કિરણતન્ત્ર · અધ્યાય 2

યો ઽસાવાત્મા ત્વયા પ્રોક્તઃ કિંચિજ્જ્ઞઃ સર્વવિચ્છિવઃ
નિમિત્તમનયોર્બ્રૂહિ શુદ્ધાશુદ્ધસ્વરૂપયોઃ ॥

અનાદિમલસમ્બન્ધાત્ કિઞ્ચિજ્જ્ઞો ઽસૌ મયોદિતઃ
અનાદિમલમુક્તત્વાત્ સર્વજ્ઞો ઽસૌ તતઃ શિવઃ ॥

આદિમત્ત્વં યદા સિદ્ધં નિમિત્તં કલ્પ્યતે તદા
ઈદૃગ્રૂપં સ્મૃતં તાભ્યાં શુદ્ધાશુદ્ધં યથાર્થતઃ ॥

વિશુદ્ધઃ સ્ફટિકઃ કસ્માત્ કસ્માત્તામ્રં સકાલિકમ્
યથાસ્મિન્ન નિમિત્તં હિ તથા નૈવ શિવાત્મનોઃ ॥

કિંનિમિત્તં પુનર્બદ્ધો બન્ધેનાત્મા કલાદિના

સ માયાન્તર્ગતઃ પ્રોક્તો વ્યાપકશ્ચ ત્વયા વિભો ॥

વ્યાપકત્વાત્સ સર્વત્ર સ્થિતો માયોદરે કથમ્
પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાત્ કથમેતદ્ભવિષ્યતિ ॥

મુક્ત્યર્થં સ પશુર્બદ્ધો નાન્યથા સાસ્ય જાયતે
યાવચ્છરીરસંશ્લેષો ન સઞ્જાતો ન ભોગભુક્ ॥

માયેયં તદ્વપુસ્તસ્ય તદભાવાન્ન નિર્વૃતિઃ
તેન તેનાસ્વતન્ત્રત્વાન્ મલિનો મલિનીકૃતઃ ॥

યથા વસ્ત્રં સદોષત્વાન્ મલાન્તઃસ્થં વિશુદ્ધ્યતિ
અશુદ્ધઃ પુદ્ગલો ઽપ્યેવં માયોદરગતો ઽપિ સન્ ॥

માયોદરં હિ યત્પ્રોક્તં કલાદ્યવનિલક્ષિતમ્
તસ્મિન્યશ્ચ લયઃ પ્રોક્તઃ સૂક્ષ્મદેહવિવક્ષયા ॥

ત્વયાનાદિર્મલઃ પ્રોક્તો માયેયો ઽસ્યાત્મનો ઽપિ વા
ગુણસ્તદ્વ્યતિરિક્તો વા મલો બ્રૂહિ કિમાત્મકઃ ॥

સહજઃ સ્યાન્મલો માયા કાર્યમાગામિકો મલઃ

માયા નો મોહિની પ્રોક્તા સ્વતઃ કાર્યાત્પ્રકાશિકા ॥

યતઃ સ્વકાર્યસંશ્લેષાચ્ ચૈતન્યદ્યોતિકાત્મનઃ
મલં વિદાર્ય ચિદ્વ્યક્તિમ્ એકદેશે કરોત્યસૌ ॥

સ્થિતા પ્રકાશિકા કાર્યાન્ મોહકત્વે ન સંસ્થિતા

પ્રકાશો વ્યક્તિશબ્દેન મલશબ્દેન ચાવૃતિઃ ॥

વ્યક્તિર્યાણોર્મલઃ પ્રોક્તઃ સ્ફુટં દીપાન્ધકારવત્

માયાપિ મોહિની પ્રોક્તા વિષયાસ્વાદભોગતઃ ॥

યત્ર તત્ર સ્થિતસ્યાસ્ય સ્વકર્મમલહેતુતઃ
માયોત્થં બન્ધનં તસ્ય સનિમિત્તં પ્રવર્તતે ॥

