કાવ્યાલંકારસૂત્ર · અધ્યાય 11

ઇતિ શ્રીકાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તાવાલઙ્કારિકે ચતુર્થેઽધિકરણે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ॥ ઉપમાવિચાર.ઃ ॥
અથ ચતુર્થાધિકરણે તૃતીયોઽધ્યાયઃ
સમ્પ્રત્યુપમાપ્રપઞ્ચો વિચાર્યતે । કઃ પુનરસાવિત્યાહ ----
પ્રતિવસ્તુપ્રભૃતિરુપમાપ્રપઞ્ચઃ
પ્રતિવસ્તુ પ્રભૃતિર્યસ્ય સ પ્રતિવસ્તુપ્રભૃતિઃ । ઉપમાયાઃ પ્રપઞ્ચ ઉપમાપ્રપઞ્ચ ઇતિ

વાક્યાર્થોપમાયાઃ પ્રતિવસ્તુનો ભેદં દર્શયિતુમાહ ----
ઉપમેયસ્યોક્તૌ સમાનવસ્તુન્યાસઃ પ્રતિવસ્તુ
ઉપમેયસ્યાર્થઆદ્વાક્યાર્થસ્યોક્તૌ સત્યામિતિ । અત્ર દ્વૌ વાક્યાર્થૌ । એકો વાક્યાર્થોપમાયામિતિ ભેદઃ । તદ્યથા ----
દેવીભાવં ગમિતા પરિવારપદં કથં ભજત્યેષા ।
ન ખલુ પરિભોગયોગ્યં દૈવતરૂપાઙ્કિતં રત્નમ્ ॥

પ્રતિવસ્તુનઃ સમાસોક્તેર્ભેદં દર્શયિતુમાહ ----
અનુક્તૌ સમાસોક્તિઃ
ઉપમેયસ્યાનુક્તૌ સમાનવસ્તુન્યાસઃ સમાસોક્તિઃ । સંક્ષેપવચનાત્ સમાસોક્તિરિત્યાખ્યા । યથા ----
શ્લાધ્યા ધ્વસ્તાધ્વગગ્લાનેઃ કરીરસ્ય મરૌ સ્થિતિઃ ।
ધિઙ્ મેરૌ કલ્પવૃક્ષાણામવ્યુત્પન્નાર્થિનાં શ્રિયઃ ॥

સમાસોક્તેરપ્રસ્તુતપ્રશંસાયા ભેદં દર્શયિતુમાહ ----
કિઞ્ચિદુક્તાવપ્રસ્તુતપ્રશંસા
ઉપમેયસ્ય કિઞ્ચિલ્લિઙ્ગમાત્રેણોક્તૌ સમાનવસ્તુન્યાસે અપ્રસ્તુતપ્રશંસા । યથા ----
લાવણ્યસિન્દુરપરૈવ હિ કાચનેયં
યત્રોત્પલાનિ શશિના સહ સંપ્લવન્તે ।
ઉન્મઞ્જતિ દ્વિરદકુમ્ભતટી ચ યત્ર
યત્રાપરે કદલિકાણ્ડમૃણાલદણ્ડાઃ ॥
અઓરસ્તુતસ્યાર્થસ્ય પ્રશંસનમપ્રસ્તુતપ્રશંસા

અપહ્નુતિરપિ તતો ભિન્નેતિ દર્શયિતુમાહ ----
સમેન વસ્તુનાન્યાપલાપોઽપહ્નુતિઃ
સનેન તુલ્યેન વસ્તુના વાક્યાર્થેનાન્યસ્ય વાક્યાર્થસ્યાપલાપો નિહ્નવો યસ્તત્ત્વાધ્યારોપણાયાસાવપહ્નુતિઃ । યથા ----
ન કેતકીનાં વિલસન્તિ સૂચયઃ પ્રવાસિનો હન્ત હસત્યયં વિધિઃ ।
તડિલ્લતેયં ન ચકાસ્તિ ચઞ્ચલા પુરઃ સ્મરજ્યોતિરિદં વિવર્તતે ॥
વાક્યાર્થયોસ્તાત્પર્યાત્ તાદ્રૂપ્યમિતિ ન રૂપકમ્

