ્પષ્ટવપુઃપ્રકાશઃ સર્પન્મહાધૂમ ઇવાદ્રિવહ્નિઃ ॥

તેજઃ સમાશ્રિત્ય પરૈર્ અહાર્યં નિજં મહન્મિત્રમ્ ઇવોરુધૈર્યમ્
આસાદયન્ન્ અસ્ખલિતસ્વભાવં ભીમે ભુજાલમ્બમ્ ઇવારિદુર્ગે ॥

વંશોચિતત્વાદ્ અભિમાનવત્યા સમ્પ્રાપ્તયા સમ્પ્રિયતામ્ અસુભ્યઃ
સમક્ષમ્ આદિત્સિતયા પરેણ વધ્વેવ કીર્ત્યા પરિતપ્યમાનઃ ॥

પતિં નગાનામ્ ઇવ બદ્ધમૂલમ્ ઉન્મૂલયિષ્યંસ્ તરસા વિપક્ષમ્
લઘુપ્રયત્નં નિગૃહીતવીર્યસ્ ત્રિમાર્ગગાવેગ ઇવેશ્વરેણ ॥

સંસ્કારવત્ત્વાદ્ રમયત્સુ ચેતઃ પ્રયોગશિક્ષાગુણભૂષણેષુ
જયં યથાર્થેષુ શરેષુ પાર્થઃ શબ્દેષુ ભાવાર્થમ્ ઇવાશશંસે ॥

ભૂયઃ સમાધાનવિવૃદ્ધતેજા નૈવં પુરા યુદ્ધમ્ ઇતિ વ્યથાવાન્
સ નિર્વવામાસ્રમ્ અમર્ષનુન્નં વિષં મહાનાગ ઇવેક્ષણાભ્યામ્ ॥

તસ્યાહવાયાસવિલોલમૌલેઃ સંરમ્ભતામ્રાયતલોચનસ્ય
નિર્વાપયિષ્યન્ન્ ઇવ રોષતપ્તં પ્રસ્નાપયામાસ મુખં નિદાઘઃ ॥

ક્રોધાન્ધકારાન્તરિતો રણાય ભ્રૂભેદરેખાઃ સ બભાર તિસ્રઃ
ઘનોપરુદ્ધઃ પ્રભવાય વૃષ્ટેર્ ઊર્ધ્વાંશુરાજીર્ ઇવ તિગ્મરશ્મિઃ ॥

સ પ્રધ્વનય્યામ્બુદનાદિ ચાપં હસ્તેન દિઙ્નાગ ઇવાદ્રિશૃઙ્ગમ્
બલાનિ શમ્ભોર્ ઇષુભિસ્ તતાપ ચેતાંસિ ચિન્તાભિર્ ઇવાશરીરઃ ॥

સદ્વાદિતેવાભિનિવિષ્ટબુદ્ધૌ ગુણાભ્યસૂયેવ વિપક્ષપાતે
અગોચરે વાગ્ ઇવ ચોપરેમે શક્તિઃ શરાણાં શિતિકણ્ઠકાયે ॥

ઉમાપતિં પાણ્ડુસુતપ્રણુન્નાઃ શિલીમુખા ન વ્યથયાંબભૂવુઃ
અભ્યુત્થિતસ્યાદ્રિપતેર્ નિતમ્બમ્ અર્કસ્ય પાદા ઇવ હૈમનસ્ય ॥

સમ્પ્રીયમાણો ઽનુબભૂવ તીવ્રં પરાક્રમં તસ્ય પતિર્ ગણાનામ્
વિષાણભેદં હિમવાન્ અસહ્યં વપ્રાનતસ્યેવ સુરદ્વિપસ્ય ॥

તસ્મૈ હિ ભારોદ્ધરણે સમર્થં પ્રદાસ્યતા બાહુમ્ ઇવ પ્રતાપમ્
ચિરં વિષેહે ઽભિભવસ્ તદાનીં સ કારણાનામ્ અપિ કારણેન ॥

