કાવ્યાલંકારસૂત્ર · અધ્યાય 10

ઇતિ શ્રીપણ્ડિતવરવામનવિરચિતાયાં કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તાવાલઙ્કારિકે ચતુર્થેઽધિકરણે પ્રથમોઽધ્યાયઃ ।
ઇતિ શબ્દાઽલઙ્કારવિચારઃ ।
અથ ચતુર્થાધિકરણે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
સમ્પ્રત્યર્થાલઙ્કારાણાં પ્રસ્તાવઃ । તન્મૂલં ચોપમેતિ સૈવ વિચાર્યતે ----
ઉપમાનેનોપમેયસ્ય ગુણલેશતઃ સામ્યમુપમા
ઉપમીયતે સાદૃશ્યમાનીયતે યેનોત્કૃષ્ટગુણેનાન્યત્તદુપમાનમ્ । યદુપમીયતે ન્યૂનગુણં તદુપમેયમ્ । ઉપમાનેનોપમેયસ્ય ગુણલેશતઃ સામ્યં યદસાવુપમેતિ । નનૂપમાનમિત્યુપમેયમિતિ ચ સમ્બન્ધિશબ્દાવેતૌ , તયોરેકતરોપાદાનેનૈવાન્યતરસિદ્ધિરિતિ । યથા ઉઓઅમિતં વ્યાઘ્રાદિભિઃ સામાન્યાપ્રયોગે ઇત્યત્રોપમિતગ્રહણમેવ કૃતં , નોપમાનગ્રહણમિતિ । તદ્વદત્રોભયગ્રહણં ન કર્તવ્યમ્ । સત્યમ્ । તત્ કૃતં લોકપ્રસિદ્ધિપરિગ્રહાર્થમ્ । યદેવોપમેયમુપમાનઞ્ચ લોકપ્રસિદ્ધં તદેવ પરિગૃહ્યતે , નેતરત્ । ન હિ યથા મુખં કમલમિવ ઇતિ , તથા કુમુદમિવ ઇત્યપિ ભવતિ

ગુણબાહુલ્યતશ્ચ કલ્પિતા
ગુણાનાં બાહુલ્યં ગુણબાહુલ્યં , તત ઉપમાનોપમેયયોઃ સામ્યાત્ કલ્પિતોપમા । કવિભિઃ કલ્પિતત્વાત્ કલ્પિતા । પૂર્વા તુ લૌકિકી । નનુ કલ્પિતાયા લોકપ્રસિદ્ધ્યભાવાત્ કથમુપમાનોપમેયનિયમઃ । ગુણબાહુક્યસ્યોત્કર્ષાપજર્પકલ્પનાભ્યામ્ । તદ્યથા ----
ઉદ્ગર્ભહૂણતરુણીરમણોપમર્દભુગ્નોન્નતિસ્તનનિવેશનિભં હિમાંશોઃ ।
બિમ્બં કઠોરવિસકાણ્ડકડારગૌરૈર્વિષ્ણોઃ પદં પ્રથમમગ્રકરૈરવ્યબક્તિ ॥
સદ્યો મુણ્ડિતમત્તહૂણચિબુકપ્રસ્પદ્ધિં નારઙ્ગકમ્ ।
અભિનવકુશસૂચિસ્પર્ધિ કર્ણે શિરીષમ્ ॥
ઇદાનીં પ્લક્ષાણાં જરઠદલવિશ્લેષચતુર-
સ્તિભીનામાબદ્ધસ્ફુરિતશુકચઞ્ચૂપુટનિભમ્ ।
તતઃ સ્ત્રીણાં હન્ત ક્ષમમધરકાન્તિં તુલયિતું
સમન્તાન્નિર્યાતિ સ્ફુટસુભગરાગં કિસલયમ્ ॥

તદ્દ્વૈવિધ્યમ્, પદવાક્યાર્થવૃત્તિભેદાત્ *
તસ્યા ઉપમાયા દ્વૈવિધ્યમ્ । પદવાક્યાર્થવૃત્તિભેદાત્ । એકા પદાર્થવૃત્તિઃ , અન્યા વાક્યાર્થવૃત્તિરિતિ । પદાર્થવૃત્તિર્યથા ----
હરિતતનુષુ બભ્રુત્વગ્વિમુક્તાસુ યાસાં
કનકકણસધર્મા માન્મથો રોમભેદઃ ।
વાક્યાર્થવૃત્તિર્યથા ----
પાણ્ડ્યોઽયમંસાર્પિતલમ્બહારઃ કૢપ્તાઙ્ગરાગો હરિચન્દનેન ।
આભાતિ બાલાતપરક્તસાનુઃ સનિર્ઝરોદ્ગાર ઇવાદ્રિરાજઃ ॥