રૂપકં તુ કીદૃશમિત્યાહ ----
ઉપમાનેનોપમેયસ્ય ગુણસામ્યાત્તત્ત્વારોપો રૂપકમ્
ઉપમાનેનોપમેયસ્ય ગુણસામ્યાત્તત્ત્વસ્યાભેદસ્યારોપણમારોપો રૂપકમ્ । ઉપમાનોપમેયયોરુભયોરપિ ગ્રહણં લૌકિક્યાઃ કલ્પિતાયાશ્ચોપમાયાઃ પ્રકૃક્ષિત્વમત્ર યથા વિજ્ઞાયેતેતિ । યથા (ઉત્તરરામચરિત_1.39) ----
ઇયં ગેહે લક્ષ્મીરિયમમૃતવર્તિર્નયનયો-
રસાવસ્યાઃ સ્પર્શો વપુષિ વહુલશ્ચન્દનરસઃ ।
અયં કષ્ઠે વાહુઃ શિશિરમસૃણો મૌક્તિકસરઃ
કિમસ્યા ન પ્રેયો પરમસહ્યસ્તુ વિરહઃ ॥
મુખચન્દ્રાદીનાં તૂપમા । સમાસાન્ન ચન્દ્રાદીનાં રૂપકત્વં યુક્તમિતિ

રૂપકાચ્છ્લેષસ્ય ભેદં દર્શયિતુમાહ ----
સ ધર્મેષુ તન્ત્રપ્રયોગે શ્લેષઃ
ઉપમાનેનોપમેયસ્ય ધર્મેષુ ગુણક્રિયાશબ્દરૂપેષુ સ તત્ત્વારોપઃ । તન્ત્રપ્રયોગે તન્ત્રેણોચ્ચારણે સતિ શ્લેષઃ । યથા ----
આકૃષ્ટામલમણ્ડલાગ્રરુચયઃ સંનદ્ધક્ષઃસ્થલાઃ
સોષ્માણો વ્રણિતા વિપક્ષહૃદયપ્રોન્માથિનઃ કર્કશઃ ।
ઉદ્વૃત્તા ગુરવશ્ચ યસ્ય શમિનઃ શ્યામાયમાનાનના
યોધા વારવધૂસ્તનાશ્ચ ન દદુઃ ક્ષોભં સ વોઽવ્યાજ્જિનઃ ॥

યથા ચ ગૌણસ્યાર્થસ્યાલઙ્કારત્વં તથા લાક્ષણિકસ્યાપીતિ દર્શયિતુમાહ ----
સાદૃશ્યાલ્લક્ષણા વક્રોક્તિઃ
બહુનિ હિ નિબન્ધનાનિ લક્ષણાયામ્ । તત્ર સાદૃશ્યાલ્લક્ષણાવક્રોક્તિરસાવિતિ । યથા ----
ઉન્મિમીલ કમલં સરસીનાં કૈરવં ચ ન મિમીલ મુહૂર્તાત્ ।
અત્ર નેત્રધર્માવુન્મીલનિમીલને સાદૃશ્યાદ્વિકાસસંકોચૌ લક્ષયતઃ ।
ઇહ ચ નિરન્તરનવમુકુલપુલકિતા હરતિ માધવી હૃદયમ્ ।
મદયતિ ચ કેસરાણાં પરિણતમધુગન્ધિ નિઃશ્વસિતમ્ ॥
અત્ર ચ નિઃશ્વસિતમિતિ પરિમલનિર્ગમં લક્ષતિ ।
સંસ્થાનેન સ્ફુરતુ સુભગઃ સ્વર્ચિષા ચુમ્બતુ દ્યામ્ ।
આલસ્યમાલિઙ્ગતિ ગાત્રમસ્યાઃ ।
પરિમ્લાનચ્છાયામનુવદતિ દૃષ્ટિઃ કમલિનીમ્ ।
પ્રત્યૂષેષુ સ્ફુટિતકમલામોદમૈત્રીકપાયઃ ।
ઊરુદ્વન્દ્વં તરુણકદલીકાણ્ડસબ્રહ્મચારિ ।
ઇત્યેવમાદિષુ લક્ષણાર્થો નિરૂપ્યત ઇતિ લક્ષણાયા ઝટિત્યર્થપ્રતિપત્તિક્ષમત્વં રહસ્યમાચક્ષત ઇતિ ।
અસાદૃશ્યનિબન્ધના તુ લક્ષણા ન વક્રોક્તિઃ । યથા ----
જરઠકમલકન્દચ્છેદગૌરૈર્મધૂખૈઃ ।
અત્ર ચ્છેદઃ સામીપ્યાદ્ દ્રવ્યં લક્ષયતિ । તસ્યૈવ ગૌરત્વોપપત્તેઃ