પ્રત્યાહતૌજાઃ કૃતસત્ત્વવેગઃ પરાક્રમં જ્યાયસિ યસ્ તનોતિ
તેજાંસિ ભાનોર્ ઇવ નિષ્પતન્તિ યશાંસિ વીર્યજ્વલિતાનિ તસ્ય ॥

દૃષ્ટાવદાનાદ્ વ્યથતે ઽરિલોકઃ પ્રધ્વંસમ્ એતિ વ્યથિતાચ્ ચ તેજઃ
તેજોવિહીનં વિજહાતિ દર્પઃ શાન્તાર્ચિષં દીપમ્ ઇવ પ્રકાશઃ ॥

તતઃ પ્રયાત્યસ્તમદાવલેપઃ સ જય્યતાયાઃ પદવીં જિગીષોઃ
ગન્ધેન જેતુઃ પ્રમુખાગતસ્ય પ્રતિદ્વિપસ્યેવ મતઙ્ગજૌઘઃ ॥

એવં પ્રતિદ્વન્દ્વિષુ તસ્ય કીર્તિં મૌલીન્દુલેખાવિશદાં વિધાસ્યન્
ઇયેષ પર્યાયજયાવસાદાં રણક્રિયાં શમ્ભુર્ અનુક્રમેણ ॥

મુનેર્ વિચિત્રૈર્ ઇષુભિઃ સ ભૂયાન્ નિન્યે વશં ભૂતપતેર્ બલૌઘઃ
સહાત્મલાભેન સમુત્પતદ્ભિર્ જાતિસ્વભાવૈર્ ઇવ જીવલોકઃ ॥

વિતન્વતસ્ તસ્ય શરાન્ધકારં ત્રસ્તાનિ સૈન્યાનિ રવં નિશેમુઃ
પ્રવર્ષતઃ સંતતવેપથૂનિ ક્ષપાઘનસ્યેવ ગવાં કુલાનિ ॥

સ સાયકાન્ સાધ્વસવિપ્લુતાનાં ક્ષિપન્ પરેષામ્ અતિસૌષ્ઠવેન
શશીવ દોષાવૃતલોચનાનાં વિભિદ્યમાનઃ પૃથગ્ આબભાસે ॥

ક્ષોભેણ તેનાથ ગણાધિપાનાં ભેદં યયવ્ આકૃતિર્ ઈશ્વરસ્ય
તરઙ્ગકમ્પેન મહાહ્રદાનાં છાયામયસ્યેવ દિનસ્ય કર્તુઃ ॥

પ્રસેદિવાંસં ન તમ્ આપ કોપઃ કુતઃ પરસ્મિન્ પુરુષે વિકારઃ
આકારવૈષમ્યમ્ ઇદં ચ ભેજે દુર્લક્ષ્યચિહ્ના મહતાં હિ વૃત્તિઃ ॥

વિસ્ફાર્યમાણસ્ય તતો ભુજાભ્યાં ભૂતાનિ ભર્ત્રા ધનુર્ અન્તકસ્ય
ભિન્નાકૃતિં જ્યાં દદૃશુઃ સ્ફુરન્તીં ક્રુદ્ધસ્ય જિહ્વામ્ ઇવ તક્ષકસ્ય ॥

સ્વ્યાપસવ્યધ્વનિતોગ્રચાપં પાર્થઃ કિરાતાધિપમ્ આશશઙ્કે
પર્યાયસમ્પાદિતકર્ણતાલં યન્તા ગજં વ્યાલમ્ ઇવાપરાદ્ધઃ ॥

નિજઘ્નિરે તસ્ય હરેષુજાલૈઃ પતન્તિ વૃન્દાનિ શિલીમુખાનામ્
ઊર્જસ્વિભિઃ સિન્ધુમુખાગતાનિ યાદાંસિ યાદોભિર્ ઇવામ્બુરાશેઃ ॥

વિભેદમ્ અન્તઃ પદવીનિરોધં વિધ્વંસનં ચાવિદિતપ્રયોગઃ
નેતારિલોકેષુ કરોતિ યદ્ યત્ તત્ તચ્ ચકારાસ્ય શરેષુ શમ્ભુઃ ॥

