કાવ્યાલંકારસૂત્ર · અધ્યાય 3

ઇતિ શ્રીપણ્ડિતવરવામનવિરચિતકાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તૌ શારીરે પ્રથમે ઽધિકરણે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ।
અધિકારિચિન્તા , રીતિનિશ્ચયશ્ચ ।
અથ પ્રથમેઽધિકરણે તૃતીયોઽધ્યાયઃ ।
અધિકારિચિન્તાં રીતિતત્ત્વં ચ નિરૂપ્ય , કાવ્યાઙ્ગાન્યુપદર્શયિતુમાહ ----
લોકો વિદ્યા પ્રકીર્ણ ચ કાવ્યાઙ્ગાનિ
ઉદ્દેશક્રમેણૈતદ્વ્યાચષ્ટે ----
લોકવૃત્તં લોકઃ
લોકઃ સ્થાવરજઙ્ગમાત્મા તસ્ય વર્તનં વૃત્તિમિતિ

શબ્દસ્મૃત્યભિધાનકોશચ્છન્દોવિચિતિકલાકામશાસ્ત્રદણ્ડનીતિપૂર્વા વિદ્યાઃ
શબ્દસ્મૃત્યાદીનાં તત્પૂર્વકત્વં પૂર્વં કાવ્યબન્ધેષ્વપેક્ષણીયત્વાત્

તાસાં કાવ્યાઙ્ગત્વં યોજયિતુમાહ ----
શબ્દસ્મૃતેઃ શબ્દશુદ્ધિઃ
શબ્દસ્મૃતેર્વ્યાકરણાચ્છબ્દાનાં શુદ્ધિઃ સાધુત્વનિશ્ચયઃ કર્તવ્યઃ । શુદ્ધાનિ હિ પદાનિ નિઃશઙ્કૈઃ કવિભિઃ પ્રયુજ્યન્તે

અભિધાનકોશાત્ પદાર્થનિશ્ચયઃ
પદં હિ રચનાપ્રપ્રવેશયોગ્યં ભાવયન્ સંદિગ્ધાર્થત્વેન ન ગૃહ્ણીયાન્ન વા જહ્યાદિતિ કાવ્યબન્ધવિઘ્નઃ । તસ્માદભિધાનકોશતઃ પદાર્થનિશ્ચયઃ કર્તવ્ય ઇતિ । અપૂર્વાભિધાનલાભાર્થત્વં ત્વયુક્તમભિધાનકોશસ્ય , અપ્રયુક્તસ્યાપ્રયોજ્યત્વાત્ । યદિ પ્રયુક્તં પ્રયુજ્યતે તર્હિ કિમિતિ સંદિઘાથત્વમાશઙ્કિતં પદસ્ય ? તન્ન ; તત્ર સામાન્યેનાર્થાવગતિઃ સંભવતિ । યથા {નીવી}શબ્દેન જઘનવસ્રગ્રન્થિરુચ્યત ઇતિ કસ્યચિન્નશ્ચયઃ । સ્ત્રિયા વા પુરુષસ્ય વેતિ સંશયઃ નીવી સંગ્રથનં નાર્યા જઘનસ્થસ્ય વાસસઃ ઇતિ નામમાલાપ્રતીકમપશ્યત ઇતિ । અથ કથં ----
વિચિત્રભોજનાભોગવર્ધમાનઃદરાસ્થિભિઃ ।
કેનચિત્પૂર્વમુક્તોઽપિ નીવીબન્ધઃ શ્લથીકૃતઃ ॥
ઇતિ પ્રયોગઃ । ભ્રાન્તેરુપચારાદ્વા

છન્દોવિચિતેર્વૃત્તસંશયચ્છેદઃ
કાવ્યાભ્યાસાદ્વૃત્તસંક્રાન્તિર્ભવત્યેવ । કિં તુ માત્રાવૃત્તાદિષુ ક્વચિત્સંશયઃ સ્યાત્ । અતો વૃત્તસંશયચ્છેદશ્છન્દોવિચિતેર્વિધેય ઇતિ

કલાશાસ્ત્રેભ્યઃ કલાતત્ત્વસ્ય સંવિત્
કલા ગીતનૃત્યચિત્રાદિકાસ્તાસામભિધાયકાનિ શાસ્ત્રાણિ વિશાખિલાદિપ્રણીતાનિ કલાશાસ્ત્રાણિ , તેભ્યઃ કલાતત્ત્વસ્ય સંવિત્ સંવેદનમ્ । ન હિ કલાતત્ત્વાનુપલબ્ધૌ કલાવસ્તુ સમ્યઙ્નિબન્ધું શક્યમિતિ

