કાવ્યમીમાંસા · ભાગ 6166

એતે કસ્તૂરિકૈણપ્રણયસુરભયો વલ્લભા બાહ્લવીનાં કૌલૂતીકેલિકારાઃ પરિચયિતહિમં વાયવો વાન્ત્યુદીચ્યાઃ" ॥
શિશિરે ઽપિ હેમન્તવદુદીચ્યઃ પાશ્ચાત્યો વા ।
વસન્તે દક્ષિણઃ ।
તદુક્તમ્ -
"ધુન્વલઙ્કાવનાલીર્મુહુરલકલતા લાસયન્કેરલીનામ્ આન્ધ્રીધંમિલ્લબન્ધાન્સપદિ શિથિલયન્વેલ્લયન્નાગવલ્લીઃ ।
ઉદ્દામં દાક્ષિણાત્યો મલિતમલયજઃ સારિથિર્મીનકેતોઃ પ્રાત્પઃ સીમન્તિનીનાં મધુસમયસુહૃન્માનચૌરઃ સમીરઃ" ॥
"ઉભયતદિક્કો વાયુર્ગ્રીષ્મે" ઇત્યેકે ।
"નૈઋર્તઃ " ઇત્યપરે ।
"ઉભયમપિ" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
તત્ર પ્રથમઃ-
"વાત્યાચક્રકચુમ્બિતામ્બરભુવઃ સ્થૂલા રજોદણ્ડકાઃ સંગ્રથ્નન્તિ ભવિષ્યદભ્રપટલસ્થૂણાવિતર્કં નભઃ ।
કિં ચાન્યન્મૃગતૃષ્ણિઙ્કામ્બુવસરૈઃ પાત્રાણિ વીતાર્ણસાં સિન્ધૂનામિહ સૂત્રયન્તિ દિવસેષ્વાગામિનીં સમ્પદમ્" ॥
દ્વિતીયઃ-
"સો ઽયં કરૈસ્તપતિ વહ્ણિમયૈરિવાર્કઃ સાઙ્ગારવિસ્તરવિસ્તરભરેવ ધરા સમગ્રા ।
વાયુઃ કુકૂલમિવ વર્ષતિ નૈઋર્તશ્ચ કાર્શાનવૈરિવ શરૈર્મદનશ્ચ હન્તિ" ॥
કિઞ્ચ -
ગર્ભાન્બલાકાસુ નિવેશયન્તો વંશાઙ્કુરાન્સ્વૈર્નિનદૈઃ સૃજન્તઃ ।
"રજો ઽમ્બુદાઃ પ્રાવૃષિ મુદ્રયન્તો યાત્રોદ્યમં ભૂમિભૃતાં હરન્તિ" ॥
સ સલ્લકીસાલશિલીન્ધ્રયૂથીપ્રસૂનદઃ પુષ્પિતલાઙ્ગલીકઃ ।
દગ્ધોર્વરાસુન્દરગન્ધબન્ધુરર્ઘત્યયં વારિમુચામનેહા ॥
વનાનિ નીલીદલમેચકાનિ ધારામ્બુધૌતા ગિરયઃ સ્ફુરન્તિ ।
પૂરામ્ભસા ભિન્નતટાસ્તટિન્યઃ સાન્દ્રેન્દ્રગોપાનિ ચ શાદ્વલાનિ ॥
ચકોરહર્ષી યતિચારચૌરો વિયોગિનીવીક્ષિતનાથવર્ત્મા ।
ગૃહાન્પ્રતિ પ્રસ્થિતપાન્થસાર્થઃ કાલો ઽયમાધ્માતનભાઃ પયોદૈઃ ॥
યા કેલિયાત્રા કરિકામિનીભિર્ યાતુઙ્ગહર્મ્યાગ્રવિલાસશય્યા ।
ચતુઃસમં (મો યો)યન્મૃગનાભિગર્ભર્ં(ભઃ) સા વારિદર્ત્તોઃ પ્રથમાતિથેયી ॥
ચલઞ્ચટુલચાતકઃ કૃતકુરઙ્ગરાગોદયઃ સદર્દુરરવોદ્યમો મદભરપ્રગલ્ભોરગઃ ।
શિખણ્ડિકુલતાણ્ડવામુદિતમદ્ગુકઙ્કાહ્વયો વિયોગિષુ ઘનાગમઃ સ્મરવિષં વિષં મુઞ્ચતિ ॥