રૂપકવક્રોક્તિભ્યામુત્પ્રેક્ષાયા ભેદં દર્શયિતુમાહ ----
અતદ્રૂપસ્યાન્યથાધ્યવસાનમતિશયાર્થમુત્પ્રેક્ષા
અતદ્રૂપસ્યાતત્સ્વભાવસ્ય । અન્યથા અતત્સ્વભાવતયા । અધ્યવસાનમધ્યવસાયઃ । ન પુનરધ્યારોપો લક્ષણા વા । અતિશયાર્થમિતિ ભ્રાન્તિજ્ઞાનનિવૃત્ત્યર્થમ્ । સાદૃશ્યાદિયમુત્પ્રેક્ષેતિ । એનાં ચેવાદિશબ્દા દ્યોતયન્તિ । યથા ----
સ વઃ પાયાદિન્દુર્નવવિસલતાકોટિકુટિલઃ
સ્મરારેર્યો મૂર્ધ્નિ જ્વલનકપિષે ભાતિ નિહિતઃ ।
સ્રવન્મન્દાકિન્યાઃ પ્રતિદિવસસિક્તેન પયસા
કપાલેનોન્મુક્તઃ સ્ફટિકધવલેનાઙ્કુર ઇવ ॥

ઉત્પ્રેક્ષેવૈવાતિશયોક્તિરિતિ કેચિત્ । તન્નિરાસાર્થમાહ ----
સંભાવ્યધર્મતદુત્કર્ષકલ્પનાતિશયોક્તિઃ
સંભાવ્યસ્ય ધર્મસ્ય તદુત્કર્ષસ્ય ચ કલ્પનાતિશયોક્તિઃ । યથા ----
ઉભૌ યદિ વ્યોમ્નિ પૃથક્પ્રવાહાવાકાશગઙ્ગાપયસઃ પ્રવાહૌ ।
તેનોપમીયેત તમાલનીલમામુક્તમુક્તાલતમસ્ય વક્ષઃ ॥
યથા વા ----
મલયજરસવિલિપ્તતનુનવહારલતાવિભૂષિતાઃ
સિતતરદન્તપત્રકૃતવક્ત્રરુચો રુચિરામલાંશુકાઃ ।
શશભૃતિ વિતતધામ્નિ ધ્વલયતિ ધરામવિભાવ્યતાં ગતાઃ
પ્રિયવસતિં પ્રયાન્તિ સુખમેવ નિરસ્તભિયોઽભિસારિકાઃ ॥

યથા ભ્રાન્તિજ્ઞાનસ્યરૂપોત્પ્રેક્ષા તથા સંશયજ્ઞાનસ્વરૂપઃ સંદેહોઽપીતિ દર્શયિતુમાહ ----
ઉપમાનોપમેયસંશયઃ સંદેહઃ
ઉપમાનોપમેયયોરતિશયાર્થં યઃ ક્રિયતે સંશયઃ સ સંદેહઃ । યથા ----
ઇદં કર્ણોત્પલં ચક્ષુરિદં વેતિ વિલાસિનિ ।
ન નિશ્ચિનોતિ હૃદયં કિન્તુ દોલાયતે મનઃ ॥

