કૌશિકપદ્ધતિ · અધ્યાય 1.7

[પરિભાષાઃ]
પરિભાષાવ્યાખ્યાનં ક્રિયતે-
અશ્નાત્યનાદેશે સ્થાલીપાકઃ

સર્વત્ર પ્રત્યેતવ્યઃ । યથા ઽદોષો ગાય (6.1) ઇત્યથર્વાણં સમાવૃત્યાશ્નાતિઽ (કૌશ્સ્ 59.25) । સર્વત્રાજ્યભાગાન્તે શ્રપણમ્ ॥
[પુષ્ટિકર્મસુ સારૂપવત્સે

]
પુષ્ટિકર્મસુ સારૂપવત્સઃ સ્થાલીપાકઃ । અશ્નાત્યનાદેશે જાનીયાત્ । યથા ઽહરિતબર્હિષમશ્નાતિઽ (કૌશ્સ્ 18.20) । તૃતીયેઽધ્યાયે (કૌશ્સ્ 18.24) પૌષ્ટિકાનિ કર્માણ્યુક્તાનિ ॥
આજ્યં જુહોતિ

જુહોત્યનાદેશ આજ્યં દ્રવ્યં જાનીયાત્ । યથા ઽપૃથિવ્યૈ શ્રોત્રાય (6.10.1) ઇતિ જુહોતિઽ (કૌશ્સ્ 12.3) ॥
સમિધમાદધાતિ

અનાદેશે જાનીયાત્ । યથા ઽઅન્વક્તાઃ પ્રાદેશમાત્રીરાદધાતિઽ (કૌશ્સ્ 18.21) । સર્વત્ર પ્રાદેશમાત્ર્યઃ સમિધઃ । સર્વત્ર ઘૃતાક્તાઃ । સર્વત્ર પાલાશાદયો વૃક્ષાઃ । વિકલ્પઃ ॥
આવપતિ વ્રીહિયવતિલાન્

સર્વત્રાનાદેશે જાનીયાત્ । યથા ઽસપ્ત મર્યાદા (5.1.6) ઇતિ તિસૃણાં પ્રાતરાવપતેઽ (કૌશ્સ્ 79.1) । દ્રવ્યાદિવિકલ્પઃ સર્વત્ર ॥
ભક્ષયતિ ક્ષીરૌદનપુરોડાશરસાન્

અનાદેશે જાનીયાત્ । યથા ઽત્વં નો મેઘે (6.108) દ્યૌશ્ચ મ (12.1.53) ઇતિ ભક્ષયતિઽ (કૌશ્સ્ 10.20) । દ્રવ્યવિકલ્પઃ ॥
મન્થૌદનૌ પ્રયચ્છતિ

અનાદેશે જાનીયાત્ । યથા ઽઉતામૃતાસુઃ (5.1.7) શિવાસ્ત (7.43) ઇત્યભ્યાખ્યાતાય પ્રયચ્છતિઽ (કૌશ્સ્ 46.1) । સક્તૂદકં દ્વિશલાકયા સમિધા મથિતં મન્થ ઇત્યુચ્યતે । દ્રવ્યવિકલ્પઃ ॥
પૂર્વં ત્રિષપ્તીયમ્

અનાદેશે જાનીયાત્ । યથા ઽપૂર્વસ્ય મેધાજનનાનિઽ (કૌશ્સ્ 10.1) । ઽપૂર્વસ્ય બ્રહ્મચારિસામ્પદાનિઽ (કૌશ્સ્ 11.1).
પૂર્વસ્ય ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ (5.3.1) ઇતિ (કૌશ્સ્ 12.10) । ઽપૂર્વસ્ય હસ્તિત્રસનાનિઽ (કૌશ્સ્ 14.1) । ઽપૂર્વસ્ય પૂર્વસ્યાં પૌર્ણમાસ્યામ્ઽ (કૌશ્સ્ 18.1) । ઽપૂર્વસ્ય ચિત્રાકર્મઽ (કૌશ્સ્ 18.19) । ઽપૂર્વસ્યોદપાત્રેણઽ (કૌશ્સ્ 25.4) । ઽપૂર્વસ્ય પુત્રકામાવતોકયોઃઽ (કૌશ્સ્ 32.28) । ઽત્રિષપ્તીયં ચ પચ્છો વાચયેત્ઽ (કૌશ્સ્ 139.10) । સર્વત્ર ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ (1.1) ઇતિ ॥
ઉદકચોદનાયામુદપાત્રં પ્રતીયાત્

