કાવ્યપ્રકાશ · અધ્યાય 1

ઓં નમઃ શિવાય
કાવ્યપ્રકાશકારિકાવલી
નિયતિકૃતનિયમરહિતાં હ્લાદૈકમયીમનન્યપરતન્ત્રામ્ ।
નવરસરુચિતાં નિર્મિતિમાદધતી ભારતી કવેર્જયતિ ॥ મ્ક્પ્ર્-
કાવ્યં યશસે ઽર્થકૃતે વ્યવહારવિદે શિવેતરક્ષતયે ।
સદ્યઃ પરનિર્વૃતયે કાન્તાસંમિતતયોપદેશયુજે ॥ મ્ક્પ્ર્-
શક્તિર્નિપુણતા લોકશાસ્ત્રકાવ્યાદ્યવેક્ષણાત્ ।
કાવ્યજ્ઞશિક્ષયાભ્યાસ ઇતિ હેતુસ્તદુદ્ભવે ॥ મ્ક્પ્ર્-
તદદોષૌ શબ્દાર્થૌ સગુણાવનલઙ્કૃતી પુનઃ ક્વાપિ ।
ઇદમુત્તમમતિશયિનિ વ્યઙ્ગ્યે વાચ્યાદ્ધ્વનિર્બુધૈઃ કથિતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અતાદૃશિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યં વ્યઙ્ગ્યે તુ મધ્યમમ્ ।
શબ્દચિત્રં વાચ્યચિત્રમવ્યઙ્ગ્યં ત્વવરં સ્મૃતમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સ્યાદ્વાચકો લાક્ષણિકઃ શબ્દો ઽત્ર વ્યઞ્જકસ્ત્રિધા ।
વાચ્યાદયસ્તદર્થાઃ સ્યુસ્તાત્પર્યાર્થો ઽપિ કેષુચિત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સર્વેષાં પ્રાયશો ઽર્થાનાં વ્યઞ્જકત્વમપીષ્યતે ।
સાક્ષાત્સંકેતિતં યો ઽર્થમભિધત્તે સ વ્=અચકઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સઙ્કેતિતશ્ચતુર્ભેદો જાત્યાદિર્જાતિરેવ વા ।
સ મુખ્યો ઽર્થસ્તત્ર મુખ્યો વ્યાપારો ઽસ્યાભિધોચ્યતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
મુખ્યાર્થબાધે તદ્યોગે રૂઢિતો ઽથ પ્રયોજનાત્ ।
અન્યો ઽર્થો લક્ષ્યતે યત્સા લક્ષણારોપિતા ક્રિયા ॥ મ્ક્પ્ર્-
સ્વાસિદ્ધયે પરાક્ષેપઃ પરાર્થં સ્વસમર્પણમ્ ।
ઉપાદાનં લક્ષણં ચેત્યુક્તા શુદ્ધૈવ સા દ્વિધા ॥ મ્ક્પ્ર્-
સારોપાન્યા તુ યત્રોક્તૌ વિષ્યી વિષયસ્તથા ।
વિષ્યય્યન્તઃકૃતેન્યસ્મિન્ સા સ્યાત્સાધ્યવસાનિકા ॥ મ્ક્પ્ર્-
ભેદાવિમૌ ચ સાદૃશ્યાત્સમ્બન્ધાન્તરતસ્તથા ।
ગૌણૌ શુદ્ધૌ ચ વિજ્ઞેયૌ લક્ષણા તેન ષડ્વિધા ॥ મ્ક્પ્ર્-
વ્યઙ્ગ્યેન રહિતા રૂઢૌ સહિતા તુ પ્રયોજને ।
તચ્ચ ગૂઢમગૂઢં વા તદેષા કથિતા ત્રિધા ॥ મ્ક્પ્ર્-
તદ્ભૂલક્ષિણિકસ્તત્ર વ્યાપારો વ્યઞ્જનાત્મકઃ ।
યસ્ય પ્રતીતિમાધાતું લક્ષણા સમુપાસ્યતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
ફલે શબ્દૈકગમ્યે ઽત્ર વ્યઞ્જનાન્નાપરા ક્રિયા ।
નાભિધા સમયાભાવાદ્ધેત્વભાવાન્ન લક્ષણા ॥ મ્ક્પ્ર્-
લક્ષ્યં ન મુખ્યં નાપ્યત્ર બાધો યોગઃ ફલેન નો ।
ન પ્રયોજનમેતસ્મિન્ ન ચ શબ્દઃ સ્ખલદ્ગતિઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
એવમપ્યનવસ્થા સ્યાદ્ યા મૂલક્ષયકારિણી ।
પ્રયોજનેન સહિતં લક્ષણીયં ન યુજ્યતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
જ્ઞાનસ્ય વિષ્યો હ્યન્યઃ ફલમન્યદુદાહૃતમ્ ।
વિશિષ્ટે લક્ષણા નૈવં વિશેષાઃ સ્યુસ્તુ લક્ષિતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
અનેકાર્થસ્ય શબ્દસ્ય વાચકત્વે નિયન્ત્રિતે ।
સંયોગાદ્યૈરવાચ્યાર્થધીકૃદ્વ્યાપૃતિરઞ્જનમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
તદ્યુક્તો વ્યઞ્જકઃ શબ્દો યત્સો ઽર્થાન્તરયુક્ તથા ।