દલત્કુટજકુડ્મલઃ સ્ફુટિતનીપપુષ્પોત્કરો ધવપ્રસવબાન્ધવઃ પ્રચિતમઞ્જરીકાર્જુનઃ ।
કદમ્બકલુષામ્બરઃ કલિતકેતકીકોરકશ્ ચલન્નિચુલસઞ્ચયો હરતિ હન્ત ધર્માત્યયઃ ॥
વર્ષાઃ ॥
દ્રાગ્ગર્જયન્તી વિમદાન્મયૂરાન્પ્રગલ્ભયન્તી કુરરદ્વિરેફન્ ।
શરત્સમભ્યેતિ વિકાસ્ય પદ્માનુન્મીલયન્તી કુમુદોત્પલાનિ ॥
સા ભાતિ પુષ્પાણિ નિવેશયન્તી બન્ધૂકબાણાસનકુઙ્કુમેષુ ।
શેફાલિકાસત્પપલાશકાશમણ્ડીરસૌગન્ધિકમાલતીષુ ॥
સખઞ્જરીટા સપયઃ પ્રસાદા સા કસ્ય નો માનસમાચ્છિનતિ ।
કાદમ્બકારણ્ડવચક્રવાકસસારસક્રૌઞ્ચકુલાનુયાતા ॥
ઉપાનયન્તી કલહંસયૂથમગસ્ત્યદૃષ્ટયા પુનતી પયાંસિ ।
મુક્તાસુ શુભ્રં દધતી ચ ગર્ભં શરદ્વચિત્રૈશ્ચરિતૈશ્ચકાસ્તિ ॥
ક્ષિતિં ખનન્તો વૃષભાઃ ખુરાગ્રૈ રોધો વિષાણૈર્દ્વિરદા રદન્તઃ ।

શૃઙ્ગં ત્યજન્તો રુરવશ્ચ જીર્ણં કુર્વન્તિ લોકાનવલોકનોત્કાન્ ॥
અત્રાવદાતદ્યુતિ ચન્દ્રિકામ્બુનીલાવભાસં ચ નભઃ સમન્તાત્ ।
સુરેભવીથી દિવિસાવતારો જીર્ણાભ્રખણ્ડાનિ ચ પાણ્ડુરાણિ ॥
મહાનવમ્યાં નિખિલાસ્ત્રપૂજાઃ નીરાજના વાજિભટદ્વિપાનામ્ ।
દીપાલિકાયાં વિવિધા વિલાસા યાત્રોન્મુખૈરત્ર નૃપૈર્વિધેયાઃ ॥
વ્યોમ્નિ તારતરતારકોત્કરઃ સ્યન્દનપ્રચરણક્ષમા મહી ।
ભાસ્કરઃ શરદિ દીપ્રદીધિતિર્બુધ્યતે ચ સહ માધવઃ સુરૈઃ ॥
કેદાર એવ કલમાઃ પરિણામનભ્રાઃ પ્રાચીનમામલકમર્ધતિ પાકનીલમ્ ।
એર્વારુકં સ્ફુટનનિર્ગતગર્ભગન્ધમ્ અમ્લીભવન્તિ ચ જરત્ત્રપુસીફલાનિ ॥
ગેહાજિરેષુ નવશાલિકણાવપાત-ગન્ધાનુભાવસુભગેષુ કૃષીવલાનામ્ ।
આનન્દયન્તિ મુસલોલ્લસનાવધૂત-પાણિસ્ખલદ્વલયદ્ધતયો વધૂટ્યઃ ॥
તીક્ષ્ણં રવિસ્તપતિ નીચ ઇવાચિરાઢ્યઃ શૃઙ્ગં રુરુસ્ત્યજતિ મિત્રમિવાકૃતજ્ઞઃ ।
તોયં પ્રસીદતિ મુનેરિવ ધર્મચિન્તા કામી દરિદ્ર ઇવ શોષમુપૌતિ પઙ્કમ્ ॥
નદ્યો વહન્તિ કુટિલક્રમયુક્તશુક્તિર્ એખાઙ્કવાલપુલિનોદરસુત્પકૂર્માઃ ।
અસ્યાં તરઙ્ગિતનુતોયપલાયમાન-મીનાનુસારિબકદત્તકરાલફલાઃ ॥
અપઙ્કિલતટાવટઃ શફરફાણ્ટફાલોજ્જ્વલઃ પતત્કુરરકાતરભ્રમદદભ્રમીનાર્ભકઃ ।
