કૌશિકપદ્ધતિ · શ્લોક 1.6.26-1.7.7

]
તયોર્વ્યતિક્રમે ઽત્વમગ્ને વ્રતપા અસિઽ તૃચં સૂક્તમ્ । ઽકામસ્તદગ્રેઽ ઇતિ પઞ્ચર્ચં સૂક્તમ્ । એતે ચારણવૈદ્યાનાં પઠ્યેતે । તસ્મિન્નેવ તન્ત્ર આજ્યં જુહોતિ શાન્તસમિધો વાદધાતિ । સૂક્તયોર્વિકલ્પઃ । દર્શપૂર્ણમાસવ્યતિક્રમે પ્રાયશ્ચિત્તમ્ । સર્વત્ર કર્મવ્યતિક્રમે પ્રાયશ્ચિત્તં સર્વપ્રાયશ્ચિત્તં વા । સર્વત્ર પતિતે સર્વપ્રાયશ્ચિત્તીયાઞ્જુહોતિ । તસ્મિન્નેવ તન્ત્ર અન્યસ્મિન્ તન્ત્રે વા । ઽતન્ત્રમધ્યે સર્વે હોમાઃઽ ઇતિ ભદ્રમતમ્ । તન્ત્રં સમાપ્તમ્ ॥
દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં પાકયજ્ઞા વ્યાખ્યાતાઃ । આજ્યતન્ત્રે હવિરુત્સૃજ્યાજ્યભાગાન્ત અભ્યાતાનાનિ ભવન્તિ । ઽકર્મણિ કર્મણિઽ ઇતિ વચનાત્ । આજ્યતન્ત્રપાકતન્ત્રયોરભ્યાતાનાનાં કૃતો વિશેષઃ । શેષં સમાનમાજ્યતન્ત્રપાકતન્ત્રયોરિતિ । અથર્વવેદસ્ય શૌનકીયો મણ્ડપઃ સમ્ભારલક્ષણ ઉક્તઃ । સમ્ભારાશ્ચ તત્રૈવોક્તાઃ.
ઽઅવ્યસશ્ચઽ (19.69.1) ઇતિ મન્ત્રાણાં કર્મણ્યાદૌ પ્રયુજ્યતે.
ઽયસ્માત્કોશાત્ઽ (19.72) ઇત્યન્તે ચ એતદાચાર્યશાસનમ્ ॥
લોકપાલેભ્યઃ કર્તવ્યમષ્ટાનાં દિગ્બલિં તતઃ.
વષટ્કારેણ કર્તવ્યં નમસ્કારેણ વા પુનઃ ॥
ચતુરસ્રો મણિઃ પ્રોક્તો અઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રતઃ.
સૂત્રે પ્રોત્યશ્ચ સમ્પાત્ય બન્ધ્યઃ પુણ્યાહવાચને ॥
શાન્તવૃક્ષમયી કાર્યા અરણિઃ શાન્તિકર્મસુ.
મન્ત્રેણૈવ પૃથક્ કુર્યાત્ ક્રવ્યાદં ચ વિધાનતઃ ॥
મન્થનં ચ શાન્તિકલ્પ ઉક્તમ્ । પૂર્ણાહુતિઃ તથૈવ ચ । નાભિચારે ન સર્વાનાં ન સાઙ્ગ્રામિકેષુ ચ । મણ્ડપં ચ શાન્ત્યુદકં ચ તત્રૈવ ન વિદ્યતે । પુનર્વ્રતં સર્વત્ર । એકરાત્રાદયઃ । પ્રારમ્ભઃ સર્વત્ર પૂર્ણમાસ્યમાવાસ્યયોઃ પુણ્યે નક્ષત્રે વા । એતે ત્રયઃ કાલાઃ સર્વેષાં કર્મણાં સ્મૃતાઃ । અદ્ભુતાનાં સદાકાલમારમ્ભઃ સર્વકર્મણામ્ ॥
[સર્વાર્થાઃ પરિભાષા]
