કિરાતાર્જુનીય · અધ્યાય 10
અથ પરિમલજામ્ અવાપ્ય લક્ષ્મીમ્ અવયવદીપિતમણ્ડનશ્રિયસ્ તાઃ
વસતિમ્ અભિવિહાય રમ્યહાવાઃ સુરપતિસૂનુવિલોભનાય જગ્મુઃ ॥
દ્રુતપદમ્ અભિયાતુમ્ ઇચ્છતીનાં ગમનપરિક્રમલાઘવેન તાસામ્
અવનિષુ ચરણૈઃ પૃથુસ્તનીનામ્ અલઘુનિતમ્બતયા ચિરં નિષેદે ॥
નિહિતસરસયાવકૈર્ બભાસે ચરણતલૈઃ કૃતપદ્ધતિર્ વધૂનામ્
અવિરલવિતતેવ શક્રગોપૈર્ અરુણિતનીલતૃણોલપા ધરિત્રી ॥
ધ્વનિર્ અગવિવરેષુ નૂપુરાણાં પૃથુરશનાગુણશિઞ્જિતાનુયાતઃ
પ્રતિરવવિતતો વનાનિ ચક્રે મુખરસમ્ ઉત્સુકહંસસારસાનિ ॥
અવચયપરિભોગવન્તિ હિંસ્રૈઃ સહચરિતાન્ય્ અમૃગાણિ કાનનાનિ
અભિદધુર્ અભિતો મુનિં વધૂભ્યઃ સમુદિતસાધ્વસવિક્લવં ચ ચેતઃ ॥
નૃપતિમુનિપરિગ્રહેણ સા ભૂઃ સુરસચિવાપ્સરસાં જહાર ચેતઃ
ઉપહિતપરમપ્રભાવધામ્નાં ન હિ જયિનાં તપસામ્ અલઙ્ઘ્યમ્ અસ્તિ ॥
સચકિતમ્ ઇવ વિસ્મયાકુલાભિઃ શુચિસિકતાસ્વ્ અતિમાનુષાણિ તાભિઃ
ક્ષિતિષુ દદૃશિરે પદાનિ જિષ્ણોર્ ઉપહિતકેતુર્ અથાઙ્ગલાઞ્છનાનિ ॥
અતિશયિતવનાન્તરદ્યુતીનાં ફલકુસુમાવચયે ઽપિ તદ્વિધાનામ્
ઋતુર્ ઇવ તરુવીરુધાં સમૃદ્ધ્યા યુવતિજનૈર્ જગૃહે મુનિપ્રભાવઃ ॥
મૃદિતકિસલયઃ સુરાઙ્ગનાનાં સસલિલવલ્કલભારભુગ્નશાખઃ
બહુમતિમ્ અધિકાં યયાવ્ અશોકઃ પરિજનતાપિ ગુણાય સદ્ગુણાનામ્ ॥
યમનિયમકૃશીકૃતસ્થિરાઙ્ગઃ પરિદદૃશે વિધૃતાયુધઃ સ તાભિઃ
અનુપમશમદીપ્તતાગરીયાન્ કૃતપદપઙ્ક્તિર્ અથર્વણેવ વેદઃ ॥
શશધર ઇવ લોચનાભિરામૈર્ ગગનવિસારિભિર્ અંશુભિઃ પરીતઃ
શિખરનિચયમ્ એકસાનુસદ્મા સકલમ્ ઇવાપિ દધન્ મહીધરસ્ય ॥
સુરસરિતિ પરં તપો ઽધિગચ્છન્ વિધૃતપિશઙ્ગબૃહજ્જટાકલાપઃ
હવિર્ ઇવ વિતતઃ શિખાસમૂહૈઃ સમભિલષન્ન્ ઉપવેદિ જાતવેદાઃ ॥
સદૃશમ્ અતનુમ્ આકૃતેઃ પ્રયત્નં તદનુગુણામ્ અપરૈઃ ક્રિયામ્ અલઙ્ઘ્યામ્
દધદ્ અલઘુ તપઃ ક્રિયાનુરૂપં વિજયવતીં ચ તપઃસમાં સમૃદ્ધિમ્ ॥