લુઠત્કમઠસૈકતશ્ચલબકોટવાચાટિતઃ સરિત્સલિલસંચયઃ શરદિ મેદુરઃ સીદતિ" ॥
શરત્ ॥
દ્વિત્રિમુચુકુન્દકલિકસ્ત્રિચતુરમુકુલઃ ક્રમેણ લવલીષુ ।
પઞ્ચષફલિનીકુસુમો જયતિ હિમર્ત્તુર્નવાવતરઃ ॥
પુન્નાગરોધ્રપ્રસવાવતંસા વામભ્રુવઃ કઞ્ચુકકુઞ્ચિતાઙ્ગ્યઃ ।
વક્રોલ્લસત્કુઙ્કુમસિક્થકાઙ્કાઃ સુગન્ધતૈલાઃ કવરીર્વહન્તિ ॥
યથા યથા પુષ્પતિ શીતકાલસ્તુષારચૂર્ણોત્કરકીર્ણવાતઃ ।
તથા તથા યૌવનશાલિનીનાં કવોષ્ણતામત્ર કુચા લભન્તે ॥
વરાહવર્ધાણિ નવૌદનાનિ દધીનિ સન્નદ્ધશરાણિ ચાત્ર ।
સુકોમલાઃ સર્ષપકન્દલીશ્ચ ભુક્ત્વા જનો નિન્દતિ વૈદ્યવિદ્યામ્ ॥
અત્રોપચારઃ સલિલૈઃ કવોષ્ણૈર્યત્કિઞ્ચિદત્ર સ્વદતે ઽન્નપાનમ્ ।
સુદુર્ભગામત્ર નિપીડ્ય શેતે સ્વસ્ત્યસ્તુ નિત્યં તુહિનર્ત્તવે ઽસ્મૈ ॥
વિમુક્તબર્હા વિમદા મયૂરાઃ પ્રરુઢગોધૂમયવા ચ સીમા ।
વ્યાઘ્રીપ્રસૂતિઃ સલિલં સબાષ્પં હેમન્તલિઙ્ગાનિ જયન્ત્યમૂનિ ॥
સશમીધાન્યપાકાનિ ક્ષેત્રાણ્યત્ર જયન્તિ ચ ।
ત્રિશઙ્કુતિલકા રાત્ર્યઃ પચ્ચન્તે લવણાનિ ચ ॥
ઉદ્યાનાનાં મૂકપુંસ્કોકિલત્વં ભૃઙ્ગસ્ત્રીણાં મૌનમુદ્રા મુખેષુ ।
મન્દોદ્યોગા પત્રિણાં વ્યોમયાત્રા હેમન્તે સ્યાત્સર્પદર્પક્ષયશ્ચ ॥
કર્કન્ધૂનાં નાગરઙ્ગીફલાનાં પાકોદ્રેકઃ ખાણ્ડવોપ્યાવિરસ્તિ ।
કૃષ્ણેક્ષૂણાં પુણ્ડ્રકાણાં ચ ગર્ભે માધુર્યશ્રીર્જાયતે કાપ્યપૂર્વા ॥
યેષાં મધ્યેમન્દિરં તલ્પસમ્પત્ પાર્શ્વે દારાઃ સ્ફારતારુણ્યતારાઃ ।
લીલાવહ્નિર્નિહ્નુતોદ્દામધૂમસ્તે હેમન્તં ગ્રીષ્મશેષં વિદન્તિ" ॥
ઇતિ હેમન્તઃ ।
હેમન્તધર્મઃ શિશિરઃ, વિશેષસ્તુ ।

"રાત્રિર્વિચિઘત્રસુરતોચિતયામદૈર્ધ્યા ચાણ્ડો મરુદૂહતિ કુઙ્કુમપઙ્કસાઘ્યઃ ।
તલ્પસ્થિતિર્દ્વિગુણતૂલપટા કિમન્યદ્ અર્ઘન્તિ ચાત્ર વિતતાગુરુધૂપધૂમાઃ ।
બ" આશ્લેષિણા પૃથુરતક્લમપીતશીતમ્ આયામિનીં ઘનમુદો રજનીં યુવાનઃ ।
ઊર્વોર્મુહુર્વલનબન્ધનસંધિલોલ-પાદાન્તસંવલિતતૂલપટાઃ સ્વપન્તિ ॥
