કિરાતાર્જુનીય · અધ્યાય 12
અથ વાસવસ્ય વચનેન રુચિરવદનસ્ ત્રિલોચનમ્
ક્લાન્તિરહિતમ્ અભિરાધયિતું વિધિવત્ તપાંસિ વિદધે ધનંજયઃ ॥
અભિરશ્મિમાલિ વિમલસ્ય ધૃતજયધૃતેર્ અનાશુષઃ
તસ્ય ભુવિ બહુતિથાસ્ તિથયઃ પ્રતિજગ્મુર્ એકચરણં નિષીદતઃ ॥
વપુરિન્દ્રિયોપતપનેષુ સતતમ્ અસુખેષુ પાણ્ડવઃ
વ્યાપ નગપતિર્ ઇવ સ્થિરતાં મહતાં હિ ધૈર્યમ્ અવિભાવ્યવૈભવમ્ ॥
ન પપાત સંનિહિતપક્તિ સુરભિષુ ફલેષુ માનસમ્
તસ્ય શુચિનિ શિશિરે ચ પયસ્ય્ અમૃતાયતે હિ સુતપઃ સુકર્મણામ્ ॥
ન વિસિસ્મિયે ન વિષસાદ મુહુર્ અલસતાં નુ ચાદદે
સત્ત્વમ્ ઉરુધૃતિ રજસ્તમસી ન હતઃ સ્મ તસ્ય હતશક્તિપેલવે ॥
તપસા કૃશં વપુર્ ઉવાહ સ વિજિતજગત્ત્રયોદયમ્
ત્રાસજનનમ્ અપિ તત્ત્વવિદાં કિમ્ ઇવાસ્તિ યન્ ન સુકરં મનસ્વિભિઃ ॥
જ્વલતો ઽનલાદ્ અનુનિશીથમ્ અધિકરુચિર્ અમ્ભસાં નિધેઃ
ધૈર્યગુણમ્ અવજયન્ વિજયી દદૃશે સમુન્નતતરઃ સ શૈલતઃ ॥
જપતઃ સદા જપમ્ ઉપાંશુ વદનમ્ અભિતો વિસારિભિઃ
તસ્ય દશનકિરણૈઃ શુશુભે પરિવેષભીષણમ્ ઇવાર્કમણ્ડલમ્ ॥
કવચં સ બિભ્રદ્ ઉપવીત પદનિહિતસજ્યકાર્મુકઃ
શૈલપતિર્ ઇવ મહેન્દ્રધનુઃ પરિવીતભીમગહનો વિદિદ્યુતે ॥
પ્રવિવેશ ગામ્ ઇવ કૃશસ્ય નિયમસવનાય ગચ્છતઃ
તસ્ય પદવિનમિતો હિમવાન્ ગુરુતાં નયન્તિ હિ ગુણા ન સંહતિઃ ॥
પરિકીર્ણમ્ ઉદ્યતભુજસ્ય ભુવનવિવરે દુરાસદમ્
જ્યોતિર્ ઉપરિ શિરસો વિતતં જગૃહે નિજાન્ મુનિદિવૌકસાં પથઃ ॥
રજનીષુ રાજતનયસ્ય બહુલસમયે ઽપિ ધામભિઃ
ભિન્નતિમિરનિકરં ન જહે શશિરશ્મિસંગમયુજા નભઃ શ્રિયા ॥
મહતા મયૂખનિચયેન શમિતરુચિ જિષ્ણુજન્મના
હ્રીતમ્ ઇવ નભસિ વીતમલે ન વિરાજતે સ્મ વપુર્ અંશુમાલિનઃ ॥
તમ્ ઉદીરિતારુણજટાંશુમ્ અધિગુણશરાસનં જનાઃ
રુદ્રમ્ અનુદિતલલાટદૃશં દદૃશુર્ મિમન્થિષુમ્ ઇવાસુરીઃ પુરીઃ ॥
મરુતાં પતિઃ સ્વિદ્ અહિમાંશુર્ ઉત પૃથુશિખઃ શિખી તપઃ
તપ્તુમ્ અસુકરમ્ ઉપક્રમતે ન જનો ઽયમ્ ઇત્ય્ અવયયે સ તાપસૈઃ ॥
ન દદાહ ભૂરુહવનાનિ હરિતનયધામ દૂરગમ્
ન સ્મ નયતિ પરિશોષમ્ અપઃ સુસહં બભૂવ ન ચ સિદ્ધતાપસૈઃ ॥
વિનયં ગુણા ઇવ વિવેકમ્ અપનયભિદં નયા ઇવ
ન્યાયમ્ અવધય ઇવાશરણાઃ શરણં યયુઃ શિવમ્ અથો મહર્ષયઃ ॥
પરિવીતમ્ અંશુભિર્ ઉદસ્ત દિનકરમયૂખમણ્ડલૈઃ
શમ્ભુમ્ ઉપહતદૃશઃ સહસા ન ચ તે નિચાયિતુમ્ અભિપ્રસેહિરે ॥
અથ ભૂતભવ્યભવદીશમ્ અભિમુખયિતું કૃતસ્તવાઃ
તત્ર મહસિ દદૃશુઃ પુરુષં કમનીયવિગ્રહમ્ અયુગ્મલોચનમ્ ॥