ચિરનિયમકૃશો ઽપિ શૈલસારઃ શમનિરતો ઽપિ દુરાસદઃ પ્રકૃત્યા
સસચિવ ઇવ નિર્જને ઽપિ તિષ્ઠન્ મુનિર્ અપિ તુલ્યરુચિસ્ ત્રિલોકભર્તુઃ ॥
તનુમ્ અવજિતલોકસારધામ્નીં ત્રિભુવનગુપ્તિસહાં વિલોકયન્ત્યઃ
અવયયુર્ અમરસ્ત્રિયો ઽસ્ય યત્નં વિજયફલે વિફલં તપોધિકારે ॥
મુનિદનુતનયાન્ વિલોભ્ય સદ્યઃ પ્રતનુબલાન્ય્ અધિતિષ્ઠતસ્ તપાંસિ
અલઘુનિ બહુ મેનિરે ચ તાઃ સ્વં કુલિશભૃતા વિહિતં પદે નિયોગમ્ ॥
અથ કૃતકવિલોભનં વિધિત્સૌ યુવતિજને હરિસૂનુદર્શનેન
પ્રસભમ્ અવતતાર ચિત્તજન્મા હરતિ મનો મધુરા હિ યૌવનશ્રીઃ ॥
સપદિ હરિસખૈર્ વધૂનિદેશાદ્ ધ્વનિતમનોરમવલ્લકીમૃદઙ્ગૈઃ
યુગપદ્ ઋતુગણસ્ય સંનિધાનં વિયતિ વને ચ યથાયથં વિતેને ॥
સજલજલધરં નભો વિરેજે વિવૃતિમ્ ઇયાય રુચિસ્ તડિલ્લતાનામ્
વ્યવહિતરતિવિગ્રહૈર્ વિતેને જલગુરુભિઃ સ્તનિતૈર્ દિગન્તરેષુ ॥
પરિસુરપતિસૂનુધામ સદ્યઃ સમુપદધન્ મુકુલાનિ માલતીનામ્
વિરલમ્ અપજહાર બદ્ધબિન્દુઃ સરજસતામ્ અવનેર્ અપાં નિપાતઃ ॥
પ્રતિદિશમ્ અભિગચ્છતાભિમૃષ્ટઃ કકુભવિકાસસુગન્ધિનાનિલેન
નવ ઇવ વિબભૌ સચિત્તજન્મા ગતધૃતિર્ આકુલિતશ્ ચ જીવલોકઃ ॥
વ્યથિતમ્ અપિ ભૃશં મનો હરન્તી પરિણતજમ્બુફલોપભોગહૃષ્ટા
પરભૃતયુવતિઃ સ્વનં વિતેને નવનવયોજિતકણ્ઠરાગરમ્યમ્ ॥
અભિભવતિ મનઃ કદમ્બવાયૌ મદમધુરે ચ શિખણ્ડિનાં નિનાદે
જન ઇવ ન ધૃતેશ્ ચચાલ જિષ્ણુર્ ન હિ મહતાં સુકરઃ સમાધિભઙ્ગઃ ॥
ધૃતબિસવલયાવલિર્ વહન્તી કુમુદવનૈકદુકૂલમ્ આત્તબાણા
શરદમલતલે સરોજપાણૌ ઘનસમયેન વધૂર્ ઇવાલલમ્બે ॥
સમદશિખિરુતાનિ હંસનાદૈઃ કુમુદવનાનિ કદમ્બપુષ્પવૃષ્ટ્યા
શ્રિયમ્ અતિશયિનીં સમેત્ય જગ્મુર્ ગુણમહતાં મહતે ગુણાય યોગઃ ॥
સરજસમ્ અપહાય કેતકીનાં પ્રસવમ્ ઉપાન્તિકનીપરેણુકીર્ણમ્
પ્રિયમધુરસનાનિ ષટ્પદાલી મલિનયતિ સ્મ વિનીલબન્ધનાનિ ॥
મુકુલિતમ્ અતિશય્ય બન્ધુજીવં ધૃતજલબિન્દુષુ શાદ્વલસ્થલીષુ
