કૌશિકપદ્ધતિ · અધ્યાય 1.9

[શાન્ત્યુદકવિધાનમ્]
અમ્બયો યન્તિ (1.4) શમ્ભુમયોભૂ હિરણ્યવર્ણાઃ (1.33) નિસ્સાલામ્ (2.14) યે અગ્નથઃ (3.21.1-7) બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ (4.1.1) ઇત્યેકા ઉત દેવાઃ (4.13) મૃગારસૂક્તાનિ

ઉત્તમં વર્જયિત્વા અપ નઃ શોશુચદઘમ્ (4.33) પુનન્તુ મા (6.19) સસ્રુષીઃ (6.23) હિમવતઃ પ્ર સ્રવન્તિ (6.24) વાયોઃ પૂતઃ પવિત્રેણ (6.51) શં ચ નો મયશ્ચ નઃ (6.57.3) અનડુદ્ભ્યસ્ત્વં પ્રથમમ્ (6.59) મહ્યમાપઃ (6.61) વૈશ્વાનરો રશ્મિભિઃ (6.62) યમો મૃત્યુઃ (6.93) વિશ્વજિત્ (6.107) સઞ્જ્ઞાનં નઃ (7.52) યદ્યન્તરિક્ષે (7.66) પુનર્મૈત્વિન્દ્રિયમ્ (7.67) શિવા નઃ (7.68.3) શં નો વાતો વાતુ (7.69) અગ્નિં બ્રૂમો વનસ્પતીન્ (11.6) ઇતિ

સર્વાણિ સૂક્તાનિ પ્રત્યેતવ્યાનિ । યત્ર શાન્તિગણસ્તત્રાયં ગણઃ પ્રત્યેતવ્યઃ । શમ્ભુમયોભૂ ઽઆપો હિ ષ્ઠાઽ ઽશં નો દેવીઽ (1.5-6) ક્રમેણ પ્રયોગઃ । તથા વ્યાકરણે ઽઅલ્પાચ્તરમ્ઽ (પા । 2.2.34) ઇતિ પૂર્વનિપાતઃ કૃતઃ સમાસે । ઽહિરણ્યવર્ણાઃઽ ઽનિસ્સાલામ્ઽ ઇતિ ષડર્ચમ્ । ઽયે અગ્નયઃઽ ઇતિ સપ્તઃ । ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઇત્યેકા । ઽઉત દેવાઃઽ ઇતિ સપ્તર્ચં સૂક્તમ્ । ઽઅગ્નેર્મન્વઃઽ (4.23-29) ઇતિ સપ્ત મૃગારસૂક્તાનિ ગૃહીતવ્યાનિ । પ્રથમે દ્વે (4.21-22) ઉત્તમં (4.30) ચ વર્જયિત્વા । ઽશં ચ નો મયશ્ચ નઃઽ ઇત્યેકા । ઽપુનર્મૈત્વિન્દ્રિયમ્ઽ ઇત્યેકા । ઽશિવા નઃઽ ઇત્યેકા । ઽશં નો વાતો વાતુઽ ઇત્યેકા । શેષાણિ સૂક્તાનિ । અનેન શાન્તિગણેન શાન્ત્યુદકં કુર્યાત્ । યત્ર શાન્તિસ્તત્રૈતાનિ સર્વાણિ પ્રત્યેતવ્યાનિ ॥
પૃથિવ્યૈ શ્રોત્રાય (6.10) ઇતિ ત્રિઃ પ્રત્યાસિઞ્ચતિ

યત્ર શાન્ત્યુદકં ક્રિયતે તત્ર ઽપૃથિવ્યૈ શ્રોત્રાયઽ ઇતિ ત્રિભિરૃગ્ભિઃ શાન્ત્યુદકં શાન્ત્યુદકમધ્યે પ્રક્ષિપેત્ । અનેનૈવ કારયિતા પ્રોક્ષણાચમનાદીનિ પ્રત્યૃચં કરોતિ ॥
અમ્બયો યન્તિ (1.4) શમ્ભુમયોભૂ હિરણ્યવર્ણાઃ (1.33) શન્તાતીયં શિવા નઃ (7.68.3) શં નો વાતો વાતુ (7.69) અગ્નિં બ્રૂમો વનસ્પતીન્ (11.6) ઇતિ

અથવાઽનેન ગણેન શાન્ત્યુદકં કરોતિ । બૃહદ્ગણેન વા ચતુર્ગણેન વા શાન્ત્યુદકં કરોતિ । શન્તાતીયમ્ ઽઉતઃ દેવાઃઽ (4.13) ઇતિ । શેષાણિ પ્રતીકાનિ કથિતાનિ । એષ શન્તાતીયો ગણઃ । યત્ર શન્તાતીયેન પ્રયોજનં તત્રાયં સર્વત્ર પ્રયોક્તવ્યઃ । યથા શન્તાતીયેન તિલાન્ જુહોતિ ॥
[પૃથિવ્યૈ શ્રોત્રાય (6.10) ઇતિ ત્રિઃ પ્રત્યાસિઞ્ચતિ

