કાવ્યપ્રકાશ · અધ્યાય 2

એવમસ્ય કારણમુક્ત્વા સ્વરૂપમાહ ----
તદદોષૌ શબ્દાર્થૌ સગુણાવનલઙ્કૃતી પુનઃ ક્વાપિ ।
દોષગુણાલઙ્કારાઃ વક્ષ્યન્તે । ક્વાપીત્યનેનૈતદાહ યત્ સર્વત્ર
સાલઙ્કારૌ ક્વચિત્તુ સ્ફુટાલઙ્કારવિરહે ઽપિ ન કાવ્યત્વહાનિઃ ।
યથા
{યઃ કૌમરહરઃ સ એવ હિ વરસ્તા એવ ચૈત્રક્ષપાસ્તે
ચોન્મીલિતમાલતીસુરભયઃ પ્રૌઢાઃ કદમ્બાનિલાઃ ।
સા ચૈવાસ્મિ તથાપિ તત્ર સુરતવ્યાપારલીલાવિદૌ
રેવારોધસિ વેતસીતરુતલે ચેતઃ સમુત્કણ્ઠતે

}
([શીલાભટ્ટારિકા], એત્ચ્.)
અત્ર સ્ફુટો ન કશ્ચિદલઙ્કારઃ । રસસ્ય ચ પ્રાધાન્યાન્નાલઙ્કારતા ।
તદ્ભેદાન્ ક્રમેણાહ
ઇદમુત્તમમતિશયિનિ વ્યઙ્ગ્યે વાચ્યાદ્ધ્વનિર્બુધૈઃ કથિતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ઇદમિતિ કાવ્યમ્ । બુધૈર્વૈયાકરણૈઃ પ્રધાનભૂતસ્ફોટરૂપવ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકસ્ય શબ્દસ્ય ધ્વનિર્ ઇતિ વ્યવહારઃ કૃતઃ । તતસ્તન્મતાનુસારિભિરન્યૈરપિ ન્યગ્ભાવિતવાચ્યવ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જનક્ષમસ્ય શબ્દાર્થયુગલસ્ય ।
યથા
{નિઃશેષચ્યુતચન્દનં સ્તનતટં નિર્મૃષ્ટરાગોછરો
નેત્રે દૂરમનઞ્જને પુલકિતા તન્વી તવયં તનુઃ ।
મિથ્યાવાદિનિ દૂતિ બાન્ધવજનસ્યાજ્ઞાતપીડાગમે
વાપીં સ્નાતુમિતો ગતાસિ ન પુનસ્તસ્યાધમસ્યાન્તિકમ્

}
(અમરુશતક 105)
અત્ર તદન્તિકમેવ રન્તું ગતાસીતિ પ્રાધાન્યેનાધમપદેન વ્યજ્યતે

અતાદૃશિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યં વ્યઙ્ગ્યે તુ મધ્યમમ્ ।
અતાદૃશિ વાચ્યાદનતિશાયિનિ । યથા ----
{ગ્રામતરુણં તરુણ્યા નવવઞ્જુલમઞ્જરીસનાથકરમ્ ।
પશ્યન્ત્યા ભવતિ મુહુર્નિતરાં મલિના મુખચ્છાયા

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 7.39)
અત્ર વઞ્જુલલતાગૃહે દત્તસંકેતા ન ગતેતિ વ્યઙ્ગ્યં ગુણીભૂતં
તદપેક્ષયા વાચ્યસ્યૈવ ચમત્કારિત્વાત્ ॥
શબ્દચિત્રં વાચ્યચિત્રમવ્યઙ્ગ્યં ત્વવરં સ્મૃતમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ચિત્રમિતિ ગુણાલઙ્કારયુક્તમ્ । અવ્યઙ્ગ્યમિતિ સ્ફુટપ્રતીયમાનાર્થરહિતમ્ ।
અવરમ્ અધમમ્ । યથા ----
{સ્વચ્છન્દોચ્છલદચ્છકચ્છકુહરચ્છાતેતરામ્બુચ્છટા-
મૂર્છન્મોહમહર્ષિહર્ષવિહિતસ્નાનાહ્નિકાહ્નાય વઃ ।
ભિદ્યાદુદ્યદુદારદર્દુરદરીદીર્ઘાદરિદ્રદ્રુમ-
દ્રોહોદ્રેકમહોર્મિમેદુરમદા મન્દાકિની મન્દતામ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{વિનિર્ગતં માનદમાત્મમન્દિરાદ્ ભવત્યુપશ્રુત્ય યદૃચ્છયાપિ યમ્ ।
સસંભ્રમેન્દ્ર્રદ્રુતપાતિતાર્ગલા નિમીલિતાક્ષીવ ભિયામરાવતી