પાને ઽમ્ભસોઃ સુરસનીરસયોર્ન ભાતિ સ્પર્શક્રિયાસુ તુહિનાનલયોર્ન ચાત્ર ।
નો દુર્ભગાસુભગયોઃ પરિરમ્ભણે ચ નો સેવને ચ શશિભાસ્કરયોર્વિશેષઃ ॥
પુષ્પક્રિયા મરુબકે જલકેલિનિન્દા કુન્દાન્યશેષકુસુમેષુ ધુરિ સ્થિતાનિ ।
સૌભાગ્યમેણતિલકાદ્ભજતે ઽર્કબિમ્બં કાલે તુષારિણિ દહન્તિ ચ ચન્દનાનિ ॥
સિદ્ધાર્થયષ્ટિષુ યથોત્તરહીયમાનસન્તાનભિન્નઘનસૂચિપરમ્પરાસુ ।
દ્વિત્રાવશેષકુસુમાસુ જનિક્રમેણ પાકક્રમઃ કપિશિમાનમુપાદધાતિ ॥
ઉદીચ્યચણ્ડાનિલાતાડિતાસુ સુલીનમીનાસુ જલસ્ય મૂલે ।
નાલાવશેષાબ્જલતાસ્વિદાનીં વિલાસવાપીષુ ન યાતિ દૃષ્ટિઃ ॥
માદ્યન્મતઙ્ગઃ પૃષતૈકતોષી પુષ્પદ્વરાહો ધૃતિમલ્લુલાયઃ ।
દરિદ્રનિન્દ્યઃ સધનૈકવન્દ્યઃ સ એષ કાલઃ શિશિરઃ કરાલઃ ॥
અભાનવબધૂરોષસ્વાદુઃ કરીષતનૂનપા-દસરલજનાશ્લેષક્રૂરસ્તુષારસમીરણઃ ।
ગલિતવિભવસ્યજ્ઞેવાદ્ય દ્યુતિર્મસૃણા રવે ર્વિરહિવનિતાવક્ત્રૌપભ્યં બિભર્ત્તિં નિશાકરઃ ॥
સ્ત્રિયઃ પ્રકૃતિપિત્તલાઃ ક્કથિતકુઙ્કુમાલેપનૈર્ નિતમ્બફલકસ્તનસ્થલભુજોરુમૂલપાદિભિઃ ।
ઇહાભિનવયૌવનાઃ સકલરાત્રિસશ્લેષિતૈર્ હરન્તિ શિશિરજ્વરારતિમતીવ પૃથ્વીમપિ" ॥
શિશિરઃ ॥
"ચૈત્રે મદર્ધ્દિઃ શુકસારિકાણાં હારીતદાત્યૂહમધુવ્રતાનામ્ ।
પુંસ્કોકિલાનાં સહકારબન્ધુઃ મદસ્ય કાલઃ પુરરેષુ એવ ॥
મનો ઽધિકં ચાત્ર વિલાસલાસ્યે પ્રેઙ્ખાસુ દોલાસુ ચ સુન્દરીણાં ।
ગીતે ચ ગૌરીચરિતાવતંસે પૂજાપ્રપઞ્ચે ચ મનોભવસ્ય ॥
પુંસ્કોકિલઃ કૂજતિ પઞ્ચમેન બલાદ્વિલાસા યુવતૌ સ્ફુરન્તિ ।
સ્મરો વસન્તે ઽત્ર નવૈઃ પ્રસૂનૈઃ સ્વચાપયષ્ટેર્ઘટનાં કરોતિ ॥
પિનદ્ધમાહારજનાંશુકાનાં સીમન્તસિન્દૂરજુષાં વસન્તે ।
સ્મરીકૃતે પ્રેયસિ ભક્તિભાજાં વિશેષવેષઃ સ્વદતે વધૂનામ્ ॥
અયં પ્રસૂનોદ્ધુરકર્ણિકારઃ પુષ્પપઞ્ચાર્ચિતકાઞ્ચનારઃ ।
વિજૃમ્ભણાકોવિદકોવિદારઃ કાલો વિકાશોદ્યતસિન્દુવારઃ ॥
રોહિતકામ્રાતકકિઙ્કિરાતા મધૂકમોચાઃ સહ માધવીભિઃ ।
જયન્તિ શોભાઞ્જનકશ્ચ શાખી સકેસરઃ પુષ્પભરૈર્વસન્તે ॥
યો માધવીમુકુલદૃષ્ટિષુ વેણિબન્ધો યઃ કોકિલકલરુતેઃ કથને ચ લાભઃ ।