]
યત્ર શાન્ત્યુદકં તત્ર સર્વત્ર પ્રત્યાસેકઃ । કારયિતા પ્રોક્ષણમાસેચનમાચમનં કરોતિ ॥
ઇતિ શાન્તિયુક્તાનિ

ઇહ શાન્ત્યુદકે સર્વેષાં સૂક્તાનાં સમુચ્ચયઃ । અન્યત્ર સર્વત્ર યથોક્તેન ન્યાયેન વિકલ્પઃ । ઇહ પુનર્ગણવિકલ્પો ન સૂક્તવિકલ્પઃ ॥
ઉભયતઃ સાવિત્ર્યુભયતઃ શન્નોદેવી

ઉભયતઃ શાન્તિગણસ્ય પ્રારમ્ભે સમાપ્તૌ ચ । શન્નોદેવી સાવિત્રી ચ પ્રયોક્તવ્યા । સમાપ્તૌ સાવિત્રી પશ્ચાચ્છન્નોદેવી કરોતિ । તથા
ચ ભાષ્યં સસાવિત્રીકસ્ય ગણસ્ય ઉભયતઃ શન્નોદેવી ભવતિ ॥
અથ શાન્ત્યુદકવિધાનમુચ્યતે -
અહતવાસાઃ કંસે શાન્ત્યુદકં કરોતિ

કર્તા અહતવસનો ભૂત્વા કાંસ્યપાત્રે શાન્ત્યુદકં કરોતિ ॥
[અતિસૃષ્ટો અપાં વૃષભઃ (16.1) ઇત્યપોઽતિસૃજ્ય સર્વા ઇમા આપ ઓષધયઃ ઇતિ પૃષ્ટ્વા સર્વાઃ ઇત્યાખ્યાત ઓં બૃહસ્પતિપ્રસૂતઃ કરવાણિ ઇત્યનુજ્ઞાપ્ય ઓં સવિતૃપ્રસૂતઃ ભવાન્ ઇત્યનુજ્ઞાતઃ કુર્વીત

]
ઽઅતિસૃષ્ટો અપાં વૃષભઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાપોઽતિસૃજ્યાવકરં વિસર્જયતિ । ઽસર્વા ઇમા આપ ઓષધયઃઽ ઇતિ પૃષ્ટ્વા । કર્તા બ્રહ્માણં પૃચ્છતિ । બ્રહ્મા બ્રવીતિ ઽસર્વાઃઽ ઇતિ । ચિત્યાદિભિઃ સર્વાભિરૌષધીભિઃ સર્વાભિરદ્ભિર્ગઙ્ગાદિનદીસમુદ્રાદિહ્રદપ્રભાસાદિતીર્થેભ્ય આહૃતાભિરદ્ભિ શાન્ત્યુદકં કરોતિ । કર્તા બ્રવીતિ ઽબૃહસ્પતિપ્રસૂતઃ કરવાણિઽ ઇતિ । તતો બ્રહ્મા બ્રવીતિ ઽસવિતૃપ્રસૂતઃ કુરુતાં ભવાન્ઽ । અનુજ્ઞાતઃ શાન્ત્યુદકં કરોતિ । ઽશં નો દેવીઽ ઇત્યૃચા સાવિત્ર્યા ચામ્બયોયન્તિગણેન ચ શાન્ત્યુદકં કરોતિ । લઘુગણેન બૃહદ્ગણેન ચતુર્ગણેન વા । તતઃ સાવિત્રીશન્નોદેવ્યૌ । તતઃ ઽપૃથિવ્યૈ શ્રોત્રાયઽ ઇતિ ત્રિઃ પ્રત્યાસિઞ્ચતિ । શાન્ત્યુદકે શાન્ત્યુદકં પ્રક્ષિપતિ ॥
[પૂર્વયા કુર્વીતેતિ ગાર્ગ્યપાર્થશ્રવસભાગલિકાઙ્કાયનોપરિબભ્રવકૌશિકજાટિકાયનકૌરુપથયઃ

]
એતચ્છાન્ત્યુદકં પૂર્વયા શાન્તિગણેન કુર્વીતેતિ ગાર્ગ્યપાર્થશ્રવસભાગલિકાઙ્કાયનોપરિબભ્રવકૌશિકજાટિકાયનકૌરુપથયઃ । એતે શાન્ત્યુદકં કુર્વન્તિ ॥
[અન્યતરયા કુર્વીતેતિ યુવા કૌશિકો યુવા કૌશિકઃ