સોઢાવગીતપ્રથમાયુધસ્ય ક્રોધોજ્ઝિતૈર્ વેગિતયા પતદ્ભિઃ
છિન્નૈર્ અપિ ત્રાસિતવાહિનીકૈઃ પેતે કૃતાર્થૈર્ ઇવ તસ્ય બાણૈઃ ॥

અલંકૃતાનામ્ ઋજુતાગુણેન ગુરૂપદિષ્ટાં ગતિમ્ આસ્થિતાનામ્
સતામ્ ઇવાપર્વણિ માર્ગણાનાં ભઙ્ગઃ સ જિષ્ણોર્ ધૃતિમ્ ઉન્મમાથ ॥

બાણચ્છિદસ્ તે વિશિખાઃ સ્મરારેર્ અવાઙ્મુખીભૂતફલાઃ પતન્તઃ
અખણ્ડિતં પાણ્ડવસાયકેભ્યઃ કૃતસ્ય સદ્યઃ પ્રતિકારમ્ આપુઃ ॥

ચિત્રીયમાણાન્ અતિલાઘવેન પ્રમાથિનસ્ તાન્ ભવમાર્ગણાનામ્
સમાકુલાયા નિચખાન દૂરં બાણાન્ ધ્વજિન્યા હૃદયેષ્વ્ અરાતિઃ ॥

તસ્યાતિયત્નાદ્ અતિરિચ્યમાને પરાક્રમે ઽન્યોન્યવિશેષણેન
હન્તા પુરાં ભૂરિ પૃષત્કવર્ષં નિરાસ નૈદાઘ ઇવામ્બુ મેઘઃ ॥

અનામૃશન્તઃ ક્વચિદ્ એવ મર્મ પ્રિયૈષિણાનુપ્રહિતાઃ શિવેન
સુહૃત્પ્રયુક્તા ઇવ નર્મવાદાઃ શરા મુનેઃ પ્રીતિકરા બભૂવુઃ ॥

અસ્ત્રૈઃ સમાનામ્ અતિરેકિણીં વા પશ્યનીષૂણામ્ અપિ તસ્ય શક્તિમ્
વિષાદવક્તવ્યબલઃ પ્રમાથી સ્વમ્ આલલમ્બે બલમ્ ઇન્દુમૌલિઃ ॥

તપસ્ તપોવીર્યસમુદ્ધતસ્ય પારં યિયાસોઃ સમરાર્ણવસ્ય
મહેષુજાલાન્ય્ અખિલાનિ જિષ્ણોર્ અર્કઃ પયાંસીવ સમાચચામ ॥

રિક્તે સવિસ્રમ્ભમ્ અથ્+અર્જુનસ્ય નિષઙ્ગવક્ત્રે નિપતાત પાણિઃ
અન્યદ્વિપાપીતજલે સતર્ષં મતઙ્ગજસ્યેવ નગાશ્મરન્ધ્રે ॥

ચ્યુતે સ તસ્મિન્ન્ ઇષુધૌ શરાર્થાદ્ ધ્વસ્તાર્થસારે સહસેવ બન્ધૌ
તત્કાલમોઘપ્રણયઃ પ્રપેદે નિર્વાચ્યતાકામ ઇવાભિમુખ્યમ્ ॥

આઘટ્ટયામાસ ગતાગતાભ્યાં સાવેગમ્ અગ્રાઙ્ગુલિર્ અસ્ય તૂણૌ
વિધેયમાર્ગે મતિર્ ઉત્સુકસ્ય નયપ્રયોગાવ્ ઇવ ગાં જિગીષોઃ ॥

બભાર શૂન્યાકૃતિર્ અર્જુનસ્ તૌ મહેષુધી વીતમહેષુજાલૌ
યુગાન્તસંશુષ્કજલૌ વિજિહ્મઃ પૂર્વાપરૌ લોક ઇવામ્બુરાશી ॥

તેનાતિમિત્તેન તથા ન પાર્થસ્ તયોર્ યથા રિક્તતયાનુતેપે
સ્વામ્ આપદં પ્રોજ્ઝ્ય વિપત્તિમગ્નં શોચન્તિ સન્તો હ્ય્ ઉપકારિપક્ષમ્ ॥