અર્થો ઽપિ વ્યઞ્જકસ્તત્ર સહકારિતયા મતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અર્થાઃ પ્રોક્તાઃ પુરા તેષામર્હ્તવ્યઞ્જકતોચ્યતે ।
વક્તૃબોદ્ધવ્યકાકૂનાં વાક્યવાચ્યાન્યસન્નિધેઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રસ્તાવદેશકાલાદેર્વૈશિષ્ટ્યાત્ પ્રતિભાજુષામ્ ।
યો ઽર્થસ્યાન્યાર્થધીહેતુર્વ્યાપારો વ્યક્તિરેવ સા ॥ મ્ક્પ્ર્-
શબ્દપ્રમાણવેદ્યોર્ઽર્થો વ્યનક્ત્યર્થાન્તરં યતઃ ।
અર્થસ્ય વ્ય્ઞ્જકત્વે તચ્છબ્દસ્ય સહકારિતા ॥ મ્ક્પ્ર્-
અવિવક્ષિતવાચ્યો તસ્તત્ર વાચ્યં ભવેદ્ધ્વનૌ ।
અર્થાન્તરે સઙ્ક્રિમિતમત્યન્તં વા તિરસ્કૃતમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વિવક્ષિતં ચાન્યપરં વાચ્યં યત્રાપરસ્તુ સઃ ।
પો ઽપ્યલક્ષ્યક્રમવ્યઞ્ગ્યો લક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યક્રમઃ પરઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
રસભાવતદાભાવભાવશાન્ત્યાદિરક્રમઃ ।
ભિન્નો રસાદ્યલઙ્કારાદલઙ્કાર્યતયા સ્થિતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
કારણાન્યથ કાર્યાણિ સહકારીણિ યાનિ ચ ।
રત્યાદેઃ સ્થાયિનો લોકે તાનિ ચેન્નાટ્યકાવ્યયોઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વિભાવા અબુભાવાસ્તત્ કથ્યન્તે વ્યભિચારિણઃ ।
વ્યક્તઃ સ તૈર્વિભાવાદ્યૈઃ સ્થાયી ભાવો રસઃ સ્મૃતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સૃઙ્ગારહાસ્યકરુણરૌદ્રવીરભયાનકાઃ ।
બીભત્સાદ્ભુતસંજ્ઞૌ ચેત્યષ્ટૌ નાટ્યે રસાઃ સ્મૃતાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
રતિર્હાસશ્ચ શોકશ્ચ ક્રોધોત્સાહૌ ભયં તથા ।
જુગુપ્સા વિસ્મયશ્ચેતિ સ્થાયિભાવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
નિર્વેદગ્લાનિશઙ્કાખ્યાસ્તથાસૂયા મદશ્રમાઃ ।
આલસ્યં ચૈવ દૈન્યં ચ ચિન્તા મોહઃ સ્મૃતિર્ધૃતિઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વ્રીડા ચપલતા હર્ષ આવેગો જડતા તથા ।
ગર્વો વિષાદ ઔત્સુક્યં નિદ્રાપસ્માર એવ ચ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સુપ્તં પ્રબોધોમર્ષશ્ચાપ્યવહિત્થમથોગ્રતા ।
મતિર્વ્યાધિસ્તથોન્માદસ્તથા મરણમેવ ચ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ત્રાસશ્ચૈવ વિતર્કશ્ચ વિજ્ઞેયા વ્યભિચારિણઃ ।
ત્રિંસ્ત્રિશદમી ભાવાઃ સમાખ્યાતાસ્તુ નામતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
નિર્વેદસ્થાયિભાવો ઽસ્તિ શાન્તો ઽપિ નવમો રસઃ ।
રતિર્દેવાદિવિષયા વ્યભિચારી તથાઞ્જિતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ભાવઃ પ્રોક્તસ્તદાભાસા અનૌચિત્યપ્રવર્ત્તિતાઃ ।
ભાવસ્ય શાન્તિરુદયઃ સન્ધિઃ શબલતા તથા ॥ મ્ક્પ્ર્-
મુખ્યે રસે ઽપિ તેઙ્ગિત્વં પ્રાપ્નુવન્તિ કદાચન ।
અનુસ્વાનાભસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્થિતિસ્તુ યઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
શબ્દાર્થોભયશક્ત્યુત્થસ્ત્રિધા સ કથિતો ધ્વનિઃ ।
અલઙ્કારો ઽથ વસ્ત્વેવ શબ્દાદ્યત્રાવભાસતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રધાનત્વેન સ જ્ઞેયઃ શબ્દશક્ત્યુદ્ભવો દ્વિધા ।