અથ સર્વાર્થાઃ પરિભાષાઃ । વિધિકર્માર્થા અવિધિકર્માર્થા ઉચ્છ્રયકર્માર્થા ઉચ્યન્તે । મેધાજનનાદિ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞાન્તં (કૌશ્સ્ 10.89) યાવદ્વિધિકર્માણિ । મધુપર્કાદીન્દ્રમહાન્તં (કૌશ્સ્ 90-140) યાવદવિધિકર્માણિ । પાકયજ્ઞા વિધિકર્મ । સૂક્તેન વિનિયોગં કૃત્વા પશ્ચાદૃચાં વિનિયોગસ્તાન્યુચ્છ્રયકર્માણિ । ત્રિવિધાનિ કર્માણિ । ઉપદધીતેત્યનાદેશે - આજ્યં, સમિત્, પુરોડાશઃ, પયઃ, ઉદૌદનઃ, પાયસઃ, પશુઃ, વ્રીહિઃ, યવઃ, તિલઃ, ધાનાઃ, કરમ્ભઃ, શષ્કુલ્યઃ, એતાનિ ત્રયોદશ હવીંષિ જાનીયાત્ । સર્વત્ર ઇયં પૈઠીનસિપરિભાષા । સર્વત્ર હવિષાં વિકલ્પઃ । યત્ર ગણસ્તત્ર સર્વત્ર સૂક્તાનાં વિકલ્પઃ । યત્રૌષધિગણસ્તત્રૌષધીનાં વિકલ્પઃ । ઽહવિષાં ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિઽ ઇતિ સર્વદ્રવ્યેષુ પ્રોક્ષણમ્ । ઽસર્વત્રોત્પવનં હવિષામ્ઽ ઇતિ યુવાકૌશિક આચાર્યો મન્યતે અવશિષ્ટાઃ પરિભાષાઃ પુરત ઉચ્યન્તે સર્વકર્માર્થાઃ । આજ્યતન્ત્રાદિ વૈદિકેષુ કર્મસુ । સર્વત્ર વૃદ્ધિશ્રાદ્ધમ્ । યત્રોદકેન પ્રયોજનં તત્ર સર્વત્ર શાન્ત્યુદકં કુર્યાત્ ચતુર્ભિર્ગણૈરેકેન વા ગણેન । સૂક્તાદિગ્રહણે સૂક્તં જાનીયાત્ । સર્વત્ર સ્રુવહોમે નિત્યં તન્ત્રમ્ । હસ્તહોમે વિકલ્પેન તન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રે સર્વત્ર ધેનુર્દક્ષિણા હવિરુચ્છિષ્ટં ચાધિકરણં ચ.
આજ્યતન્ત્રમુચ્યતે । ઽઅવ્યસશ્ચઽ (19.69.1), બર્હિર્લવનં, વેદિઃ, ઉત્તરવેદિઃ, અગ્નિપ્રણયનમ્, અગ્નિપ્રતિષ્ઠાપનં, વ્રતગ્રહણં, પવિત્રકરણં, પવિત્રેણેધ્મપ્રોક્ષણમ્, ઇધ્મોપસમાધાનં, બર્હિઃપ્રોક્ષણં, બ્રહ્માસનં, બ્રહ્મસ્થાપનં, સ્તરણં, સ્તીર્ણપ્રોક્ષણમ્, આત્માસનમ્, ઉદપાત્રસ્થાપનમ્, આજ્યસંસ્કારઃ, સ્રુવગ્રહણં, ગ્રહગ્રહણં, પુરસ્તાદ્ધોમઃ, આજ્યભાગૌ, અભ્યાતાનાન્તં પૂર્વતન્ત્રમ્ । અથ ઉત્તરતન્ત્રમુચ્યતે । અભ્યાતાનાનિ, પાર્વણહોમઃ, સમૃદ્ધિહોમાઃ, સન્નતિહોમાઃ, પ્રજાપતિહોમઃ, સ્વિષ્ટકૃદ્ધોમઃ, સર્વપ્રાયશ્ચિત્તીયહોમાઃ, સ્કન્નહોમઃ, પુનર્મૈત્વિન્દ્રિયહોમઃ, સ્કન્નાસ્મૃતિહોમૌ, સંસ્થિતહોમાઃ, ચતુર્ગૃહીતહોમઃ, બર્હિર્હોમઃ, સંસ્રાવહોમઃ, સ્રુવસ્થાપનં, સમિદાધાનં, વિષ્ણુક્રમાન્, ઉદપાત્રોત્થાપનં, વ્રતવિસર્જનં, દક્ષિણાદાનં, બ્રહ્મોત્થાપનં, ઽયસ્માત્ કોશાત્ઽ (19.72) ઇત્યેતદુત્તરતન્ત્રમ્ । ઉત્તરતન્ત્રં સમાપ્તમ્ । ષષ્ઠી કણ્ડિકા