અવિરલવપુષઃ સુરેન્દ્રગોપા વિકચપલાશચયશ્રિયં સમીયુઃ ॥
અવિરલફલિનીવનપ્રસૂનઃ કુસુમિતકુન્દસુગન્ધિગન્ધવાહઃ
ગુણમ્ અસમયજં ચિરાય લેભે વિરલતુષારકણ્.અસ્ તુષારકાલઃ ॥
નિચયિનિ લવલીલતાવિકાસે જનયતિ લોધ્રસમીરણે ચ હર્ષમ્
વિકૃતિમ્ ઉપયયૌ ન પાણ્ડુસૂનુશ્ ચલતિ નયાન્ ન જિગીષતાં હિ ચેતઃ ॥
કતિપયસહકારપુષ્પરમ્યસ્ તનુતુહિનો ઽલ્પવિનિદ્રસિન્દુવારઃ
સુરભિમુખહિમાગમાન્તશંસી સમુપયયૌ શિશિરઃ સ્મરૈકબન્ધુઃ ॥
કુસુમનગવનાન્ય્ ઉપૈતુકામા કિસલયિનીમ્ અવલમ્બ્ય ચૂતયષ્ટિમ્
ક્વણદલિકુલનૂપુરા નિરાસે નલિનવનેષુ પદં વસન્તલક્ષ્મીઃ ॥
વિકસિતકુસુમાધરં હસન્તીં કુરબકરાજિવધૂં વિલોકયન્તમ્
દદૃશુર્ ઇવ સુરાઙ્ગના નિષણ્ણં સશરમ્ અનઙ્ગમ્ અશોકપલ્લવેષુ ॥
મુહુર્ અનુપતતા વિધૂયમાનં વિરચિતસંહતિ દક્ષિણાનિલેન
અલિકુલમ્ અલકાકૃતિં પ્રપેદે નલિનમુખાન્તવિસર્પિ પઙ્કજિન્યાઃ ॥
શ્વસનચલિતપલ્લવાધરોષ્ઠે નવનિહિતેર્ષ્યમ્ ઇવાવધૂનયન્તી
મધુસુરભિણિ ષટ્પદેન પુષ્પે મુખ ઇવ શાલલતાવધૂશ્ ચુચુમ્બે ॥
પ્રભવતિ ન તદા પરો વિજેતું ભવતિ જિતેન્દ્રિયતા યદ્ આત્મરક્ષા
અવજિતભુવનસ્ તથા હિ લેભે સિતતુરગે વિજયં ન પુષ્પમાસઃ ॥
કથમ્ ઇવ તવ સંમતિર્ ભવિત્રી સમમ્ ઋતુભિર્ મુનિનાવધીરિતસ્ય
ઇતિ વિરચિતમલ્લિકાવિકાસઃ સ્મયત ઇવ સ્મ મધું નિદાઘકાલઃ ॥
બલવદ્ અપિ બલં મિથોવિરોધિ પ્રભવતિ નૈવ વિપક્ષનિર્જયાય
ભુવનપરિભવી ન યત્ તદાનીં તમ્ ઋતુગણઃ ક્ષણમ્ ઉન્મનીચકાર ॥
શ્રુતિસુખમ્ ઉપવીણિતં સહાયૈર્ અવિરલલાઞ્છનહારિણશ્ ચ કાલાઃ
અવિહિતહરિસૂનુવિક્રિયાણિ ત્રિદશવધૂષુ મનોભવં વિતેનુઃ ॥
ન દલતિ નિચયે તથોત્પલાનાં ન ચ વિષમચ્છદગુચ્છયૂથિકાસુ
અભિરતુમ્ ઉપલેભિરે યથાસાં હરિતનયાવયવેષુ લોચનાનિ ॥
મુનિમ્ અભિમુખતાં નિનીષવો યાઃ સમુપયયુઃ કમનીયતાગુણેન
મદનમ્ ઉપદધે સ એવ તાસાં દુરધિગમા હિ ગતિઃ પ્રયોજનાનામ્ ॥