પ્રતિક્રિયાયૈ વિધુરઃ સ તસ્માત્ કૃચ્છ્રેણ વિશ્લેષમ્ ઇયાય હસ્તઃ
પરાઙ્મુખત્વે ઽપિ કૃતોપકારાત્ તૂણીમુખાન્ મિત્રકુલાદ્ ઇવાર્યઃ ॥

પશ્ચાત્ક્રિયા તૂણયુગસ્ય ભર્તુર્ જજ્ઞે તદાનીમ્ ઉપકારિણીવ
સમ્ભાવનાયામ્ અધરીકૃતાયાં પત્યુઃ પુરઃ સાહસમ્ આસિતવ્યમ્ ॥

તં શમ્ભુર્ આક્ષિપ્તમહેષુજાલં લોહૈઃ શરૈર્ મર્મસુ નિસ્તુતોદ
હૃત્તોત્તરં તત્ત્વવિચારમધ્યે વક્તેવ દોષૈર્ ગુરુભિર્ વિપક્ષમ્ ॥

જહાર ચાસ્માદ્ અચિરેણ વર્મ જ્વલન્મણિદ્યોતિતહૈમલેખમ્
ચણ્ડઃ પતઙ્ગાન્ મરુદેકનીલં તડિત્વતઃ ખણ્ડમ્ ઇવામ્બુદસ્ય ॥

વિકોશનિર્ધૌતતનોર્ મહાસેઃ ફણાવતશ્ ચ ત્વચિ વિચ્યુતાયામ્
પ્રતિદ્વિપાબદ્ધરુષઃ સમક્ષં નાગસ્ય ચાક્ષિપ્તમુખચ્છદસ્ય ॥

વિબોધિતસ્ય ધ્વનિના ઘનાનાં હરેર્ અપેતસ્ય ચ શૈલરન્ધ્રાત્
નિરસ્તધૂમસ્ય ચ રાત્રિવહ્નેર્ વિના તનુત્રેણ રુચિં સ ભેજે ॥

અચિત્તતાયામ્ અપિ નામ યુક્તામ્ અનૂર્ધ્વતાં પ્રાપ્ય તદીયકૃચ્છ્રે
મહીં ગતૌ તાવ્ ઇષુધી તદાનીં વિવવ્રતુશ્ ચેતનયેવ યોગમ્ ॥

સ્થિતં વિશુદ્ધે નભસીવ સત્ત્વે ધામ્ના તપોવીર્યમયેન યુક્તમ્
શસ્ત્રાભિઘાતૈસ્ તમ્ અજસ્રમ્ ઈશસ્ ત્વષ્ટા વિવસ્વન્તમ્ ઇવોલ્લિલેખ ॥

સંરમ્ભવેગોજ્ઝિતવેદનેષુ ગાત્રેષુ બાહિર્યમ્ ઉપાગતેષુ
મુનેર્ બભૂવાગણિતેષુરાશેર્ લૌહસ્ તિરસ્કાર ઇવાત્મમન્યુઃ ॥

તતો ઽનુપૂર્વાયતવૃત્તબાહુઃ શ્રીમાન્ ક્ષરલ્લોહિતદિગ્ધદેહઃ
આસ્કન્દ્ય વેગેન વિમુક્તનાદઃ ક્ષિતિં વિધુન્વન્ન્ ઇવ પાર્ષ્ણિઘાતૈઃ ॥

સામ્યં ગતેનાશનિના મઘોનઃ શશાઙ્કખણ્ડાકૃતિપાણ્ડુરેણ
શમ્ભું બિભિત્સુર્ ધનુષા જઘાન સ્તમ્બં વિષાણેન મહાન્ ઇવેભઃ ॥

રયેણ સા સંનિદધે પતન્તી ભવોદ્ભવેનાત્મનિ ચાપયષ્ટિઃ
સમુદ્ધતા સિન્ધુર્ અનેકમાર્ગા પરે સ્થિતેનૌજસિ જહ્નુનેવ ॥