અનાદિમલમુક્તસ્ય શિવસ્યાપિ ન કિં ભવેત્
તસ્માન્માયા મલો નૈવ વ્યતિરિક્તઃ સ યુક્તિતઃ ॥

માયાકાર્યં સમસ્તં સ્યાત્ કુતો ઽન્યઃ સહજો મલઃ

આત્મસ્થં તત્પશુત્વં સ્યાત્ પશુરપ્યધ્વમધ્યગઃ ॥

પ્રોક્તો યેન મતસ્તેન મલસ્તદ્ભિન્નલક્ષણઃ

મલો ઽજ્ઞાનં પશુત્વં ચ તિરસ્કારકરસ્તમઃ ॥

અવિદ્યા હ્યાવૃતિર્મૂર્છા પર્યાયાસ્તસ્ય ચોદિતાઃ
સ ચાવિદ્યાદિપર્યાય ભેદૈઃ સિદ્ધો મતે મતે ॥

તત્સદ્ભાવાત્પશુઃ પાશ્યઃ શોધ્યો બોધ્યો મતસ્ત્વિહ

પાશ્યાદિવૃત્તયો યાસ્તુ તસ્ય ભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

મલે સતિ ભવન્ત્યેતા ભોક્તૃત્વં ચ ન કેવલમ્

યદ્યેવં સંસ્થિતઃ પાશ્યો મલો ઽસ્ય પશુસંગતઃ ॥

આત્મનઃ કિં ન ધર્મો ઽસૌ યુક્તિતઃ કલ્પ્યતે મલઃ

આત્મનો ઽનાદિસમ્બન્ધાદ્ ધર્મ ઇત્યુપચર્યતે ॥

કથં તજ્જ્ઞાનયુક્તત્વાદ્ અજ્ઞાનગુણતાં ગતઃ

તસ્ય ધર્મો ન ધર્મત્વે પરિણામઃ સ્ફુટો ભવેત્ ॥

ચિદ્ધર્મે પુંસિ નો ધર્મો યદિ સ્યાત્પરિણામવાન્

એકસ્મિન્વ્યજ્યતે જ્ઞાનમ્ અન્યસ્મિંસ્તત્તિરોહિતમ્ ॥

પરિણામો ઽચેતનસ્ય ચેતનસ્ય ન યુજ્યતે

તયોશ્ચાનાદિસમ્બન્ધાદ્ વિશ્લેષો ન વિભુત્વતઃ ॥

સહજપ્રક્ષયે પ્રાપ્તે તસ્ય નાશો ન કિં ભવેત્

વિભોરપિ મલસ્યાસ્ય તચ્છક્તેઃ ક્રિયતે વધઃ ॥

ઉપાયાચ્છક્તિસંરોધઃ કથંચિત્ક્રિયતે મલે
યથાગ્નેર્દાહિકા શક્તિર્ મન્ત્રેણાશુ નિરુદ્ધ્યતે ॥

તદ્વત્તચ્છક્તિસંરોધાદ્ વિશ્લિષ્ટ ઇતિ કથ્યતે

કૃત્વા તચ્છક્તિસંરોધં ક્રિયતે ભવનિઃસ્પૃહઃ ॥

સહજા કાલિકા તામ્રે તત્ક્ષયાન્ન ચ તત્ક્ષયઃ
યદ્વત્તામ્રે ક્ષયસ્તદ્વત્ પુરુષસ્ય મલક્ષયઃ ॥

યથા તણ્ડુલકમ્બૂકે પ્રક્ષીણે ઽપિ ન તત્ક્ષયઃ

વિષસમ્બન્ધિની શક્તિર્ યથા મન્ત્રૈર્નિરુદ્ધ્યતે ॥

તથા ન તદ્વિષં ક્ષીણમ્ એવં પુંસો મલક્ષયઃ

ફલં કતકવૃક્ષસ્ય ક્ષિપ્તં સકલુષે જલે ॥

કુરુતે શક્તિસંરોધં કિં ક્ષિપત્યન્યતો જલાત્
શિવજ્ઞાનં તથા તસ્ય શક્તિસંરોધકારકમ્ ॥