સંદેહવદ્વિરોધોઽપિ પ્રાપ્તાવસર ઇત્યાહ ----
વિરુદ્ધાભાસત્વં વિરોધઃ
અર્થસ્ય વિરુદ્ધસ્યેવાભાસત્વં વિરુદ્ધાભાસત્વં વિરોધઃ । યથા ----
પીતં પાનમિદં ત્વયાદ્ય દયિતે મત્તં મમેદં મનઃ
પત્રાલી તવ કુઙ્કુમેન રચિતા રક્તા વયં માનિનિ ! ।
ત્વં તુઙ્ગસ્તનભારમન્થરગતિર્ગાત્રેષુ મે વેપથુ-
સ્ત્વન્મધ્યે તનુતા મમાધૃતિરહો પ્રેમ્ણો વિચિત્રા ગતિઃ ॥
યથા વા (અમરુ. 34)----
સા બાલા વયમપ્રગલ્ભવચસઃ સા સ્ત્રી વયં કાતરાઃ
સા પીનોન્નતિમત્પયોધરયુગં ધત્તે સખેદા વયમ્ ।
સાક્રાન્તા જઘનસ્થલેન ગુરુણા ગન્તું ન શક્તા વયં
દોષૈરન્યજનાશ્રિતૈરપટવો જાતાઃ સ્મ ઇત્યદ્ભુતમ્ ॥

વિરોધાદ્વિભાવનાયા ભેદં દર્શયિતુમાહ ----
ક્રિયાપ્રતિષેધે પ્રસિદ્ધતત્ફલવ્યક્તિર્વિભાવના
ક્રિયાયાઃ પ્રતિષેધે તસ્યા એવ ક્રિયાયાઃ ફલસ્ય પ્રસિદ્ધસ્ય વ્યક્તિવિભાવના । યથા ----
અપ્યસજ્જનસાઙ્ગત્યે ન વસત્યેવ વૈકૃતમ્ ।
અક્ષાલિતાવિશુદ્ધેષુ હૃદયેષુ મનીપિણામ્ ॥

વિરુદ્ધપ્રસઙ્ગેનાનન્વયં દર્શયિતુમાહ ----
એકસ્યોપમેયત્વોપમાનત્વેઽનન્વયઃ
એકસ્યૈવાર્થસ્યોપમેયત્વમુપમાનત્વં ચાનન્વયઃ । યથા (હનુમાન્નાટક_14-18)----
ગગનં ગગનાકારં સાગરઃ સાગરોપમઃ ।
રામરાવણયોર્યુદ્ધં રામરાવણયોરિવ ॥
અન્યાસાદૃશ્યમેતેન પ્રતિપાદિતમ્

ક્રમેણોપમેયોપમા
એકકસ્યૈવાર્થસ્યોપમેયત્વમુપમાનત્વં ચ ક્રમેણોપમેયોપમા । યથા ----
ખમિવ જલં જલમિવ ખં હંસ ઇવ શશી શશીવ હંસોઽયમ્ ।
કુમુદાકારાસ્તારાસ્તારાકારાણિ કુમુદાનિ ॥

ઇયમેવ પરિવૃત્તિરિત્યેકે તન્નિરાસાર્થમાહ ----
સમવિસદૃશાભ્યાં પરિવર્તનં પરિવૃત્તિઃ
સમેન વિસદૃશેન વાર્થેન અર્થસ્ય પરિવર્તનં પરિવૃત્તિઃ । યથા ----
આદાય કર્ણકિસલયમિયમસ્મૈ ચરણમરુણમર્પયતિ ।
ઉભયોસ્સદૃશવિનિમયાદન્યોન્યમવઞ્ચિતં મન્યે ॥
યથા વા ----
વિહાય સાહારમહાર્યનિશ્ચયા વિલોલદૃષ્ટિઃ પ્રવિલુપ્તચન્દના ।
બબન્ધ બાલારુણવભ્રુ વલ્કલં પયોધરોત્સેધવિશીર્ણસંહતિ ॥