કામશાસ્ત્રતઃ કામોપચારસ્ય
સંવિત્ ઇત્યનુવર્તતે । કામોપચારસ્ય સંવિત્ કામશાસ્ત્રત ઇતિ । કામોપચારબહુલં હિ વસ્તુ કાવ્યસ્યેતિ

દણ્ડનીતેર્નયાપનયયોઃ
દણ્ડનીતેરર્થશાસ્ત્રાન્નયસ્યાપનયસ્ય ચ સંવિદિતિ । તત્ર ષાડ્ગુણ્યસ્ય યથાવતોરયોગો નયઃ । તદ્વિપરીતોઽપનયઃ । ન હિ તાવવિજ્ઞાય નાયકપ્રતિનાયકયોર્વૃત્તં શક્યં કાવ્યે નિબન્ધુમિતિ

ઇતિવૃત્તકુટિલત્વં ચ તતઃ
ઇતિહાસાદિરિતિવૃત્તં કાવ્યશરીરમ્ , તસ્ય કુટિલત્વં તતો દણ્ડનીતેર્બલીવસ્ત્વાબલીયસ્ત્વાદિપ્રયોગો વ્યુત્પત્તિમૂલત્વાત્તસ્યાઃ । એવમન્યાસામપિ વિદ્યાનાં યથાસ્વમુપયોગો વર્ણનીય ઇતિ

લક્ષ્યજ્ઞત્વમભિયોગો વૃદ્ધસેવાવેક્ષણં પ્રતિભાનમવધાનં ચ પ્રકીર્ણમ્
તત્ર કાવ્યપરિચયો લક્ષ્યજ્ઞત્વમ્
અન્યેષાં કાવ્યેષુ પરિચયો લક્ષ્યજ્ઞત્વમ્ । તતો હિ કાવ્યબન્ધસ્ય વ્યુત્પત્તિર્ભવતિ

કાવ્યબન્ધોદ્યમોઽભિયોગઃ
બન્ધનં બન્ધઃ , કાવ્યસ્ય બન્ધો રચના કાવ્યબન્ધઃ । તત્રોદ્યમોઽભિયોગઃ । સ હિ કવિત્વપ્રકર્ષમાદધાતિ

કાવ્યોપદેશગુરુશુશ્રૂષણં વૃદ્ધસેવા
કાવ્યોપદેશે ગુરવ ઉપદેષ્ટારઃ । તેષાં શુશ્રૂષણં વૃદ્ધસેવા । તતઃ કાવ્યવિદ્યાયાઃ સંક્રાન્તિર્ભવતિ

પદાધાનોદ્ધરણમવેક્ષણમ્
પદસ્યાધાનં ન્યાસઃ , ઉદ્ધરણમપસારણમ્ । તયોઃ ખલ્વવેક્ષણમ્ । અત્ર શ્લોકૌ ----
આધાનોદ્ધરણે તાવદ્યાવદ્દોલાયતે મનઃ ।
પદસ્ય સ્થાપિતે સ્થૈર્યે હન્ત સિદ્ધા સરસ્વતી ॥
યત્પદાનિ ત્યજન્ત્યેવ પરિવૃત્તિસહિષ્ણુતામ્ ।
તં શબ્દન્યાસનિષ્ણાતાઃ શબ્દપાકં પ્રચક્ષતે ॥

કવિત્વબીજં પ્રતિભાનમ્
કવિત્વસ્ય બીજં કવિત્વબીજં જન્માન્તરાગતસંસ્કારવિશેષઃ કશ્ચિત્ , યસ્માદ્વિના કાવ્યં ન નિષ્પદ્યતે , નિષ્પન્નં વાવહાસાયતનં સ્યાત્

++
ચિત્તૈકાગ્ર્યમવધાનમ્
ચિત્તસ્યૈકાગ્ર્યં બાહ્યાર્થનિવૃત્તિઃ તદવધાનમ્ । અવહિતં હિ ચિત્તમર્થાન્ પશ્યતિ

તદ્દેશકાલાભ્યામ્
તત્ અવધાનં દેશાત્કાલાચ્ચ સમુત્પદ્યતે

કૌ પુનર્દેશકાલાવિત્યત્રાહ ----
વિવિક્તો દેશઃ
વિવિક્તો નિર્જનઃ

રાત્રિયામસ્તુરીયઃ કાલઃ
રાત્રેર્યામો રાત્રિયામઃ પ્રહરઃ તુરીયશ્ચતુર્થઃ કાલ ઇતિ । તદ્વશાદ્વિષયોપરતં ચિત્તં પ્રસન્નમવધત્તે