યથા ઽપિઞ્જૂલીભિરાપ્લાવયતિઽ (કૌશ્સ્ 27.7) । ઘટં વા કાંસ્યપાત્રં વા ॥
પુરસ્તાદુત્તરતઃ સમ્ભારમાહરતિ

અનાદેશે જાનીયાત્ । દર્ભસમિત્પાત્રાદિસમ્ભારાઃ ॥
ગોરનભિપ્રાપાદ્વનસ્પતીનામ્

સૂર્યોદયનતઃ

દૂરદેશાદ્ વૃક્ષસમ્ભારા આહર્તવ્યાઃ । સૂર્યોદયકાલે ॥
પુરસ્તાદુત્તરતોઽરણ્યે કર્મણાં પ્રયોગઃ

નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યાનાં કર્મણાં પ્રયોગઃ । અરણ્યં શાન્તિકલ્પે ઉક્તમ્ । યત્ર ગ્રામશબ્દો ન શ્રૂયતે તત્રારણ્યમ્ ॥
ઉત્તરત ઉદકાન્તે પ્રયુજ્ય કર્માણિ.
સર્વાણિ કર્માણિ નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યાનિ । ઉત્તરત ઉદકસમીપે કાર્યાણિ જપહોમસ્નાનાદીનિ પ્રયુજ્ય કર્માણિ ॥
અપાં સૂક્તૈરાપ્લુત્ય પ્રદક્ષિણમાવૃત્યાપ ઉપસ્પૃશ્યાનવેક્ષમાણા ગ્રામમુદાવ્રજન્તિ

સર્વં હોમકર્મ સમાપ્યતે । તતોઽવભૃથં કુર્યાત્ । સર્વત્ર પુંસવનાદિષુ સંસ્કારેષુ ગૃહે પ્રયોગઃ । ઽનાવભૃથઃઽ ઇતિ રુદ્રભાષ્યમતમ્ ॥
આશ્યબન્ધ્યાપ્લવનયાનભક્ષ્યાણિ સમ્પાતવન્તિ

એતેષુ નિત્યમભ્યાતાનાન્તં તન્ત્રં ભવતિ । આશ્યાદિષુ યથા ઽમાદાનકશ્રૃતં ક્ષીરૌદનમશ્નાતિઽ (કૌશ્સ્ 12.1) । ઽએહિ જીવમ્ (4.9) ઇત્યાઞ્જનમણિં બધ્નાતિઽ (કૌશ્સ્ 58.8) । ઽસર્વૈરાપ્લાવયતિઽ (કૌશ્સ્ 13.9) । ઽયાનેનાભિયાતિઽ (કૌશ્સ્ 14.3) । ઽઆગ્રહાયણ્યાં ભક્ષયતિઽ (કૌશ્સ્ 10.22) । આશ્યાદિષુ સર્વત્ર સમ્પાતાભિમન્ત્રણં ભવત્યાજ્યતન્ત્રે ॥
સર્વાણ્યભિમન્ત્ર્યાણિ

સર્વે પદાર્થા અભિમન્ત્ર્ય કર્તવ્યાઃ । યથા ઽસીરા યુઞ્જન્તિ (3.17) ઇતિ યુગલાઙ્ગલં પ્રતનોતિઽ (કૌશ્સ્ 20.1) । અભિમન્ત્ર્ય કર્તવ્યમ્ ॥
સ્ત્રીવ્યાધિતાવાપ્લુતાવસિક્તૌ શિરસ્તઃ પ્રકમ્યા પ્રપદાત્ પ્રમાર્ષ્ટિ