સા પૂણા લુપ્તા ચ
સા ઉપમા પૂર્ણા લુપ્તા ચ ભવતિ

ગુણદ્યોતકોપમાનોપમેયશબ્દાનાં સામગ્ર્યે પૂર્ણા
ગુણાદિશબ્દાનાં સામગ્ર્યે સાકલ્યે પૂર્ણા । યથા ----
કમલમિવ મુખં મનોજ્ઞમેતત્ ઇતિ

લોપે લુપ્તા
ગુણાદિશબ્દાનાં વૈકલ્યે લોપે લુપ્તા । ગુણશબ્દલોપે યથા શશીવ રાજા ઇતિ । દ્યોતકશબ્દલોપે યથા દૂર્વાશ્યામેયમ્ । ઉભયલોપે યથા શશીમુખી ઇતિ । ઉપમાનોપમેયલોપસ્તૂપમાપ્રપઞ્ચે દ્રષ્ટવ્યઃ

સ્તુતિનિન્દાતત્ત્વાખ્યાનેષુ
સ્તુતૌ નિન્દાયાં તત્ત્વાખ્યાને ચાસ્યાઃ પ્રયોગઃ । સ્તુતિનિન્દયોર્યથા
સ્નિગ્ધં બહ્વત્યમૃતકલ્પમહો કલત્રં
હાલાહલં વિષમિવાપગુણં તદેવ ।
તત્ત્વાખ્યાને યથા ----
તાં રોહિણીં વિજાનીહિ જ્યોતિપામત્ર મણ્ડલે ।
યસ્તન્વિ ! તારકાન્યાસઃ શકટાકારમાશ્રિતઃ ॥

હીનત્વાધિકત્વલિઙ્ગવચનભેદાસાદૃશ્યાસંભવાસ્તદ્દોષાઃ
તસ્યા ઉપમાયા દોષા ભવન્તિ । હીનત્વમધિકત્વં લિઙ્ગભેદો વચનભેદોઽસાદૃશ્યમસમ્ભવ ઇતિ

તાન્ ક્રમેણ વ્યાખ્યાતુમાહ ----
જાતિપ્રમાણધર્મન્યૂનતોપમાનસ્ય હીનત્વમ્
જાત્યા પ્રમાણેન ધર્મેણ ચોપમાનસ્ય ન્યૂનતા યા તદ્ધીનત્વમિતિ । જાતિન્યૂનત્વરૂપં હીનત્વં યથા ----
ચાણ્ડાલૈરિવ યુષ્માભિઃ સાહસં પરમં કૃતં ।
પ્રમાણન્યૂનત્વરૂપં હીનત્વં યથા ----
વહ્નિસ્ફુલિઙ્ગ ઇવ ભાનુરયં ચકાસ્તિ ।
ઉપમેયાદુપમાનસ્ય ન્યૂનત્વં યત્ તદ્ધર્મન્યૂનત્વમ્ । તદ્રૂપં હીનત્વં યથા ----
સ મુનિર્લાઞ્છિતો મૌઞ્જ્યા કૃષ્ણાજિનપટં વહન્ ।
વ્યરાજન્નીલજીમૂતભાગાશ્લિષ્ટ ઇવાંશુમાન્ ॥
અત્ર મૌઞ્જીપ્રતિવસ્તુ તડિન્નાસ્ત્યુપમાન ઇતિ હીનત્વમ્ । ન ચ કૃષ્ણાજિનપટમાત્રસ્યોપમેયત્વં યુક્તમ્ । મૌઞ્જ્યા વ્યર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ । નનુ નીલજીમૂતગ્રહણેનૈવ તડિત્પ્રતિપાદ્યતે । તન્ન । વ્યભિચારાત્