અર્થશક્ત્યુદ્ભવો ઽપ્યર્થો વ્યઞ્જકઃ સંભવી સ્વતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રૌઢોક્તિમાત્રાત્સિદ્ધો વા કવેસ્તેનોમ્ભિતસ્ય વા ।
વસ્તુ વાલઙ્કૃતિર્વેત્ય્ ષડ્ભેદો ઽસૌ વ્યનક્તિ યત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વસ્ત્વલઙ્કારમથવા તેનાયં દ્વાદશાત્મકઃ ।
શબ્દાર્થોભયભૂરેકો ભેદા અષ્ટાદશાસ્ય તત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
રસાદીનામનન્તત્વાદ્ભેદ એકો હિ ગણ્યતે ।
વાક્યે દ્વ્યુત્થઃ પદે ઽપ્યન્યે પ્રબન્ધે ઽપ્યર્થશક્તિભૂઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પદૈકદેશરચનાવર્ણેષ્વપિ રસાદયઃ ।
ભેદાસ્તદેકપઞ્ચાશત્તેષાં ચાન્યોન્યયોજને ॥ મ્ક્પ્ર્-
સંકરેણ ત્રિરૂપેણ સંસૃષ્ટ્યા ચૈકરૂપયા ।
વેદખાબ્ધિવિયચ્ચન્દ્રાઃ શરેષુયુગખેન્દવઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અગૂઢમપરસ્યાઙ્ગં વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગમ્સ્ફુટમ્ ।
સન્દિગ્ધતુલ્યપ્રાધાન્યે કાક્વાક્ષિપ્તમસુન્દરમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વ્યઙ્ગ્યમેવં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યાષ્ટૌ ભિદાઃ સ્મૃતાઃ ।
એષાં ભેદા યથાયોગં વેદિતવ્યાશ્ચ પૂર્વવત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સાલઙ્કારૈર્ધ્વનેસ્તૈશ્ચ યોગઃ સસૃષ્ટિસઙ્કરૈઃ ।
અન્યોન્યયોગાદેવં સ્યાદ્ભેદસંખ્યાતિભૂયસી ॥ મ્ક્પ્ર્-
શબ્દાર્થચિત્રં યત્પૂર્વં કાવ્યદ્વયમુદાહૃતમ્ ।
ગુણપ્રાધાન્યતસ્તત્ર સ્થિતિશ્ચિત્રાર્થશબ્દયોઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
મુખ્યાર્થહતિર્દોષો રસશ્ચ મુખ્યસ્તદાશ્રયાદ્વાચ્યઃ ।
ઉભયોપયોગિનઃ સ્યુઃ શબ્દાદ્યાસ્તેન તેષ્વપિ સઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
દુષ્ટં પદં શ્રુતિકટુ ચ્યુતસંસ્કૃત્યપ્રયુક્તમસમર્થમ્ ।
નિહતાર્થમનુચિતાર્થં નિરર્થકમવાચકં ત્રિધાશ્લીલમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સન્દિગ્ધમપ્રત્=ઇતં ગ્રામ્યં નેયાર્થમથ ભવેત્ ક્લિષ્ટમ્ ।
અવિમૃષ્ટવિધેયાંશં વિરુદ્ધમતિકૃત્સમાસગતમેવ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અપાસ્ય ચ્યુતસંસ્કારમસમર્થં નિરર્થકમ્ ।
વાક્યે ઽપિ દોષાઃ સન્ત્યેતે પદસ્યાંશે ઽપિ કેચન ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રતિકૂલવર્ણમુપહતલુપ્તવિસર્ગં વિસન્ધિ હતવૃત્તમ્ ।
ન્યૂનાધિકકથિતપદં પતત્પ્રકર્ષં સમાપ્તપુનરાત્તમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અર્ધાન્તરૈકવાચકમભવન્મતયોગમનભિહિતવાચ્યમ્ ।
અપદસ્થપદસમાસં સંકીર્ણં ગર્ભિતં પ્રસિદ્ધિહતમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ભગ્નપ્રક્રમમક્રમમમતપરાર્થં ચ વાક્યમેવ તથા ।
અર્થોપુષ્ટઃ કષ્ટો વ્યાહતપુનરેક્તદુષ્ક્રમગ્રામ્યાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સંદિગ્ધો નિર્હેતુઃ પ્રસિદ્ધિવિદ્યાવિરુદ્ધશ્ચ ।