એવં કાવ્યાઙ્ગાન્યુપદર્શ્ય , કાવ્યવિશેષજ્ઞાનાર્થમાહ ----
કાવ્યં ગદ્યં પદ્યં ચ
ગદ્યસ્ય પૂર્વં નિર્દેશો દુર્લક્ષ્યવિષયત્વેન દુર્બન્ધત્વાત્ । યથાહુઃ ---- ગદ્યં કવીનાં નિકષં વદન્તિ ઇતિ

તચ્ચ ત્રિધા ભિન્નમિતિ દર્શયિતુમાહ ----
ગદ્યં વૃત્તગન્ધિ ચૂર્ણમુત્કલિકાપ્રાયં ચ
તલ્લક્ષણાન્યાહ ----
પદ્યભાગવદ્વૃત્તગન્ધિ
પદ્યસ્ય ભાગાઃ પદ્યભાગાસ્તદ્વત્ વૃત્તગન્ધિ ।
યથા પાતાલતાલુતલવાસિષુ દાનવેષુ ઇતિ ।
અત્ર હિ વસન્તતિલકાખ્યસ્ય વૃત્તસ્ય ભાગઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે

અનાવિદ્ધલલિતપદં ચૂર્ણમ્
અનાવિદ્ધાન્યદીર્ઘસમાસાનિ લલિતાન્યનુદ્ધતાનિ પદાનિ યસ્મિંસ્તદનાવિદ્ધલલિતપદં ચૂર્ણમિતિ । યથા ----
અભ્યાસો હિ કર્મણાં કૌશલમાવહતિ ।
ન હિ સકૃન્નિપાતમાત્રેણોદબિન્દુરપિ ગ્રાવણિ નિમ્નતામાદધાતિ ।

વિપરીતમુત્કલિકાપ્રાયમ્
વિપરીતમાવિદ્ધોતપદમુત્કલિલાપ્રાયમ્ । યથા ----
કુલિશશિખરખરનખરપ્રચણ્ડપેટાપાટિતમત્તમાતઙ્ગકુમ્ભસ્થલગલન્મદચ્છટાચ્છરિતચારુકેસરભારભાસુરમુખે કેસરિણિ ઇતિ

પદ્યમનેકભેદમ્
પદ્યં ખલ્વનેકેન સમાર્ધસમવિષમાદિના ભેદેન ભિન્નં ભવતિ

તદનિબદ્ધં નિબદ્ધં ચ
તદિદં ગદ્યપદ્યરૂપં કાવ્યમનિબદ્ધં નિબદ્ધં ચ । અનયોઃ પ્રસિદ્ધત્વાલ્લક્ષણં નોક્તમ્

ક્રમસિદ્ધિસ્તયોઃ સ્રગુત્તંસવત્
તયોરિત્યનિબદ્ધં નિબદ્ધં ચ પરામૃશ્યતે । ક્રમેણ સિદ્ધિઃ ક્રમસિદ્ધિઃ । અનિબદ્ધસિદ્ધૌ નિબદ્ધસિદ્ધૈઃ સ્રગુત્તંસવત્ । યથા સ્રજિ માલાયા સિદ્ધાયામુત્તંસઃ શેખરઃ સિધ્યતિ

કેચિદનિબદ્ધ એવ પર્યવસિતાઃ , તદ્દૂષણાર્થમાહ ----
નાનિબદ્ધં ચકાસ્ત્યેકતેજઃપરમાણુવત્
ન ખલ્વનિબદ્ધં કાવ્યં ચકાસ્તિ દીપ્યતે । યથૈકતેજઃપરમાણુરિતિ ।
અત્ર શ્લોકઃ ----
અસંકલિતરૂપાણાં કાવ્યાનાં નાસ્તિ ચારુતા ।
ન પ્રત્યેકં પ્રકાશન્તે તૈજસાઃ પરમાણવઃ ॥

સંદર્ભેષુ દશરૂપકં શ્રેયઃ
સંદર્ભેષુ પ્રબન્ધેષુ દશરૂપકં નાટકાદિ શ્રેયઃ

કસ્માત્તદાહ ----
તદ્ધિ ચિત્રં ચિત્રપટવદ્વિશેષસાકલ્યાત્
તદ્દશરૂપકં હિ યસ્માઞ્ચિત્રં ચિત્રપટચત્ । વિશેષાણાં સાકલ્યાત્

તતોઽન્યભેદકૢપ્તિઃ
તતો દશરૂપકાદન્યેષાં ભેદાનાં કૢપ્તિઃ કલ્પનમિતિ । દશરૂપકસ્યૈવ હીદં સર્વં વિલસિતમ્ , યચ્ચ કથાખ્યાયિકે મહાકાવ્યમિતિ । તલ્લક્ષણં ચ નાતીવ હૃદયઙ્ગમમિત્યુપેક્ષિતમસ્માભિઃ । તદન્યતો ગ્રાહ્યમ્