પૂજાવિધિર્દમનકેન ચ યઃ સ્મરસ્ય તસ્મિન્મધુઃ સ ભગવાન્ગુરુરઙ્ગનાનામ્ ॥
નાલિઙ્ગિતઃ કુરબકસ્તલકો ન દૃષ્ટો ના તાડિતશ્ચ ચરણૈઃ સુદૃશામશોકઃ ।
સિક્તા ન વક્ત્રમધુના બકુલશ્ચ ચૈત્રે ચિત્રં તથાપિ ભવતિ પ્રસવાવકીર્ણાઃ ॥
ચૈત્રે ચિત્રૌ રક્તનીલાવશોકૌ સ્વર્ણાશોકસ્તત્તૃતીયશ્ચ પીતઃ ।
જૈત્રં તન્ત્રં તત્પ્રસૂનાન્તરેભ્યશ્ચેતોયોનેઃ ભૂર્ભુવઃ સ્વસ્ત્રયે ઽપિ ॥
ગૂવાકાનાં નાલિકેરદ્રુમાણાં હિન્તાલાનાં પાટલસીકિંશિકાનામ્ ।
ખર્જૂરાણાં તાડતાડીતરુણાં પુષ્પાપીડન્યાસહેતુર્વસન્તઃ ॥
વિકાસકારી નવમલ્લિકાનાં દલચ્છિરીષપ્રસવાભિરામઃ ।

પુષ્પપ્રદઃ કાઞ્ચનકેતકીનાં ગ્રીષ્મો ઽયમુલ્લાસિતધાતકીકઃ ॥
ખર્જૂરજમ્બૂપનસામ્રમોચપ્રિયાલપૂગીફલનાલિકેરૈઃ ।
દ્વન્દ્વાનિ ખેદાલસતામુપસ્ય રતાનુસન્ધાનમિહાદ્રિયન્તે ॥
સ્રોતાંસ્યનભ્ભાંસિ સકૂપકાનિ પ્રપાઃ કઠોરે ઽહનિ પાન્થપૂર્ણાઃ ।
શુચૌ સમભ્યર્થિતસક્તુપાને પ્રગે ચ સાયં ચ વહન્તિ માર્ગાઃ ॥
યત્કાયમાનેષુ દિનાર્દિનિદ્રા યત્સ્નાનકેલિર્દિવસાવસાને ।
યદ્રાત્રિશેષે સુરતાવતારઃ સ મુષ્ટિયોગો ઘનઘર્મમાથી ॥
યા ચન્દ્રિકા ચન્દનપઙ્કહૃદ્યા યા જાલમાર્ગાનિલવીચિમાલા ।
યા તાલવૃન્તૈરુદબિન્દુવૃષ્ટિર્-જલાઞ્જલિં સા શુચયે દદાતિ ॥
કર્પૂરચૂર્ણં સહકારભઙ્ગસ્તામ્બૂલમાર્દ્રક્રમુકોપકૢત્પમ્ ।
હારાશ્ચ તારાસ્તનુવસ્ત્રમેતન્મહારહસ્યં શિશિરક્રિયાયાઃ ॥
મુક્તાલતાશ્ચન્દનપઙ્કદિગ્ધા મૃણાલહારાનુસૃતા જલાર્દ્રાઃ ।
સ્ત્રજશ્ચ મૌલૌ સ્મિતચમ્પકાનાં ગ્રીષ્મે ઽપિ સો ઽયં શિશિરાવતારઃ" ॥
અત્ર હિ-
"પચ્યન્ત ઇવ ભૂતાનિ તાપ્યન્ત ઇવ પાંસવઃ ।
ક્કથ્યન્ત ઇવ તોયાનિ ધ્માયન્ત ઇવ ચાદ્રયઃ ॥
એણાઃ સ્થલીષુ મૃગતૃષ્ણિકયા હ્રિયન્તે સ્રોતસ્તનુત્વજનિતા જલવેણિબન્ધાઃ ।
તામ્યત્તિમીનિ ચ સરાંસિ જલસ્ય શેષાદ્ ઉચ્ચારઘટ્ટિઘટિકાવલયાશ્ચ કૂપાઃ ॥
કરભાઃ શરભાઃ સરાસભા મદમાયાન્તિ ભજન્તિ વિક્રિયામ્ ।
કરવીરકરીરપુષ્પિણીઃ સ્થલભૂમીરધિરુહ્ય ચાસતે ॥
સહકારરસાર્ચિતા રસાલા જલભક્તં ફલપાનકાનિ મન્થાઃ ।