અનવીકૃતઃ સનિયમાનિયમવિશેષા વિશેષપરિવૃત્તાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સાકાઙ્ક્ષોપદયુક્તઃ સહચરભિન્નઃ પ્રકાશિતવિરુદ્ધઃ ।

વિધ્યનુવાદાયુક્તત્યક્તપુનઃસ્વીકૃતોશ્લીલઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
કર્ણાવતંસાદિપદે કર્ણાદિધ્વનિનિર્મિતિઃ ।
સંનિધાનાદિબોધાર્થં સ્થિતેષ્વેતત્સમર્થનમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ખ્યાતે ઽર્થે નિર્હેતોરદુષ્ટતાનુક્રણે તુ સર્વેષામ્ ।
વક્ત્રાદ્યૌચિત્યવશાદ્દોષો ઽપિ ગુણઃ ક્વચિત્ક્વચિન્નોભૌ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વ્યભિચારિરસસ્થાયિભાવાનાં શબ્દવાચ્યતા ।
કષ્ટકલ્પનયા વ્યક્તિરનુભાવવિભાવયોઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રતિકૂલવિભાવાદિગ્રહો દીપ્તિઃ પુનઃ પુનઃ ।
અકાણ્ડે પ્રથનચ્છેદાવઙ્ગસ્યાપ્યતિવિસ્તૃતિઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અઙ્ગિનોનનુસંધાનં પ્રકૃતીનાં વિપર્યયઃ ।
અનઙ્ગસ્યાભિધાનં ચ રસે દોષાઃ સ્યુરીદૃશાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ન દોષઃ સ્વપદેનોક્તાવપિ સંચારિણઃ ક્વચિદ્ ।
સંચાર્યાદેર્વિરુદ્ધસ્ય બાધ્યસ્યોક્તિર્ગુણાવહા ॥ મ્ક્પ્ર્-
આશ્રયૈક્યે વિરુદ્ધો યઃ સ કાર્યો ભિન્નસંશ્રયઃ ।
રસાન્તરેણાન્તરિતો નૈરન્તર્યેણ યો રસઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સ્મર્યમાણો વિરુદ્ધો ઽપિ સામ્યેનાથ વિવક્ષિતઃ ।
અઙ્ગિન્યઙ્ગત્વમાપ્તૌ યૌ તૌ ન દુષ્ટૌ પરસ્પરમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
યે રસસ્યાઙ્ગિનો ધર્માઃ શૌર્યાદય ઇવાત્મનઃ ।
ઉત્કર્ષહેતવસ્તે સ્યુરચલસ્થિતયો ગુણાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ઉપકુર્વન્તિ તં સન્તં યેઙ્ગદ્વારેણ જાતુચિત્ ।
હારાદિવદલઙ્કારાસ્તેનપ્રાસોપમાદયઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
માધુર્યૌજઃપ્રસાદાખ્યાસ્ત્રયસ્તે ન પુનર્દશ ।
આહ્લાદકત્વં માધુર્યં શૃઙ્ગારે દ્રુતિકારણમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
કરુણે વિપ્રલમ્ભે તચ્છાન્તે ચાતિશયાન્વિતમ્ ।
દીપ્ત્યાત્મવિસ્તૃતેર્હેતુરોજો વીરરસસ્થિતિ ॥ મ્ક્પ્ર્-
બીભત્સરૌદ્રરસયોસ્તસ્યાધિક્યં ક્રમેણ ચ ।
શુષ્કેન્ધનાગ્નિવત્ સ્વચ્છજલવત્સહસૈવ યઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વ્યાપ્નોત્યન્યત્ પ્રસાદો ઽસૌ સર્વત્ર વિહિતસ્થિતિઃ ।
ગુણવૃત્ત્યા પુનસ્તેષાં વૃત્તિઃ શબ્દાર્થયોર્મતા ॥ મ્ક્પ્ર્-
કેચિદન્તર્ભવબ્ત્યેષુ દોષત્યાગાત્પરે શ્રિતાઃ ।
અન્યે ભજન્તિ દોષત્વં કુત્રચિન્ન તતો દશ ॥ મ્ક્પ્ર્-
તેન નાર્થગુણા વાચ્યાઃ પ્રોક્તાઃ શબ્દગુણાશ્ચ યે ।
વર્ણાઃ સમાસો રચના તેષાં વ્યઞ્જકતામિતાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
મુર્ધ્નિ વર્ગાન્ત્યગાઃ સ્પર્શા અટવર્ગા રણૌ લઘૂ ।
આવૃત્તિર્મધ્યવૃત્તિર્વા માધુર્યે ઘટના તથા ॥ મ્ક્પ્ર્-
યોગ આદ્યતૃતીયામ્યામન્ત્યયો રેણ તુલ્યયોઃ ।
ટાદિઃ શષૌ વૃત્તિદૈર્ઘ્યં ગુમ્ફ ઉદ્ધૃત ઓજસિ ॥ મ્ક્પ્ર્-
શ્રુતિમાત્રેણ શબ્દાત્તુ યેનાર્થપ્રત્યયો ભવેત્ ।