ઉપમેયોપમાયાઃ ક્રમો ભિન્ન ઇતિ દર્શયિતુમાહ ----
ઉપમેયોપમાનાનાં ક્રમસંબન્ધઃ ક્રમઃ
ઉપમેયાનામુપમાનાનાં ચોદ્દેશિનામનુદ્દેશિનાં ચ ક્રમસમ્બન્ધઃ ક્રમઃ । યથા ----
તસ્યાઃ પ્રબન્ધલીલાભિરાલાપસ્મિતદૃષ્ટિભિઃ ।
જીયન્તે વલ્લકીકુન્દકુસુમેન્દીવરસ્રજઃ ॥

ક્રમસમ્બન્ધપ્રસઙ્ગેન દીપકં દર્શયિતુમાહ ----
ઉપમાનોપમેયવાક્યેષ્વેકા ક્રિયા દીપકમ્
ઉપમાનવાક્યેપૂપમેયવાચ્યેષુ ચૈકા ક્રિયા અનુપઙ્ગતઃ સમ્બન્ધ્યમાના દીપકમ્

તન્ત્રિવિધમ્ । આદિમધ્યાન્તવાક્યવૃત્તિભેદાત્ *
તત્ ત્રિવિધં ભવતિ । આદિમધ્યાન્તેષુ વાક્યેષુ વૃત્તેર્ભેદાત્ । યથા ----
ભૂષ્યન્તે પ્રમદવનાનિ બાલપુષ્પૈઃ , કામિન્યો મધુમદમાંસલૈર્વિલાસૈઃ ।
બ્રહ્માણઃ શ્રુતિગદિતૈઃ ક્રિયાકલાપૈ , રાજાનો વિરલિતવૈરિભિઃ પ્રતાપૈઃ ॥
બાષ્પઃ પથિકકાન્તાનાં જલં જલમુચાં મુહુઃ ।
વિગલત્યધુના દણ્ડયાત્રોદ્યોગો મહીભુજામ્ ॥
ગુરુશુશ્રૂષયા વિદ્યા મધુગોષ્ઠ્યા મનોભવઃ ।
ઉદયેન શશાઙ્કસ્ય પયોધિરભિવર્ધતે ॥

દીપકવન્નિદર્શનમપિ સંક્ષિપ્તમિત્યાહ ----
ક્રિયયૈવ સ્વતદર્થાન્વયખ્યાપનં નિદર્શનમ્
ક્રિયયૈવ શુદ્ધયા સ્વસ્યાત્મનસ્તદર્થઃ ચાન્વયસ્ય સંબન્ધસ્ય ખ્યાપનં સંલુલિતહેતુદૃષ્ટાન્તવિભાગદર્શનાન્નિદર્શનમ્ । યથા ----
અત્યુચ્ચયદાધ્યાસઃ પતનાયેત્યર્થશાલિનાં શંસત્ ।
આપાણ્ડુ પતતિ પત્રં તયોરિદં બન્ધમગ્રન્થેઃ ॥
પતતીતિ ક્રિયા । તસ્યાઃ સ્વં પતનમ્ । તદર્થેઽત્યુચ્ચયદાધ્યાસઃ પતનાયેતિ શંસનમ્ । તસ્ય ખ્યાયનમર્થશાલિનાં શંસદિતિ

ઇદં ચ નાર્થાન્તરન્યાસઃ । સ હ્યન્યથાભૂતસ્તમાહ ----
ઉક્તિસિદ્ધ્યૈ વસ્તુનોઽર્થાન્તરસ્યૈવ ન્યસનમર્થાન્તરન્યાસઃ
ઉક્તસિદ્ધ્યૈ ઉક્તસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધ્યર્થ વસ્તુનો વાક્યાર્થાન્તરસ્યૈવ ન્યસનમર્થાન્તરન્યાસઃ । વસ્તુગ્રહણાદર્થસ્ય હેતોર્ન્યસનન્નાર્થાન્તરન્યાસઃ । યથા ----
ઇહ નાતિદૂરગોચરમસ્તિ સરઃ કમલસૌગન્ધ્યાત્ ઇતિ । અર્થાન્તરસ્યૈવેતિ વચનમ્ , યત્ર હેતુર્વ્યાપ્તિગૂઢત્વાત્ કથઞ્ચિત્ પ્રતીયતે તત્ર યથા સ્યાત્ । યદ્યત્ કૃતકં તત્તદનિત્યમિત્યેવમ્પ્રાયેષુ માં ભૂદિતિ । ઉદાહરણમ્ ।
પ્રિયેણ સંગ્રથ્ય વિપક્ષસન્નિધાવુપાહિતાં વક્ષસિ પીવરસ્તની ।
સ્રજં ન કાચિદ્વિજહૌ જલાવિલાં વસન્તિ હિ પ્રેમ્ણિ ગુણા ન વસ્તુનિ ॥