પ્રકૃતમ્ અનુસસાર નાભિનેયં પ્રવિકસદઙ્ગુલિ પાણિપલ્લવં વા
પ્રથમમ્ ઉપહિતં વિલાસિ ચક્ષુઃ સિતતુરગે ન ચચાલ નર્તકીનામ્ ॥
અભિનયમનસઃ સુરાઙ્ગનાયા નિહિતમ્ અલક્તકવર્તનાભિતામ્રમ્
ચરણમ્ અભિપપાત ષટ્પદાલી ધુતનવલોહિતપઙ્કજાભિશઙ્કા ॥
અવિરલમ્ અલસેષુ નર્તકીનાં દ્રુતપરિષિક્તમ્ અલક્તકં પદેષુ
સવપુષામ્ ઇવ ચિત્તરાગમ્ ઊહુર્ નમિતશિખાનિ કદમ્બકેસરાણિ ॥
નૃપસુતમ્ અભિતઃ સમન્મથાયાઃ પરિજનગાત્રતિરોહિતાઙ્ગયષ્ટેઃ
સ્ફુટમ્ અભિલષિતં બભૂવ વધ્વા વદતિ હિ સંવૃતિર્ એવ કામિતાનિ ॥
અભિમુનિ સહસા હૃતે પરસ્યા ઘનમરુતા જઘનાંશુકૈકદેશે
ચકિતમ્ અવસનોરુ સત્રપાયાઃ પ્રતિયુવતીર્ અપિ વિસ્મયં નિનાય ॥
ધૃતબિસવલયે નિધાય પાણૌ મુખમ્ અધિરૂષિતપાણ્ડુગણ્ડલેખમ્
નૃપસુતમ્ અપરા સ્મરાભિતાપાદ્ અમધુમદાલસલોચનં નિદધ્યૌ ॥
સખિ દયિતમ્ ઇહાનયેતિ સા માં પ્રહિતવતી કુસુમેષુણાભિતપ્તા
હૃદયમ્ અહૃદયા ન નામ પૂર્વં ભવદુપકણ્ઠમ્ ઉપાગતં વિવેદ ॥
ચિરમ્ અપિ કલિતાન્ય્ અપારયન્ત્યા પરિગદિતું પરિશુષ્યતા મુખેન
ગતઘૃણ ગમિતાનિ સત્સખીનાં નયનયુગૈઃ સમમ્ આર્દ્રતાં મનાંસિ ॥
અચકમત સપલ્લવાં ધરિત્રીં મૃદુસુરભિં વિરહય્ય પુષ્પશય્યામ્
ભૃશમ્ અરતિમ્ અવાપ્ય તત્ર ચાસ્યાસ્ તવ સુખશીતમ્ ઉપૈતુમ્ અઙ્કમ્ ઇચ્છા ॥
તદ્ અનઘ તનુર્ અસ્તુ સા સકામા વ્રજતિ પુરા હિ પરાસુતાં ત્વદર્થે
પુનર્ અપિ સુલભં તપો ઽનુરાગી યુવતિજનઃ ખલુ નાપ્યતે ઽનુરૂપઃ ॥
જહિહિ કઠિનતાં પ્રયચ્છ વાચં નનુ કરુણામૃદુ માનસં મુનીનામ્
ઉપગતમ્ અવધીરયન્ત્ય્ અભવ્યાઃ સ નિપુણમ્ એત્ય કયાચિદ્ એવમ્ ઊચે ॥
સલલિતચલિતત્રિકાભિરામાઃ શિરસિજસંયમનાકુલૈકપાણિઃ
સુરપતિતનયે ઽપરા નિરાસે મનસિજજૈત્રશરં વિલોચનાર્ધમ્ ॥
કુસુમિતમ્ અવલમ્બ્ય ચૂતમ્ ઉચ્ચૈસ્ તનુર્ ઇભકુમ્ભપૃથુસ્તનાનતાઙ્ગી
તદભિમુખમ્ અનઙ્ગચાપયષ્ટિર્ વિસૃતગુણેવ સમુન્નનામ કાચિત્ ॥