કકુદે વૃષસ્ય કૃતબાહુમ્ અકૃશપરિણાહશાલિનિ
સ્પર્શસુખમ્ અનુભવન્તમ્ ઉમા કુચયુગ્મમણ્ડલ ઇવાર્દ્રચન્દને ॥
સ્થિતમ્ ઉન્નતે તુહિનશૈલ શિરસિ ભુવનાતિવર્તિના
સાદ્રિજલધિજલવાહપથં સદિગશ્નુવાનમ્ ઇવ વિશ્વમ્ ઓજસા ॥
અનુજાનુમધ્યમવસક્ત વિતતવપુષા મહાહિના
લોકમ્ અખિલમ્ ઇવ ભૂમિભૃતા રવિતેજસામ્ અવધિનાધિવેષ્ટિતમ્ ॥
પરિણાહિના તુહિનરાશિ વિશદમ્ ઉપવીતસૂત્રતામ્
નીતમ્ ઉરગમ્ અનુરઞ્જયતા શિતિના ગલેન વિલસન્મરીચિના ॥
પ્લુતમાલતીસિતકપાલ કમુદમ્ ઉપરુદ્ધમૂર્ધજમ્
શેષમ્ ઇવ સુરસરિત્પયસાં શિરસા વિસારિ શશિધામ બિભ્રતમ્ ॥
મુનયસ્ તતો ઽભિમુખમ્ એત્ય નયનવિનિમેષનોદિતાઃ
પાણ્ડુતનયતપસા જનિતં જગતામ્ અશર્મ ભૃશમ્ આચચક્ષિરે ॥
તરસૈવ કો ઽપિ ભુવનૈક પુરુષ પુરુષસ્ તપસ્યતિ
જ્યોતિરમલવપુષો ઽપિ રવેર્ અભિભૂય વૃત્ર ઇવ ભીમવિગ્રહઃ ॥
સ ધનુર્મહેષુધિ નિભર્તિ કવચમ્ અસિતમ્ ઉત્તમં જટાઃ
વલ્કમ્ અજિનમ્ ઇતિ ચિત્રમ્ ઇદં મુનિતાવિરોધિ ન ચ નાસ્ય રાજતે ॥
ચલને ઽવનિશ્ ચલતિ તસ્ય કરણનિયમે સદિઙ્મુખમ્
સ્તમ્ભમ્ અનુભવતિ શાન્તમરુદ્ ગ્રહતારકાગણયુતં નભસ્તલમ્ ॥
સ તદોજસા વિજિતસારમ્ અમરદિતિજોપસંહિતમ્
વિશ્વમ્ ઇદમ્ અપિદધાતિ પુરા કિમ્ ઇવાસ્તિ યન્ ન તપસામ્ અદુષ્કરમ્ ॥
વિજિગીષતે યદિ જગન્તિ યુગપદ્ અથ સંજિહીર્ષતિ
પ્રાપ્તુમ્ અભવમ્ અભિવાઞ્છતિ વા વયમ્ અસ્ય નો વિષહિતું ક્ષમા રુચઃ ॥
કિમ્ ઉપેક્ષસે કથય નાથ ન તવ વિદિતં ન કિંચન
ત્રાતુમ્ અલમ્ અભયદાર્હસિ નસ્ ત્વયિ મા સ્મ શાસતિ ભવત્પરાભવઃ ॥
ઇતિ ગાં વિધાય વિરતેષુ મુનિષુ વચનં સમાદદે
ભિન્નજલધિજલનાદગુરુ ધ્વનયન્ દિશાં વિવરમ્ અન્ધકાન્તકઃ ॥
બદરીતપોવનનિવાસ નિરતમ્ અવગાત માન્યથા
ધાતુર્ ઉદયનિધને જગતાં નરમ્ અંશમ્ આદિપુરુષસ્ય ગાં ગતમ્ ॥
દ્વિષતઃ પરાસિસિષુર્ એષ સકલભુવનાભિતાપિનઃ
ક્રાન્તકુલિશકરવીર્યબલાન્ મદુપાસનં વિહિતવાન્ મહત્ તપઃ ॥
અયમ્ અચ્યુતશ્ ચ વચનેન સરસિરુહજન્મનઃ પ્રજાઃ
પાતુમ્ અસુરનિધનેન વિભૂ ભુવમ્ અભ્યુપેત્ય મનુજેષુ તિષ્ઠતઃ ॥
સુરકૃત્યમ્ એતદ્ અવગમ્ય નિપુણમ્ ઇતિ મૂકદાનવઃ
હન્તુમ્ અભિપતતિ પાણ્ડુસુતં ત્વરયા તદ્ અત્ર સહ ગમ્યતાં મયા ॥
વિવરે ઽપિ નૈનમ્ અનિગૂઢમ્ અભિભવિતુમ્ એષ પારયન્
પાપનિરતિર્ અવિશઙ્કિતયા વિજયં વ્યવસ્યતિ વરાહમાયયા ॥
નિહતે વિડમ્બિતકિરાત નૃપતિવપુષા રિપૌ મયા
મુક્તનિશિતવિશિખઃ પ્રસભં મૃગયાવિવાદમ્ અયમ્ આચરિષ્યતિ ॥