સાધારણઃ સમગ્રાણાં સ પ્રસાદો ગુણો મતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વક્તૃવાચ્યપ્રબન્ધાનામૌચિત્યેન ક્વચિત્ક્વચિત્ ।
રચનાવૃત્તિવર્ણાનામન્યથાત્વમપીષ્યતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
યદુક્તમન્યથા વાક્યમન્યથાન્યેન યોજ્યતે ।
શ્લેષેણ કાક્વા વા જ્ઞેયા સા વક્ત્રોક્તિસ્તથા દ્વિધા ॥ મ્ક્પ્ર્-
વર્ણસામ્યમનુપ્રાસશ્ છેકવૃત્તિગતો દ્વિધા ।
સો ઽનેકસ્ય સકૃત્પૂર્વ એકસ્યાપ્યસકૃત્પરઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
માધુર્યવ્ય્ઞ્જકૈર્વર્ણૈરુપનાગરિકોચ્યતે ।
ઓજઃપ્રકાશકૈસ્તૈસ્તુ પરુષા કોમલા પરૈઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
કેષાઞ્ચિદેતા વૈદર્ભીપ્રમુખા રીતયો મતાઃ ।
શાબ્દસ્તુ લાટાનુપ્રાસો ભેદે તાત્પર્યમાત્રતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પદાનાં સઃ પદસ્યાપિ વૃત્તાવન્યત્ર તત્ર વા ।
નામ્નઃ સ વૃત્ત્યવૃત્ત્યોશ્ચ તદેવં પઞ્ચધા મતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અર્થે સત્યર્થભિન્નાનાં વર્ણાનાં સા પુનઃ શ્રુતિઃ ।
યમકં પાદતદ્ભાગવૃત્તિ તદ્યાત્યનેકતામ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વાચ્યભેદેન ભિન્ના તદ્ યુગપદ્ભાષણસ્પૃશઃ ।
શ્લિષ્યન્તિ શબ્દાઃ શ્લેષોસાવક્ષરાદિભિરષ્ટધા ॥ મ્ક્પ્ર્-
ભેદાભાવાત્પ્રકૃત્યાદેર્ભેદો ઽપિ નવમો ભવેત્ ।
તચ્ચિત્રં યત્ર વર્ણાનાં ખડ્ગાદ્યાકૃતિહેતુતા ॥ મ્ક્પ્ર્-
પુનરેક્તવદાભાસો વિભિન્નાકારશબ્દગા ।
એકાર્થતેવ શબ્દસ્ય તથા શબ્દાર્થયોરયમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સાધર્મ્યમુપમા ભેદે પૂર્ણા લુપ્તા ચ સાગ્રિમા ।
શ્રૌત્યાર્થી ચ ભવેદ્વાક્યે સમાસે તદ્ધિતે તથા ॥ મ્ક્પ્ર્-
તદ્વદ્ ધર્મસ્ય લોપે સ્યાન્ન શ્રૌતી તદ્ધિતે પુનઃ ।
ઉપમાનાનુપાદાને વાક્યગાથ સમાસગા ॥ મ્ક્પ્ર્-
વાદેર્લોપે સમાસે સા કર્માધારક્યચિ ક્યઙિ ।
કર્મકર્ત્રોર્ણમુલ્યેતદ્દ્વિલોપે ક્વિપ્સમાસગા ॥ મ્ક્પ્ર્-
ધર્મોપમાનયોર્લોપે વૃત્તૌ વાક્યે ચ દૃશ્યતે ।
ક્યચિ વાદ્યુપમેયાસે ત્રિલોપે ચ સમાસગા ॥ મ્ક્પ્ર્-
ઉપમાનોપમેયત્વે એકસ્યૈવૈકવાક્યગે ।
અનન્વયો વિપર્યાસ ઉપમેયોપમા તયોઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સંભાવનમથોત્પ્રેક્ષા પ્રકૃતસ્ય સમેન યત્ ।
સસંદેહસ્તુ ભેદોક્તૌ તદનુક્તૌ ચ સંશયઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
તદ્રૂપકમભેદો ય ઉપમાનોપમેયયોઃ ।
સમસ્તવસ્તુચિષ્યં શ્રૌતા આરોપિતા યદા ॥ મ્ક્પ્ર્-
શ્રૌતા આર્થશ્ચ તે યસ્મિન્નેકદેશશવિવર્તિ તત્ ।
સાઙ્ગમેતન્ નિરઙ્ગં તુ શુદ્ધં માલા તુ પૂર્વવત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
નિયતારોપણોપાયઃ સ્યાદારોપઃ પરસ્ય યઃ ।
તત્પરંપરિતં શ્લિષ્ટે વાચકે ભેદભાજિ વા ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રકૃતં યન્નિષિધ્યાન્યત્ સાધ્યતે સા ત્વપહ્નુતિઃ ।
શ્લેષઃ સ વાક્ય એકસ્મિન્ યત્રાનેકાર્થતા ભવેત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પરોક્તિર્ભેદકૈઃ શ્લિષ્ટૈઃ સમાસોક્તિર્નિદર્શના ।