અવ્યભિચારે તુ ભવન્તી પ્રતિપત્તિઃ કેન વાર્યતે તદાહ ----
ધર્મયોરેકનિર્દેશેઽન્યસ્ય સંવિત્, સાહચર્યાત્
ધર્મયોરેકસ્યાપિ ધર્મસ્ય નિર્દેશેઽન્યસ્ય સંવિત્ પ્રતિપત્તિર્ભવતિ । કુતઃ । સાહચર્યાત્ । સહચરિતત્વેન પ્રસિદ્ધયોરવશ્યમેકસ્ય નિર્દેશેઽન્યસ્ય પ્રતિપત્તિર્ભવતિ । તદ્યથા ----
નિર્વૃષ્ટેઽપિ બહિર્ધને ન વિરમન્ત્યન્તર્જરદ્ચેશ્મનો
લૂતાતન્તુતતિચ્છિદો મધુપૃષત્પિઙ્ગાઃ પયોવિન્દવઃ ।
ચૂડાબર્બરકે નિપત્ય કણિકાભાવેન જાતાઃ શિશો-
રઙ્ગાસ્ફાલનભગ્નનિદ્રગૃહિણીચિત્તવ્યથાદાયિનઃ ॥
અત્ર મધુપૃષતાં વૃત્તત્વપિઙ્ગત્વે સહચરિતે । તત્ર પિઙ્ગશબ્દેન પિઙ્ગત્વે પ્રતિપન્ને વૃત્તત્વપ્રતીતિર્ભવતિ । એતેન કનકફલકચતુરસ્રં શ્રેણિવિમ્બમ્ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ । કનકફલકસ્ય ગૌરત્વચતુરસ્રત્વયોઃ સાહચર્યાચ્ચતુરસ્રત્વશ્રુત્યૈચ ગૌરત્વપ્રતિપત્તિરિતિ । નનુ ચ યદિ ધર્મન્યૂનત્વમુપમાનસ્ય દોષઃ , કથમયં પ્રયોગઃ ----
સૂર્યાશુસમ્ભીલિતલોચનેષુ દીનેષુ પદ્માનિલનિસદેષુ ।
સાધ્વ્યઃ સ્વગેહેષ્વિવ ભર્તૃહીનાઃ કેકા વિનેશુઃ શિખિનાં મુખેષુ ॥
અત્ર બહુત્વમુપમેયધર્માણામુપમાનાત્ । ન , વિશિષ્ટાનામેવ મુખાનામુપમેયત્વાત્ । તાદૃશેષ્વેવ કેકાવિનાશસ્ય સમ્ભવાત્

તેનાધિકર્વં વ્યાખ્યાતમ્
તેન હીનત્વેનાધિકત્વં વ્યાખ્યાતમ્ । જાતિપ્રમાણધર્માધિક્યમધિકત્વમિતિ । જાત્યાધિક્યરૂપમધિકત્વં યથા ----
વિશન્તુ વિષ્ટયઃ શીઘ્રં રુદ્રા ઇવ મહૌજસઃ ।
પ્રમાણાધિક્યરૂપં યથા ----
પાતાલમિવ નાભિસ્તે સ્તનૌ ક્ષિતિધરોપમૌ ।
વેણીદણ્ડઃ પુનરયં કાલિન્દીપાતસંનિભઃ ॥
ધર્માધિક્યરૂપં યથા ----
સરશ્મિ ચઞ્ચલં ચક્રં દધદ્દેવો વ્યરાજત ।
સવાડવાગ્નિઃ સાવર્તઃ સ્રોતસામિવ નાયકઃ ॥
સવાડવાગ્નિરિત્યસ્ય [ક્:પ્રતિવસ્તુનઃ] ઉપમેયેઽભાવાદ્ ધર્માધિક્યમિતિ । અનયોર્દોષયોર્વિપર્યયાખ્યસ્ય દોષસ્યાન્તર્ભાવાન્ન પૃથગુપાદાનમ્ । અત એવાસ્માકં મતે ષડ્ દોષા ઇતિ

ઉપમાનોપમેયયોર્લિઙ્ગવ્યત્યાસો લિઙ્ગભેદઃ
ઉપમાનસ્યોપમેયસ્ય ચ લિઙ્ગયોર્વ્યત્યાસો વિપર્યયો લિઙ્ગભેદઃ । યથા ----
સૈન્યાનિ નદ્ય ઇવ જગ્મુરનર્ગલાનિ ।

ઇષ્ટઃ પુંપુંસકયોઃ પ્રાયેણ
પુન્નપુંસકયોરુપમાનોપમેયયોર્લિઙ્ગભેદઃ પ્રાયેણ બાહુલ્યેનેષ્ટઃ । યથા ---- ચન્દ્રમિવ મુખં પશ્યતિ ઇતિ , ઇન્દુરિવ મુખં ભાતિ એવમ્પ્રાયં તુ નેચ્છન્તિ

લૌકિક્યાં સમાસાભિહિતાયામુપમાપ્રપઞ્ચે ચ
લૌકિક્યામુપમાયાં સમાસાભિહિતાયામુપમાયામુપમાપ્રપઞ્ચે ચેષ્ટો લિઙ્ગભેદઃ પ્રાયેણેતિ । લૌકિક્યાં યથા ----
છાયેવ સ તસ્યાઃ , પુરુષ ઇવ સ્ત્રી ઇતિ ।
સમાસાભિહિતાયાં યથા ----
ભુજલતા નીલોત્પલસદૃશી ઇતિ ।
ઉપમાપ્રપઞ્ચે યથા ----
શુદ્ધાન્તદુર્લભમિદં વપુરાશ્રમવાસિનો યદિ જનસ્ય ।
દૂરીકૃતાઃ ખલુ ગુણૈરુદ્યાનલતા વનલતાભિઃ ॥
એવમન્યદપિ પ્રયોગજાતં દ્રષ્ટવ્યમ્