મૃગલાવરસાઃ શૃતં ચ દુગ્ધ સ્મરસઞ્જીવનમૌષધં નિદાધે ॥
જલચન્દનચારવસ્તારુણ્યઃ સજલાર્દ્રાઃ સહતારહારમાલાઃ ।
કદલીદલતલ્પકલ્પનસ્થાઃ સ્મરમાહૂય નિવેશયન્તિ પાર્શ્વે ॥
ગ્રીષ્મે ચીરીનાદવન્તો વનાન્તાઃ પઙ્કાભ્યક્તાઃ સૌરિભાઃ સેભકોલાઃ ।
લોલજ્જિહ્વાઃ સર્પસારઙ્ગવર્ગા મૂલસ્ત્રસ્તૈઃ પત્રિણશ્ચાંસદેશૈઃ ॥
હર્મ્યં રમ્યં ચન્દ્રિકાધૌતપૃષ્ટં કાન્તોચ્છિષ્ટા વારુણી વારિમિશ્રા ।
માલાઃ કણ્ઠે પાટલા મલ્લિકાનાં સદ્યો ગ્રીષ્મં હન્ત હેમન્તયન્તિ ॥
ગ્રીષ્મઃ ॥
ચતુરવસ્થશ્ચ ઋતુરુપનિબન્ધનીયઃ ।
તદ્યથા સન્ધિઃ, શૈશવં, પ્રૌઢિઃ, અનવૃત્તિશ્ચ ।
ઋતુદ્વયમધ્યં સન્ધિઃ ।
શિશિરવસન્તસન્ધિર્યથા-
"ત્યુતસુમનસઃ કુન્દાઃ પુષ્પોદ્ગમેષ્વલસા દ્રુમા મનસિ ચ ગિરં ગૃહ્ણન્તીમે ગિરન્તિ ન કોકિલાઃ ।
અથ ચ સવિતુઃ શીતોલ્લાસં લુનન્તિ મરીચયો ન ચ જરઠતામાલમ્બન્તે ક્લમોદયદાયિનીમ્" ॥
વસન્તશૈશવમ્ -
"ગર્ભગ્રન્થિષુ વીરુધાં સુમનસો મધ્યે ઽઙ્કુરં પલ્લવા વાઞ્છામાત્રપરિગ્રહઃ પિકવધૂકણ્ઠોદરે પઞ્ચમઃ ।
કિં ચ ત્રીણિ જગન્તિ જિષ્ણુ દિવસૈર્દ્વિઘત્રૈર્મનોજન્મનો દેવસ્યાપિ ચિરોજ્ભ્ફિતં યદિ ભવેદભ્યાસવશ્યં ધનુઃ" ॥
વસન્તપ્રૌઢિઃ-
"સામ્યં સમ્પ્રતિ સેવતે વિચકિલં ષાણ્માસિકૈર્મૌક્તિકૈઃ કાન્તિં કર્ષતિ કાઞ્ચનારકુસુમં માજ્જિષ્ટધૌતાત્પટાત્ ।

હૂણીનાં કુરુતે મધૂકમુકુલં લાવણ્યલુણ્ટાકતાં લાટીનાભિનિભં ચકાસ્તિ ચ પતદ્વૃન્તાગ્રતઃ કેસરમ્" ॥
અતિક્રાન્તર્તુલિઙ્ગં યત્કુસુમાદ્યનુવત્તતે ।
લિઙ્ગનુવૃત્તિં તામાહુઃ સા જ્ઞેયા કાવ્યલોકતઃ ॥
વર્ષાસુ ગ્રીષ્મલિઙ્ગાબ્જવિકાસાનુવૃત્તિઃ ।
ખં વસ્તે કલવિઙ્કકણ્ઠમલિનં કાદમ્બિનીકમ્બલં ચર્ચા પારયતીવ દર્દુરકુલં કોલાહલૈરુન્મદમ્ ।
ગન્ધં મુઞ્ચતિ સિક્તલાજસદૃશં વર્ષેણ દગ્ધા સ્થલી દુર્લક્ષ્યો ઽપિ વિભાવ્યતે કમલિનીહાસેન ભાસાં પતિઃ ॥
" એવમન્યા અપિ ।
કિઞ્ચ-
ગ્રૈષ્મિકસમયવિકાસી કથિતો ધૂલીકદમ્બ ઇતિ લોકે ।
જલધરસમયપ્રાત્પૌ સ એવ ધારાકદમ્બઃ સ્યાત્ ॥