વિકાર્મુકઃ કર્મસુ શોચનીયઃ પરિચ્યુતૌદાર્ય ઇવોપચારઃ
વિચિક્ષિપે શૂલભૃતા સલીલં સ પત્રિભિર્ દૂરમ્ અદૂરપાતૈઃ ॥

ઉપોઢકલ્યાણફલો ઽભિરક્ષન્ વીરવ્રતં પુણ્યરણાશ્રમસ્થઃ
જપોપવાસૈર્ ઇવ સંયતાત્મા તેપે મુનિસ્ તૈર્ ઇષુભિઃ શિવસ્ય ॥

તતો ઽગ્રભૂમિં વ્યવસાયસિદ્ધેઃ સીમાનમ્ અન્યૈર્ અતિદુસ્તરં સઃ
તેજઃશ્રિયામ્ આશ્રયમ્ ઉત્તમાસિં સાક્ષાદ્ અહંકારમ્ ઇવાલલમ્બે ॥

શરાન્ અવદ્યન્ન્ અનવદ્યકર્મા ચચાર ચિત્રં પ્રવિચારમાર્ગૈઃ
હસ્તેન નિસ્ત્રિંશભૃતા સ દીપ્તઃ સાર્કાંશુના વારિધિર્ ઊર્મિણેવ ॥

યથા નિજે વર્ત્મનિ ભાતિ ભાભિશ્ ચ્યાયામયશ્ ચાપ્સુ સહસ્રરશ્મિઃ
તથા નભસ્ય્ આશુ રણસ્થલીષુ સ્પષ્ટદ્વિમૂર્તિર્ દદૃશે સ ભૂતૈઃ ॥

શિવપ્રણુન્નેન શિલીમુખેન ત્સરુપ્રદેશાદ્ અપવર્જિતાઙ્ગઃ
જ્વલન્ન્ અસિસ્ તસ્ય પપાત પાણેર્ ઘનસ્ય વપ્રાદ્ ઇવ વૈદ્યુતો ઽગ્નિઃ ॥

આક્ષિપ્તચાપાવરણેષુજાલશ્ છિન્નોત્તમાસિઃ સ મૃધે ઽવધૂતઃ
રિક્તઃ પ્રકાશશ્ ચ બભૂવ ભૂમેર્ ઉત્સાદિતોદ્યાન ઇવ પ્રદેશઃ ॥

સ ખણ્ડનં પ્રાપ્ય પરાદ્ અમર્ષવાન્ ભુજદ્વિતીયો ઽપિ વિજેતુમ્ ઇચ્છયા
સસર્જ વૃષ્ટિં પરિરુગ્ણપાદપાં દ્રવેતરેષાં પયસામ્ ઇવાશ્મનામ્ ॥

નીરન્ધ્રં પરિગમિતે ક્ષયં પૃષત્કૈર્ ભૂતાનામ્ અધિપતિના શિલાવિતાને
ઉચ્છ્રાયસ્થગિતનભોદિગન્તરાલં ચિક્ષેપ ક્ષિતિરુહજાલમ્ ઇન્દ્રસૂનુઃ ॥

નિઃશેષં શકલિતવલ્કલાઙ્ગસારૈઃ કુર્વદ્ભિર્ ભુવમ્ અભિતઃ કષાયચિત્રામ્
ઈશાનઃ સકુસુમપલ્લવૈર્ નગૈસ્ તૈર્ આતેને બલિમ્ ઇવ રઙ્ગદેવતાભ્યઃ ॥

ઉન્મજ્જન્ મકર ઇવામારાપગાયા વેગેન પ્રતિમુખમ્ એત્ય બાણનદ્યાઃ
ગાણ્ડીવી કનકશિલાનિભં ભુજાભ્યામ્ આજઘ્ને વિષમ્ અવિલોચનસ્ય વક્ષઃ ॥

અભિલષત ઉપાયં વિક્રમં કીર્તિલક્ષ્મ્યોર્ અસુગમમ્ અરિસૈન્યૈર્ અઙ્કમ્ અભ્યાગતસ્ય
જનક ઇવ શિશુત્વે સુપ્રિયસ્યૈકસૂનોર્ અવિનયમ્ અપિ સેહે પાણ્ડવસ્ય સ્મરારિઃ ॥