અભવન્વસ્તુસંબન્ધ ઉપમાપરિકલ્પકઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સ્વસ્વહેત્વન્વયસ્યોક્તિઃ ક્રિયયૈવ ચ સાપરા ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસા યા સા સૈવ પ્રસ્તુતાશ્રયા ॥ મ્ક્પ્ર્-
કાર્યે નિમિત્તે સામાન્યે વિશેષે પ્રસ્તુતે સતિ ।
તદન્યસ્ય વચસ્તુલ્યે તુલ્યસ્યેતિ ચ પઞ્ચધા ॥ મ્ક્પ્ર્-
નિગીર્યાધ્યવસાનં તુ પ્રકૃતસ્ય પરેણ યત્ ।
પ્રસ્તુતસ્ય યદન્યત્વં યદ્યર્થોક્તૌ ચ કલ્પનમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
કાર્યકારણયોર્યશ્ચ પૌર્વાપર્યવિપર્યયઃ ।
વિજ્ઞેયાતિશયોક્તિઃ સા પ્રતિવસ્તૂપમા તુ સા ॥ મ્ક્પ્ર્-
સામાન્યસ્ય દ્વિરેકસ્ય યત્ર વાક્યદ્વયે સ્થિતિઃ ।
દૃષ્ટાન્તઃ પુનરેતેષાં સર્વેષાં પ્રતિબિમ્બનમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સકૃદ્વૃત્તિસ્તુ ધર્મસ્ય પ્રકૃતાપ્રકૃતાત્મનામ્ ।
સૈવ ક્રિયાસુ બહ્વીષુ કારકસ્યેતિ દીપકમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
માલાદીપકમાદ્યં ચેત્યથોત્તરગુણાવહમ્ ।
નિયતાનાં સકૃદ્ધર્મઃ સા પુનસ્તુલ્યયોગિતા ॥ મ્ક્પ્ર્-
ઉપમાનાદ્યદન્યસ્ય વ્યતિરેકઃ સ એવ સઃ ।
હેત્વોર્કુતાવનુક્તીનાં ત્રયે સામ્યે નિવેદિતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
શબ્દાર્થાભ્યામથાક્ષિપ્તે શ્લિષ્ટે તદ્વત્ત્રિરષ્ટ તત્ ।
નિષેધો વક્તુમિષ્ટસ્ય યો વિશેષાભિધિત્સયા ॥ મ્ક્પ્ર્-
વક્ષ્યમાણોક્તવિષયઃ સ આક્ષેપો દ્વિધા મતઃ ।
ક્રિયાયાઃ પ્રતિષેધે ઽપિ ફલવ્યક્તિર્વિભાવના ॥ મ્ક્પ્ર્-
વિશેષોક્તિરખણ્ડેષુ કારણેષુ ફલાવચઃ ।
યથાસંખ્યં ક્રમેણૈવ ક્રમિકાણાં સમન્વયઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સામાન્યં વા વિશેષો વા તદન્યેન સમર્થ્યતે ।
યત્તુ સો ઽર્થાન્તરન્યાસઃ સાધર્મ્યેણેતરેણ વા ॥ મ્ક્પ્ર્-
વિરોધઃ સોવિરોધે ઽપિ વિરુદ્ધત્વેન યદ્વચઃ ।
જાતિશ્ચતુર્ભિજાત્યાદ્યૈર્વિરુદ્ધા સ્યાદ્ગુણૈસ્ત્રિભિઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ક્રિયા દ્વાભ્યામપિ દ્રવ્યં દ્રવ્યેણૈવેતિ તે દશ ।
સ્વભાવોક્તિસ્તુ ડિમ્ભાદેઃ સ્વક્રિયારૂપવર્ણનમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વ્યાજસ્તુતિર્મુખે નિન્દા સ્તુતિર્વા રૂઢિરન્યથા ।
સા સહોક્તિઃ સહાર્થસ્ય બલાદેકં દ્વિવાચકમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વિનોક્તિઃ સા બિનાન્યેન યત્રાન્યઃ સન્ન નેતરઃ ।
પરિવૃત્તિર્વિનિમયો યો ઽર્થાનાં સ્યાત્સમાસમૈઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રત્યક્ષા ઇવ યદ્ભાવાઃ ક્રિયન્તે ભૂતભાવિનઃ ।
તદ્ભાવિકં કાવ્યલિઙ્ગં હેતોર્વાક્યપદાર્થતા ॥ મ્ક્પ્ર્-
પર્યાયોક્તં વિના વાચ્યવાચકત્વેન યદ્વચઃ ।
ઉદાત્તં વસ્તુનઃ સંપત્ મહતાં ચોપલક્ષણમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
તત્સિદ્ધિહેતાવેકસ્મિન્ યત્રાન્યત્તત્કરં ભવેત્ ।
સમુચ્ચયો ઽસૌ સ ત્વન્યો યુગપદ્ યા ગુણક્રિયાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
એકં ક્રમેણાનેકસ્મિન્ પર્યાયો ઽન્યસ્તતો ઽન્યથા ।