અર્થાન્તરન્યાસસ્ય હેતુરૂપત્વાદ્ , હેતોશ્ચાન્વયવ્યતિરેકાત્મકત્વાન્ન પૃથગ્વ્યતિરેક ઇતિ કેચિત્ । તન્નિરાસાથમાહ ----
ઉપમેયસ્ય ગુણાતિરેકત્વં વ્યતિરેકઃ
ઉપમેયસ્ય ગુણાતિરેકત્વં ગુણાધિક્યં યદ્ અર્થાદુપમાનાત્ સ વ્યતિરેકઃ । યથા ----
સત્યં હરિણશાવાક્ષ્યાઃ પ્રસન્નસુભગં મુખમ્ ।
સમાનં શશિનઃ કિન્તુ સ કલઙ્કવિડમ્બિતઃ ॥
કશ્ચિત્તુ ગમ્યનાનગુણો વ્યતિરેકઃ । યથા ----
કુવલયવનં પ્રત્યાખ્યાતં નવં મધુ નિન્દિતં
હસિતમમૃતં ભગ્નં સ્વાદોઃ પદં રસસંવદઃ ।
વિષમુપહિતં ચિન્તાવ્યાજાન્મનસ્યપિ કામિનાં
ચતુરલલિતૈર્લીલાતન્ત્રૈસ્તવાર્ધવિલોકિતૈઃ ॥

વ્યતિરેકાદ્વિશેષોક્તેર્ભેદં દર્શયિતુમાહ ----
એકગુણહાનિકલ્પનાયાં સામ્યદાર્ઢ્યં વિશેષોક્તિઃ
એકસ્ય ગુણસ્ય હાનેઃ કલ્પનાયાં શેષૈર્ગુણૈસ્સામ્યં યત્તસ્ય દાર્ઢ્યં વિશેષોક્તિઃ । રૂપકં ચેદં પ્રાયેણેતિ । યથા (કુમાર. 1-10) ----
ભવન્તિ યત્રૌપધયો રજન્યામતૈલપૂરાઃ સુરતપ્રદીપાઃ ।
દ્યૂતં હિ નામ પુરુષસ્યાઽસિંહાસનં રાજ્યમ્ । (મૃચ્છકટિકા અં. 2)
નિદ્રેયકમલા[ક્: ઇયં હ્યકમલા] લક્ષ્મીઃ ।
હસ્તી હિ જઙ્ગમં દુર્ગમ્ । ઇતિ ।
અત્રાપિ જઙ્ગમશબ્દસ્ય સ્થાવરત્વનિવૃત્તિપાદનત્વાદેકગુણહાનિકલ્પનૈવ । એતેન ----
વેશ્યા હિ નામ મૂર્તિમત્યેવ નિકૃતિઃ ।
વ્યસનં હિ નામ સોચ્છ્વાસં મરણમ્ ।
દ્વિજો ભૂમિવૃહસ્પતિઃ ।
ઇત્યેવમાદિષ્વ્ગુણહાનિકલ્પના વ્યાખ્યાતા