સરભસમ્ અવલમ્બ્ય નીલમ્ અન્યા વિગલિતનીવિ વિલોલમ્ અન્તરીયમ્
અભિપતિતુમનાઃ સસાધ્વસેવ ચ્યુતરશનાગુણસંદિતાવતસ્થે ॥
યદિ મનસિ શમઃ કિમ્ અઙ્ગ ચાપં શઠ વિષયાસ્ તવ વલ્લભા ન મુક્તિઃ
ભવતુ દિશતિ નાન્યકામિનીભ્યસ્ તવ હૃદયે હૃદયેશ્વરાવકાશમ્ ॥
ઇતિ વિષમિતચક્ષુષાભિધાય સ્ફુરદધરોષ્ઠમ્ અસૂયયા કયાચિત્
અગણિતગુરુમાનલજ્જયાસૌ સ્વયમ્ ઉરસિ શ્રવણોત્પલેન જઘ્ને ॥
સવિનયમ્ અપરાભિસૃત્ય સાચિ સ્મિતસુભગૈકલસત્કપોલલક્ષ્મીઃ
શ્રવણનિયમિતેન તં નિદધ્ય સકલમ્ ઇવાસકલેન લોચનેન ॥
કરુણમ્ અભિહિતં ત્રપા નિરસ્તા તદભિમુખં ચ વિમુક્તમ્ અશ્રુ તાભિઃ
પ્રકુપિતમ્ અભિસારણે ઽનુનેતું પ્રિયમ્ ઇયતી હ્ય્ અબલાજનસ્ય ભૂમિઃ ॥
અસકલનયનેક્ષિતાનિ લજ્જા ગતમ્ અલસં પરિપાણ્ડુતા વિષાદઃ
ઇતિ વિવિધમ્ ઇયાય તાસુ ભૂષાં પ્રભવતિ મણ્ડયિતું વધૂર્ અનઙ્ગઃ ॥
અલસપદમનોરમં પ્રકૃત્યા જિતકલહંસવધૂગતિ પ્રયાતમ્
સ્થિતમ્ ઉરુજઘનસ્થલાતિભારાદ્ ઉદિતપરિશ્રમજિહ્મિતેક્ષણં વા ॥
ભૃશકુસુમશરેષુપાતમોહાદ્ અનવસિતાર્થપદાકુલો ઽભિલાપઃ
અધિકવિતતલોચનં વધૂનામ્ અયુગપદ્ ઉન્નમિતભ્રુ વીક્ષિતં ચ ॥
રુચિકરમ્ અપિ નાર્થવદ્ બભૂવ સ્તિમિતસમાધિશુચૌ પૃથાતનૂજે
જ્વલયતિ મહતાં મનાંસ્ય્ અમર્ષે ન હિ લભતે ઽવસરં સુખાભિલાષઃ ॥
સ્વયં સંરાધ્યૈવં શતમખમ્ અખણ્ડેન તપસા પરોચ્છિત્ત્યા લભ્યામ્ અભિલષતિ લક્ષ્મીં હરિસુતે
મનોભિઃ સોદ્વેગૈઃ પ્રણયવિહતૈધ્વસ્તરુચયઃ સગન્ધર્મા ધામ ત્રિદશવનિતાઃ સ્વં પ્રતિયયુઃ ॥
મૂળ પાઠ: Kirātārjunīya · Edition: the text commented on by Mallinātha, also as regards e.g. word-division; note that there are often other possible word-divisions (especially in the citra-verses of sarga 15) and quite a few variants in the texts of other commentators. · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0