તેન વચનભેદો વ્યાખ્યાતઃ
તેન લિઙ્ગભેદેન વચનભેદો વ્યાખ્યાતઃ । યથા ----
પાસ્યાભિલોચનં તસ્યાઃ પુષ્પં મધુલિહો યથા ।

અપ્રતીતગુણસાદૃશ્યમસાદૃશ્યમ્
અપ્રતીતૈરેવ ગુણૈર્યત્ સાદૃશ્યં તદપ્રતીતગુણાસાદૃશ્યમસાદૃશ્યમ્ । યથા ----
ગ્રથ્નામિ કાવ્યશશિનં વિતતાર્થરશ્મિમ્ ।
કાવ્યસ્ય શશિના સહ યત્ સાદૃશ્યં તદપ્રતીતૈરેવ ગુણૈરિતિ । નનુ ચ અર્થાનાં રશ્મિતુલ્યત્વે સતિ કાવ્યસ્ય શશિતુલ્યત્વં ભવિષ્યતિ । નૈવમ્ । કાવ્યસ્ય શશિતુલ્યત્વે સિદ્ધેઽર્થાનાં રશ્મિતુલ્યત્વં સિદ્ધ્યતિ । ન હ્યર્થાનાં ચ કશ્ચિત્ સાદૃશ્યહેતુઃ પ્રતીતો ગુણોઽસ્તિ । તદેવમિતરેતરાશ્રયદોષો દુરુત્તર ઇતિ

અસાદૃશ્યહતા હ્યુપમા, તન્નિષ્ઠાશ્ચ કવયઃ
અસાદૃશ્યેન હતા અસાદૃશ્યહતા ઉપમા । તન્નિષ્ઠા ઉપમાનનિષ્ઠાશ્ચ કવય ઇતિ

ઉપમાનાધિક્યાત્તદપોહ ઇત્યેકે
ઉપમાનાધિક્યાત્ તસ્યાસાદૃશ્યસ્યાપોહ ઇત્યેકે મન્યન્તે । યથા ----
કર્પૂરહારહરહાસસિતં યશસ્તે ।
કર્પૂરાદિભિરુપમાનૈર્વહુભિઃ સાદૃશ્યં સુસ્થાપિતં બહ્વતિ । તેષાં શુક્ગુણાતિરેકાત્

ન, અપુષ્ટાર્થત્વાત્
ઉપમાનાધિક્યાત્ તદપોહ ઇતિ યુક્તં , તન્ન । અપુષ્ટાર્થત્વાત્ । એકસ્મિન્નુપમાને પ્રયુક્તે ઉપમાનાન્તરપ્રયોગો ન કઞ્ચિદર્થવિશેષં પુષ્ણાતિ । તેન બલસિન્ધુઃ સિન્ધુરિવ ક્ષુભિતઃ ઇતિ પ્રયુક્તમ્ । નનુ સિન્ધુશબ્દસ્ય દ્વિઃપ્રયોગાત્પૌનરુક્ત્યમ્ । ન । અર્થવિશેષાત્ બલં સિન્ધુરિવ વૈપુલ્યાદ્ બલસિન્ધુઃ સિન્ધુરિવ ક્ષુભિત ઇતિ ક્ષોભસારૂપ્યાત્ । તસ્માદર્થભેદાન્ન પૌનરુક્ત્યમ્ । અર્થપુષ્ટિસ્તુ નાસ્તિ । સિન્ધુરિવ ક્ષુભિત ઇત્યનેનૈવ વૈપુલ્યં પ્રતિપત્સ્યતે । ઉક્તં હિ (4-2-10) ---- ધર્મયોરેકનિર્દેશેઽન્યસ્ય સંવિત્સાહચર્યાત્

અનુપપત્તિરસંભવઃ
અનુપપત્તિરનુપપન્નત્વમુપમાનસ્યાસમ્ભવઃ । યથા ----
ચકાસ્તિ વદનસ્યાન્તઃ સ્મિતચ્છાયાવિકાસિનઃ ।
ઉન્નિદ્રસ્યારવિન્દસ્ય મધ્યે મુગ્ધેવ ચન્દ્રિકા ॥
ચન્દ્રિકાયામુન્નિદ્રત્વમરવિન્દસ્યેત્યનુપપત્તિઃ । નન્વર્થવિરોધોઽયમસ્તુ । કિમુપમાદોષકલ્પનયા । ન । ઉપમાયામ્ અતિશયસ્યેષ્ટત્વાત્

કથં તર્હિ દોષ ઇત્યત આહ ----
ન વિરુદ્ધોઽતિશયઃ
વિરુદ્ધસ્યાતિશયસ્ય સંગ્રહો ન કર્તવ્ય ઇતિ અસ્ય સૂત્રસ્ય તાત્પર્યાર્થઃ । તાનેતાન્ ષડુપમાદોષાન્ જ્ઞાત્વા કવિઃ પરિત્યજેત્