વ્યતિરેકવિશેષોક્તિભ્યાં વ્યાજસ્તુતિં ભિન્નાં દર્શયિતુમાહ ----
સંભાવ્યવિશિષ્ટકર્માકરણાન્નિન્દાસ્તોત્રાર્થા વ્યાજસ્તુતિઃ
અત્યન્તગુણાધિકો વિશિષ્ટસ્તસ્ય ચ કર્મ વિશિષ્ટકર્મ , તસ્ય સમ્ભાવ્યસ્ય કર્તું શક્યસ્યાકરણાન્નિન્દાવિશિષ્ટસામ્યસમ્પાદનેન સ્તોત્રાર્થા વ્યાજસ્તુતિઃ । યથા ----
બબન્ધ સેતું ગિરિચક્રવાલઓર્વિભેદ સપ્તૈકશરેણ તાલાન્ ।
એવંવિધં કર્મ તતાન રામસ્ત્વયા કૃતં તન્ન મુધૈવ ગર્વઃ ॥

વ્યાજસ્તુતેર્વ્યાજોક્તિં ભિન્નાં દર્શયિતુમાહ ----
વ્યાજસ્ય સત્યસારૂપ્યં વ્યાજોક્તિઃ
વ્યાજસ્ય ચ્છદ્મનઃ સત્યેન સારૂપ્યં વ્યાજોક્તિઃ । યાં માયોક્તિરિત્યાહુઃ । યથા ----
શરચ્ચન્દ્રાંઽસુગૌરેણ વાતાવિદ્ધેન ભામિનિ ।
કાશપુષ્પલવેનેદં સાશ્રુપાતં મુખં કૃતમ્ ॥

વ્યાજસ્તુતેઃ પૃથક્ તુલ્યયોગિતેત્યાહ ----
વિશિષ્ટેન સામ્યાર્થમેકકાલક્રિયાયોગસ્તુલ્યયોગિતા
વિશિષ્ટેન ન્યૂનસ્ય સામ્યર્થમેકકાલાયાં ક્રિયાયાં યોગસ્તુલ્યયોગિતા । યથા ----
જલનિધિરશનામિમાં ધરિત્રીં વહતિ ભુજઙ્ગવિભ્ર્ભવદ્ભુજશ્ચ ।

ઉપમાનાક્ષેપશ્ચાક્ષેપઃ
ઉપમાનસ્ય ક્ષેપઃ પ્રતિષેધ ઉપમાનાક્ષેપઃ । તુલ્યકાર્યાર્થસ્ય નૈરર્થક્યવિવક્ષાયામ્ । યથા ----
તસ્યાશ્ચેન્મુખમસ્તિ સૌમ્યસુભગં કિં પાર્વણેનેન્દુના
સૌન્દર્યસ્ય પદં દૃશૌ ચ યદિ ચેત્ કિં નામ નીલોત્પલૈઃ ।
કિં વા કોમલકાન્તિભિઃ કિસલયૈઃ સત્યેવ તત્રાધરે
હા ધાતુઃ પુનરુક્તવસ્તુરચનારમ્ભેષ્વપૂર્વો ગ્રહઃ ॥
ઉપમાનસ્યાક્ષેપતઃ પ્રતિપત્તિરિત્યપિ સૂત્રાર્થઃ । યથા ----
ઐન્દ્રં ધનુઃ પાણ્ડુપયોધરેણ શરદ્દધાનઆર્દ્રનખક્ષતાભમ્ ।
પ્રસ્।અદયન્તી સકલઙ્કમિન્દું તાપં રવેરભ્યધિકં ચકાર ॥
અત્ર શરદ્વેશ્યેવ , ઇન્દું નાયકમિવ , રવેઃ પ્રતિનાયકસ્યેવેત્યુપમાનાનિ ગન્યન્ત ઇતિ

તુલ્યયોગિતાયાઃ સહોક્તેર્ભેદનાહ ----
વસ્તુદ્વયક્રિયયોસ્તુલ્યકાલયોરેકપદાભિધાનં સહોક્તિઃ
વસ્તુદ્વસ્ય ક્રિયયોસ્તુલ્યકાલયોરેકેન પદેનાભિધાનં સહાર્થશબ્દસામર્થ્યાત્ સહોક્તિઃ । યથા ----
અસ્તં ભાસ્વાન્ પ્રયાતઃ સહ રિપુભિરયં સંહ્રિયન્તાં બલાનિ ।
અત્રાર્થયોર્ન્યૂનત્વવિશિષ્ટત્વે ન સ્ત ઇતિ નેયં તુલ્યયોગિતેતિ ॥