અનુમાનં તદુક્તં યત્ સાધ્યસાધનયોર્વચઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વિશેષણૈર્યત્સાકૂતૈરુક્તિઃ પરિકરસ્તુ સઃ ।
વ્યાજોક્તિશ્છદ્મનોદ્ભિન્નવસ્તુરૂપનિગૂહનમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
કિઞ્ચિત્ પૃષ્ટમપૃષ્ટં વા કથિતં યત્ પ્રકલ્પતે ।
તાદૃગન્યવ્યપોહાય પરિસંખ્યા તુ સા સ્મૃતા ॥ મ્ક્પ્ર્-
યથોત્તરં ચેત્ પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્યાર્થસ્ય હેતુતા ।
તદા કારણમાલા સ્યાત્ ક્રિયયા તુ પરસ્પરમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વસ્તુનોર્જનને ઽન્યોન્યમુત્તરશ્રુતિમાત્રતઃ ।
પ્રશ્નસ્યોન્નયનં યત્ર ક્રિયતે તત્ર વા સતિ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અસકૃદ્ યદસંભાવ્યમુત્તરં સ્યાત્ તદુત્તરમ્ ।
કુતો ઽપિ લક્ષિતઃ સૂક્ષ્મો ઽપ્યર્થો ઽન્યસ્મૈ પ્રકાશ્યતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
ધર્મેણ કેનચિદ્ યત્ર તત્ સૂક્ષ્મં પરિચક્ષતે ।
ઉત્તરોત્તરમુત્કર્ષો ભવેત્સારઃ પરાવધિઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ભિન્નદેશતયાત્યન્તં કાર્યકારણભૂતયોઃ ।
યુગપદ્ધર્મયોર્યત્ર ખ્યાતિઃ સા સ્યાદસંગતિઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સમાધિઃ સુકરં કાર્યં કારણાન્તરયોગતઃ ।
સમં યોગ્યતયા યોગો યદિ સંભાવિતઃ ક્વચિત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ક્વચિદ્યદતિવૈધર્મ્યાન્ન શ્લેષો ઘટનામિયાત્ ।
કર્તુઃ ક્રિયાફલાવાપ્તિર્નૈવાનર્થશ્ચ યદ્ભવેત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ગુણક્રિયાભ્યાં કાર્યસ્ય કારણસ્ય ગુણક્રિયે ।
ક્રમેણ ચ વિરુદ્ધે યત્ સ એષ વિષમો મતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
મહતોર્યન્મહીયાંસાવાશ્રિતાશ્રયયોઃ ક્રમાત્ ।
આશ્રયાશ્રયિણૌ સ્યાતાં તનુત્વે ઽપ્યધિકં તુ તત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રતિપક્ષમશક્તેન પ્રતિકર્તું તિરસ્ક્રિયા ।
યા તદીયસ્ય તત્સ્તુત્યૈ પ્રત્યનીકં તદુચ્યતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
સમેન લક્ષ્મણા વસ્તુ વસ્તુના યન્નિગૂહ્યતે ।
નિજેનાગન્તુના વાપિ તન્મીલિતમિતિ સ્મૃતમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સ્થાપ્યતેપોહ્યતે વાપિ યથાપૂર્વં પરં પરમ્ ।
વિશેષણતયા યત્ર વસ્તુ સૈકાવલી દ્વિધા ॥ મ્ક્પ્ર્-
યથાનુભવમર્થસ્ય દૃષ્ટે તત્સદૃશે સ્મૃતિઃ ।
સ્મરણં ભ્રાન્તિમાનન્યસંવિત્તત્તુલ્યદર્શને ॥ મ્ક્પ્ર્-
આક્ષેપ ઉપમાનસ્ય પ્રતીપમુપમેયતા ।
તસ્યૈવ યદિ વા કલ્પ્યા તિરસ્કારનિબન્ધનમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રસ્તુતસ્ય યદન્યેન ગુણસામ્યવિવક્ષયા ।
ઐકાત્મ્યં બધ્યતે યોગાત્તત્સામાન્યમિતિ સ્મૃતમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વિના પ્રસિદ્ધમાધારમાધેયસ્ય વ્યવસ્થિતિઃ ।
એકાત્મા યગપદ્દૃત્તિરેકસ્યાનેકગોચરા ॥ મ્ક્પ્ર્-
અન્યત્ પ્રકુર્વતઃ કાર્યમશક્યસ્યાન્યવસ્તુનઃ ।