તપસા નિપીડિતકૃશસ્ય વિરહિતસહાયસમ્પદઃ
સત્ત્વવિહિતમ્ અતુલં ભુજયોર્ બલમ્ અસ્ય પશ્યત મૃધે ઽધિકુપ્યતઃ ॥
ઇતિ તાન્ ઉદારમ્ અનુનીય વિષમહરિચન્દનાલિના
ઘર્મજનિતપુલકેન લસદ્ ગજમૌક્તિકાવલિગુણેન વક્ષસા ॥
વદનેન પુષ્પિતલતાન્ત નિયમિતવિલમ્બિતમૌલિના
બિભ્રદ્ અરુણનયનેન રુચં શિખિપિચ્છલાઞ્છિતકપોલભિત્તિના ॥
બૃહદુદ્વહઞ્ જલદનાદિ ધનુર્ ઉપહિતૈકમાર્ગણમ્
મેઘનિચય ઇવ સંવવૃતે રુચિરઃ કિરાતપૃતનાપતિઃ શિવઃ ॥
અનુકૂલમ્ અસ્ય ચ વિચિન્ત્ય ગણપતિભિર્ આત્તવિગ્રહૈઃ
શૂલપરશુશરચાપભૃતૈર્ મહતી વનેચરચમૂર્ વિનિર્મમે ॥
વિરચય્ય કાનનવિભાગમ્ અનુગિરમ્ અથેશ્વરાજ્ઞયા
ભીમનિનદપિહિતોરુભુવઃ પરિતો ઽપદિશ્ય મૃગયાં પ્રતસ્થિરે ॥
ક્ષુભિતાભિનિઃસૃતવિભિન્ન શકુનિમૃગયૂથનિઃસ્વનૈઃ
પૂર્ણપૃથુવનગુહાવિવરઃ સહસા ભયાદ્ ઇવ રરાસ ભૂધરઃ ॥
ન વિરોધિની રુષમ્ ઇયાય પથિ મૃગવિહઙ્ગસંહતિઃ
ઘ્નન્તિ સહજમ્ અપિ ભૂરિભિયઃ સમમ્ આગતાઃ સપદિ વૈરમ્ આપદઃ ॥
ચમરીગણૈર્ ગણબલસ્ય બલવતિ ભયે ઽપ્ય્ ઉપસ્થિતે
વંશવિતતિષુ વિષક્તપૃથુ પ્રિયબાલવાલધિભિર્ આદદે ધૃતિઃ ॥
હરસૈનિકાઃ પ્રતિભયે ઽપિ ગજમદસુગન્ધિકેસરૈઃ
સ્વસ્થમ્ અભિદદૃશિરે સહસા પ્રતિબોધજૃમ્ભમુખૈર્ મૃગાધિપૈઃ ॥
બિભરાંબભૂવુર્ અપવૃત્ત જઠરશફરીકુલાકુલાઃ
પઙ્કવિષમિતતટાઃ સરિતઃ કરિરુગ્ણચન્દનરસારુણં પયઃ ॥
મહિષક્ષતાગુરુતમાલ નલદસુરભિઃ સદાગતિઃ
વ્યસ્તશુકનિભશિલાકુસુમઃ પ્રણુદન્ વવૌ વનસદાં પરિશ્રમમ્ ॥
મથિતામ્ભસો રયવિકીર્ણ મૃદિતકદલીગવેધુકાઃ
ક્લાન્તજલરુહલતાઃ સરસીર્ વિદધે નિદાઘ ઇવ સત્ત્વસમ્પ્લવઃ ॥
ઇતિ ચાલયન્ન્ અચલસાનુ વનગહનજાન્ ઉમાપતિઃ
પ્રાપ મુદિતહરિણીદશન ક્ષતવીરુધં વસતિમ્ ઐન્દ્રસૂનવીમ્ ॥
સ તમ્ આસસાદ ઘનનીલમ્ અભિમુખમ્ ઉપસ્થિતં મુનેઃ
પિત્રનિકષણવિભિન્નભુવં દનુજં દધાનમ્ અથ સૌકરં વપુઃ ॥
કચ્છાન્તે સુરસરિતો નિધાય સેનામ્ અન્વતિઃ સકતિપયૈઃ કિરાતવર્યૈઃ
પ્રચ્છન્નસ્ તરુગહનૈઃ સગુલ્મજાલૈર્ લક્ષ્મીવાન્ અનુપદમ્ અસ્ય સમ્પ્રતસ્થે ॥
મૂળ પાઠ: Kirātārjunīya · Edition: the text commented on by Mallinātha, also as regards e.g. word-division; note that there are often other possible word-divisions (especially in the citra-verses of sarga 15) and quite a few variants in the texts of other commentators. · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0