સ્ત્રી ચ વ્યાધિતઃ પુરુષઃ વ્યાધિતા સ્ત્રી ચ । એતાવાપ્લુતાવસિક્તૌ વસ્ત્રેણ માર્જયતિ ॥
પૂર્વં પ્રપાદ્ય પ્રયચ્છતિ

તં પુરુષમગ્રે કૃત્વા ગૃહે પ્રવેશ્ય તતો મન્થૌદનૌ પ્રયચ્છતિ । યથા ઽઉતામૃતાસુઃ (5.1.7) શિવાસ્ત (7.43) ઇત્યભ્યાખ્યાતાય પ્રયચ્છતિઽ (કૌશ્સ્ 46.1) મન્ત્રેણ ॥
ત્રયોદશ્યાદયસ્તિસ્રો દધિમધુનિ વાસયિત્વા બધ્નાતિ

યત્ર વાસિતં બધ્નાતિ તત્ર સર્વત્ર ત્રયોદશ્યાદિ ભવતિ । યથા ઽયુગ્મકૃષ્ણલં વાસિતં બધ્નાતિઽ (કૌશ્સ્ 11.19) ॥
આશયતિ

મણિં બદ્ધ્વા તદ્દધિમધ્વાશયતિ ॥
અન્વારબ્ધાયાભિમન્ત્રણહોમાઃ

અન્વારબ્ધે યજમાને કર્તવ્યાઃ । અભિમન્ત્રણમ્ । યજમાન ઉત્તરતો ભૂત્વા દર્ભૈરન્વારભતે ॥
પશ્ચાદગ્નેશ્ચર્મણિ હવિષાં સંસ્કારઃ

યથા ઽઆવપતિ બ્રીહિયવતિલાન્ઽ (કૌશ્સ્ 7.5) ઇત્યાદિ । તથા ઽઅષ્ટકાયામ્ઽ (કૌશ્સ્ 138.1) ॥
આનડુહઃ શકૃત્પિણ્ડઃ

રક્તવૃષભગોમયપિણ્ડ ઇત્યર્થઃ । યથા ઽસ્યોનમ્ (14.1.47) ઇતિ... શકૃત્પિણ્ડેઽશ્માનં નિદધાતિઽ (કૌશ્સ્ 77.17) ॥
જીવઘાત્યં ચર્મ

સમર્થવૃષભચર્મ । યથા ઽપશ્ચાદગ્નેશ્ચર્મણિ હવિષાં સંસ્કારઃઽ (કૌશ્સ્ 7.22) ॥
અકર્ણોઽશ્મા

જાનીયાત્ । યથા ઽઅશ્માનં નિદધાતિઽ (કૌશ્સ્ 77.17) ॥
આપ્લવનાવસેચનાનામાચામયતિ ચ

યત્રાપ્લવનમવસેચનં ચ તત્રાચમનં ભવતિ માર્જનં ચ ॥
સમ્પાતવતામશ્નાતિ ન્યઙ્ક્તે વા

બન્ધ્યં મણિમ્ । સમ્પાતવન્તમ્ । વાસનં કૃત્વા તતો બધ્નાતિ । આપ્લાવયતિ । યાનેનાભિયાતિ અક્ષિણી આઙ્ક્તે । યથા યત્ સમ્પાત્યતે તત્ સર્વં પ્રાશ્ય તતો બન્ધનાદિ કરોતિ ॥
અભ્યાધેયાનાં ધૂમં નિયચ્છતિ

સમિત્પુરોડાશચરુવ્રીહિયવતિલાદીન્યભ્યાધેયાનિ । યજમાનો ધૂમં ભક્ષયતિ કર્મસમાપ્તૌ ॥
શુચિના કર્મપ્રયોગઃ