તથૈવ કરણં ચેતિ વિશેષસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સ્વમુત્સૃજ્ય ગુણં યોગાદત્યુજ્જ્વલગુણસ્ય યત્ ।
વસ્તુ તદ્ગુણતામેતિ ભણ્યતે સ તુ તદ્ગુણઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
તદ્રૂપાનનુહારશ્ચેદસ્ય તત્ સ્યાદતદ્ગુણઃ ।
યદ્યથા સાધિતં કેનાપ્યપરેણ તદન્યથા ॥ મ્ક્પ્ર્-
તથૈવ યદ્વિધીયેત સ વ્યાઘાત ઇતિ સ્મૃતિઃ ।
સેષ્ટા સંસૃષ્ટિરેતેષાં ભેદેન યદિહ સ્થિતિઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અવિશ્રાન્તિજુષામાત્મન્યઙ્ગાઙ્ગિત્વં તુ સંકરઃ ।
એકસ્ય ચ ગ્રહે ન્યાયદોષાભાવાદનિશ્ચયઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સ્ફુટમેકત્ર વિષયે શબ્દાર્થાલઙ્કૃતિદ્વયમ્ ।
વ્યવસ્થિતં ચ તેનાસૌ ત્રિરૂપઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
એષાં દોષા યથાયોગં સંભવન્તો ઽપિ કેચન ।
ઉક્તેષ્વન્તર્ભવન્તીતિ ન પૃથક્ પ્રતિપાદિતાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ઇતિ કાવ્યપ્રકાશીયકારિકાવલી સમાપ્તા
કાવ્યપ્રકાશઃ
પ્રથમ ઉલ્લાસઃ
ગ્રન્થારમ્ભે વિઘ્નવિઘાતાય સમુચિતેષ્ટદેવતાં ગ્રન્થકૃત્ પરામૃશતિ ----
નિયતિકૃતનિયમરહિતાં હ્લાદૈકમયીમનન્યપરતન્ત્રામ્ ।
નવરસરુચિરાં નિર્મિતિમાદધતી ભારતી કવેર્જયતિ ॥ મ્ક્પ્ર્-
નિયતિશક્ત્યા નિયતરૂપા સુખદુઃખમોહસ્વભાવા પરમાણ્વાદ્યુપાદાનકર્માદિસહકારિકારણપરતન્ત્રા ષડ્રસા ન ચ હૃદ્યૈવ તૈઃ, તાદૃશી બ્રહ્મણો નિર્મિતિર્નિર્માણમ્ । એતદ્વિલક્ષણા તુ કવિવાઙ્નિર્મિતિઃ । અત એવ જયતિ । જયત્યર્થેન ચ નમસ્કાર આક્ષિપ્યતે ઇતિ તાં પ્રત્યસ્મિ પ્રણત ઇતિ લભ્યતે

ઇહાભિધેયં સપ્રજ્યોજનમિત્યાહ ----
કાવ્યં યશસે ઽર્થકૃતે વ્યવહારવિદે શિવેતરક્ષતયે ।
સદ્યઃ પરનિર્વૃતયે કાન્તાસંમિતતયોપદેશયુજે ॥ મ્ક્પ્ર્-
કાલિદાસાદીનામિવ યશઃ શ્રીહર્ષાદેર્ધાવકાદીનામિવ ધનમ્ રાજાદિગતોચિતાચારપરિજ્ઞાનમ્ આદિત્યાદેર્મયૂરાદીનામિવાનર્થનિવારણમ્ ।
સકલપ્રયોજનમૌલિભૂતં સમનન્તરમેવ રસાસ્વાદન-સમુદ્ભૂતં વિગલિતવેદ્યાન્તરમાનન્દમ્ પ્રભુસંમિતશબ્દપ્રધાનવેદાદિશાસ્ત્રેભ્યઃ શબ્દાર્થયોર્ગુણભાવેન રસાઙ્ગભૂતવ્યાપારપ્રવણતયા વિલક્ષણં યત્ કાવ્યં લોકોત્તરવર્ણનાનિપુણકવિકર્મ તત્ કાન્તેવ સરસતાપાદનેનાભિમુખીકૃત્ય રામાદિવદ્વર્તિતવ્યં ન રાવણાદિવદિત્યુપદેશં ચ યથાયોગં કવેઃ સહૃદયસ્ય ચ કરોતીતિ સર્વથા તત્ર યતનીયમ્

એવમસ્ય પ્રયોજનમુક્ત્વા કારણમાહ ----
શક્તિર્નિપુણતા લોકશાસ્ત્રકાવ્યાદ્યવેક્ષણાત્ ।
કાવ્યજ્ઞશિક્ષયાભ્યાસ ઇતિ હેતુસ્તદુદ્ભવે ॥ મ્ક્પ્ર્-
શક્તિઃ કવિત્વબીજરૂપઃ સંસ્કારવિશેષઃ યાં વિના કાવ્યં ન પ્રસરેત્ પ્રસૃતં વા ઉપહસનીયં સ્યાત્ । લોકસ્ય સ્થાવરજઙ્ગમાત્મકલોકવૃત્તસ્ય । શાસ્ત્રાણાં છન્દોવ્યાકરણાભિધાનકોશકલાચતુર્વર્ગગજતુરગખડ્ગાદિલક્ષણગ્રન્થાનામ્ । કાવ્યાનાં ચ મહાકવિસંબન્ધિનામ્ । આદિગ્રહણાદિતિહાસાનાં ચ વિમર્શનાદ્વ્યુત્પત્તિઃ । કાવ્યં કર્તું વિચારયિતું ચ યે જાનન્તિ તદુપદેશેન કરણે યોજને ચ પૌનઃપુન્યેન પ્રવૃત્તિરિતિ । ત્રયઃ સમુદિતાઃ ન તુ વ્યસ્તાઃ તસ્ય કાવ્યસ્યોદ્ભવે નિર્માણે સમુલ્લાસે ચ હેતુર્ન તુ હેતવઃ