સમાહિતમેકમવશિષ્યતે । તલ્લક્ષણાર્થમાહ ----
યત્સાદૃશ્યં તત્સંપત્તિઃ સમાહિતમ્
યસ્ય વસ્તુનઃ સાદૃશ્યં ગૃહ્યતે તસ્ય વસ્તુનઃ સમ્પત્તિઃ સમાહિતમ્ । યથા ----
તન્વી મેઘજલાર્દ્રવલ્કલતયા ધૌતાધરેવાશ્રુભિઃ
શૂન્યેવાભરણૈઃ સ્વકાલવિરહાદ્વિશ્રાન્તપુષ્પોદ્ગમા ।
ચિન્તામોહમિવાસ્થિતા મધુલિહાં શબ્દૈર્વિના લક્ષ્યતે
ચણ્ડી મામવધૂય પાદપતિતં જાતાનુતાપેવ સા ॥
અત્ર પુરૂરવસો લતાયામુર્વશ્યાઃ સાદૃશ્યં ગૃહ્ણતઃ સૈવ લતોર્વશી સંપન્નેતિ

એતે ચાલઙ્કારાઃ શુદ્ધા મિશ્રાશ્ચ પ્રયોક્તવ્યા ઇતિ વિશિષ્ટાનામ્ અલઙ્કારાણાં મિશ્રત્વં સંસૃષ્ટિરિત્યાહ ----
અલઙ્કારસ્યાલઙ્કારયોનિત્વં સંસૃષ્ટિઃ
અલઙ્કારસ્યાલઙ્કારયોનિત્વં યદસૌ સંસૃષ્ટિરિતિ । સંસર્ગઃ સમ્બન્ધ ઇતિ

તદ્ભેદાવુપમારૂપકોત્પ્રેક્ષાવયવૌ
તસ્યાઃ સંસૃષ્ટેર્ભેદાવુપમારૂપકં ચોત્પ્રેક્ષાવયવશ્ચેતિ

ઉપમાજન્યં રૂપકમુપમારૂપકમ્
સ્પષ્ટમ્ । યથા ----
નિરવધિ ચ નિરાશ્રયં ચ યસ્ય સ્થિતમનિવર્તિતકૌતુકપ્રપઞ્ચમ્ ।
પ્રથમ ઇવ ભવાન્ સ કૂર્મમૂર્તિર્જયતિ ચતુર્દશલોકવલ્લિકન્દઃ ॥
એવં રજનિપુરમ્ધ્રિલોધ્રતિલકઃ [ક્: શશી] ઇત્યેવમાદયસ્તદ્ભેદા દ્રષ્ટવ્યાઃ

ઉત્પ્રેક્ષાહેતુરુત્પ્રેક્ષાવયવઃ
ઉત્પ્રેક્ષાયા હેતુરુત્પ્રેક્ષાવયવઃ । અવયવશબ્દો હ્યારમ્ભકં લક્ષયતિ । યથા ----
અઙ્ગુલીભિરિવ કેશસશ્ચયં સન્નિગૃહ્ય તિમિરં મરીચિભિઃ ।
કુઙ્મલીકૃતસરોજલોચનં ચુમ્બતીવ રજનીમુખં શશી ॥
એભિર્નિદર્શનૈઃ સ્વીયૈઃ પરકીયૈશ્ચ પુષ્કલૈઃ ।
શબ્દવૈચિત્ર્યગર્ભેયમુપમૈવ પ્રપઞ્ચિતા ॥
અલઙ્કારૈકદેશા યે મતાઃ સૌભાગ્યભાગિનઃ ।
તેઽપ્યલઙ્કારદેશીયા યોજનીયાઃ કવીશ્વરૈઃ ॥