યથા-
"ધૂલીકદમ્બપરિધૂસરદિઙ્મુખસ્ય રક્તચ્છટાસુરશરાસનમણ્ટનસ્ય ।
દીત્પાયુધાશનિમુચો નનુ નીલકણ્ઠ નોત્કણ્ઠસે સમરવારિધરાગમસ્ય" ॥
જલસમયજાયમાનાં જાતિં યાં કર્દ્દમીતિ નિગદન્તિ ।
સા શરદિ મહોત્સવિની ગન્ધાન્વિતષટ્પદા ભવતિ ॥
યથા-
"સ્થૂલાવશ્યાયબિન્દુદ્યુતિદલિતબૃહત્કોરકગ્રન્થિભાજો જાત્યા જાલં લતાનાં જરટપરિમલપ્લાવિતાનાં જજૃમ્ભે ।
નાનાહંસોપધાનં સપદિ જલનિધેશ્વોત્સસર્પાપરસ્ય જ્યોત્સ્નાશુક્લોપધાનં શયનમિવ શશી નાગભોગાઙ્કમભ્ભઃ" ॥
સ્તોકાનુવૃત્તિં કેતક્યા અપિ કેચિદિચ્છન્તિ ।
યથા-
"અસૂચ્યતઃ શરત્કાલઃ કેતકીધૂલિધૂસરૈઃ ।
પદ્મતામ્રૈર્નવાયાતશ્ચરણૈરિવ વાસરૈઃ" ॥
શરદ્ભાવાનામનુવૃત્તિરત્ર બાણાસનાનાં સકુરુણ્ટકાનામ્ ।
હેમન્તવક્ત્રે યદિ દૃશ્યતે ઽપિ ન દૃશ્યતે બન્ધવિધિઃ કવીનામ્ ॥
હેમન્તશિશિરયોરૈક્યે સર્વલિઙ્ગાનુવૃત્તિરેવ ।
ઉક્તં ચ ।
"દ્વાદશમાસઃ સંવત્સરઃ, પઞ્ચર્તવો હેમન્તશિશિરયોઃ સમાસેન" ।
મરુબકદમનકપુન્નાગપુષ્પલિઙ્ગાનુવૃત્તિભિઃ સુરભિઃ ।
રચનીયશ્ચિત્રશ્રીઃ કશ્ચિત્કુન્દાનુવૃત્ત્યા ચ ॥
"ગૃહે વાહીકયૂનાં વહતિ દમનકો મઞ્જરીકર્ણપૂરાન્ ઉન્માદઃ પામરીણાં મરુતિ મરુબકામોદિનિ વ્યક્તિમેતિ ।
સદ્યો ભઙ્ગાનુસારસ્ત્રુતસરભિશિરાશીકરઃ સાહકારઃ સર્પરન્નમ્ભઃશરાવે રચયતિ ચ રસો રચકીચન્દ્રકાણિ ॥
કુન્દે મન્દસ્તમાલે મુકુલિનિ વિકલઃ કાતરઃ કિઙ્કિરાતે રક્તાશોકે સશોકશ્ચિરમતિવિકચે ચમ્પકે કુઞ્ચિતાક્ષઃ ।
પાન્થઃ ખેદાલસો ઽપિ શ્રવણકટુરટચ્ચક્રમભ્યેતિ ધુન્વન્ સોત્કણ્ઠઃ ષટ્પદાનાં નવમધુપટલીલમ્પટં કર્પટેન" ॥
યથા વા-
"ધુનાનઃ કાવેરીપરિસરભુવશ્ચન્દનતરુન્ મરુન્મન્દઃ કુન્દપ્રકારમકરન્દાનવકિરન્ ।
પ્રિયક્રીડાકર્ષચ્યુતકુસુમમામૂલસરલં લલાટે લાટીલાં લુઠિતમલકં તાણ્ડવયિતિ" ॥
એવમન્યાપ્યનુવૃત્તિઃ ।
"વિચકિલકેરસરપાટલિચમ્પપુષ્પાનુવૃત્તયો ગ્રીષ્મે ।
તત્ર ચ તુહિનર્તુભવં મરુબકમપિ કેચિદિચ્છન્તિ" ॥
યથા-

"કર્ણે સ્મેરં શિરીષં શિરસિ વિચકિલસ્રગ્લતાઃ પાટલિન્યઃ કણ્ઠે માર્ણાલહારો વલયિતમસિતાભ્ભોજનાલં કલાચ્યોઃ ।
સમોદં ચન્દનાભ્ભઃ સ્તનભુવિ નયને મ્લાનનાઞ્જિષ્ઠપૃષ્ઠે ગાત્રં લોલજ્જલાર્દ્રં જયતિ મૃગદૃશાં ગ્રૌષ્મિકો વેષ એષઃ" ॥
યથાચ -
"અમિનવકુશસૂચિસ્પર્દ્ધિ કર્ણે શિરીષં મરુબકરિવારં પાટલાદામ પણ્ઠે ।
સ તુ સરસજલાર્દેન્મીલિતઃ સુન્દરીણાં દિનપરિણતિજન્મા કો ઽપિ વેષશ્ચકાસ્તિ" ॥
એવમુદાહરણાન્તરાણિ ।
"ઋતુભવવૃત્ત્યનુવૃત્તી દિઙ્માત્રેણાત્ર સૂચિતે સન્તઃ ।
શેષં સ્વધિયા પશ્યત નામગ્રાહં કિયદ્બ્રૂમઃ ॥
દેશેષુ પદાર્થાનાં વ્યત્યાસો દૃશ્યતે સ્વરૂપસ્ય ।
તન્ન તથા બધ્વીયાત્કવિબદ્ધમિહ પ્રમાણં નઃ" ॥
શોભાન્ધોગન્ધસરૈઃ ફલાર્ચનાભ્યાં ચ પુષ્પમુપયોનિ ।
ષોઢા દર્શિતમેતત્સ્યાત્સત્પમમનુપયોગિ ॥
યથા-
યત્પ્રાચિ માસે કુસુમં નિબદ્ધં તદુત્તરે બાલફલં વિધેયમ્ ।
તદગ્રિમે પ્રૌઢિધરં ચ કાર્યં તદગ્રિમે પાકપરિષ્કૃતં ચ ॥
દ્રુમોદ્ભવાનાં વિધિરેષુ દૃષ્ટો બલ્લીફલાના ન મહાનનેહા ।
તેષાં દ્વિમાસાવધિરેવ કાર્યઃ પષ્પે ફલે પાકવિધૌ ચ કાલઃ ॥
અન્યર્વ્યાજં બહિવ્યાજં બાહ્યાન્તર્વ્યાજમેવ ચ ।
સર્વવ્યાજં બહુવ્યાજં નિર્વ્યાજં ચ તથા ફલમ્ ॥
લકુચાદ્યન્તર્વ્યાજં તથા બહિર્વ્યાજમત્ર મોચાદિ ।
આમ્રાદ્યુભયવ્યાજં સર્વવ્યાજં ચ કકુભાદિ ॥
પનસાદિ બહુવ્યાજં નીલકપિત્થાદિ ભવતિ નિર્વ્યાજમ્ ।
સકલફલાનાં ષોઢા જ્ઞાતવ્યઃ કવિભિરિતિ ભેદઃ ॥
એકદ્વિત્ર્યાદિભેદેન સામસ્ત્યેનાથવા ઋતૂન્ ।
પ્રબન્ધેષુ નિબન્ધીયાત્ક્રમેણ વ્યુત્ક્રમેણ વા ॥
ન ચ વ્યુત્ક્રમદોષો ઽસ્તિ કવેરર્થપથસ્પૃશઃ ।
તથા તથા કાપિ ભવેદ્ વ્યુત્ક્રમો ભૂષાણાં યથા ॥
અનુસન્ધાનશૂન્યસ્ય ભૂષણં દૂષણાયતે ।
સાવધાનસ્ય ચ કવેર્દૂષણં ભૂષણાયતે ॥
ઇતિ કાલવિભાગસ્ય દર્શિતા વૃત્તિરીદૃશી ।
કવેરિહ મહાન્મોહ ઇહ સિદ્ધો મહાકવિઃ ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે કાલવિભાગો નામ અષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ
સમાત્પમિદં પ્રથમમધિકરણં કવિરહસ્યં કાવ્યમીમાંસાયામ્