કઠોપનિષદ્ભાષ્ય · અધ્યાય 6

2,2.15 ॥
ઇતિ કઠવલ્લ્યાં પઞ્ચમવલ્લી ભાષ્યમ્ ॥ 5 ॥
અથ ષષ્ઠ વલ્લી ।
તૂલાવધારણેનૈવ મૂલાવધારણં વૃક્ષસ્ય યથા ક્રિયતે લોકે, એવં સંસારકાર્યવૃક્ષાવધારણેન તન્મૂલસ્ય બ્રાહ્મણઃ સ્વરૂપાવદિધારયિષયેયં ષષ્ઠી વલ્લ્ય્ આરભ્યતે --
ઊર્ધ્વમૂલો અવાક્શાખ એષો ઽશ્વત્થઃ સનાતનઃ ।
તદ્ એવ શુક્રં તદ્ બ્રહ્મ તદ્ એવામૃતમ્ ઉચ્યતે ।
તસ્મિંલ્ લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદ્ ઉ નાત્યેતિ કશ્ચન ॥ એતદ્ વૈ તત્

2,3.1 ॥
ઊર્ધ્વમૂલ ઊર્ધ્વં મૂલં યત્ તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ અસ્યેતિ સો ઽયમ્ અવ્યક્તાદિસ્થાવરાન્તઃ સંસારવૃક્ષ ઊર્ધ્વમૂલઃ । વૃક્ષશ્ ચ વ્રશ્ચનાત્ । અવિચ્છિન્નજન્મજરામરણશોકાદ્યનેકાનર્થાત્મકઃ પ્રતિક્ષણમ્ અન્યથા સ્વભાવો માયામરીચ્યુદકગન્ધર્વનગરાદિવદ્ દૃષ્ટનષ્ટસ્વરૂપત્વાદ્ અવસાને ચ વૃક્ષવદ્ અભાવાત્મકઃ કદલીસ્તમ્ભવન્ નિઃસારો ઽનેકશતપાખણ્ડબુદ્ધિવિકલ્પાસ્પદસ્ તત્ત્વવિજિજ્ઞાસુભિર્ અનિર્ધારિતેદન્તત્ત્વો વેદાન્તનિર્ધારિતપરબ્રહ્મમૂલસારો ઽવિદ્યાકામકર્માવ્યક્તબીજપ્રભવો ઽપરબ્રહ્મવિજ્ઞાનક્રિયાશક્તિદ્વયાત્મકહિરણ્યગર્ભાઙ્કુરઃ સર્વપ્રાણિલિઙ્ગભેદસ્કન્ધસ્ તત્ તત્ તૃષ્ણાજલાસેકોદ્ભૂતદર્પનો બુદ્ધીન્દ્રિયવિષયપ્રવાલાઙ્કુરઃ શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયવિદ્યોપદેશપલાશો યજ્ઞદાનતપોદ્યનેકક્રિયાસુપુષ્પઃ સુખદુઃખવેદનાનેકરસઃ પ્રાણ્યુપજીવ્યાનન્તફલસ્ તત્ તૃષ્ણાસલિલાવસેકપ્રરૂઢજટિલીકૃતદૃઢબદ્ધમૂલઃ સત્યનામાદિસપ્તલોકબ્રહ્માદિભૂતપક્ષિકૃતનીડઃ પ્રાણિસુખદુઃખોદ્ભૂતહર્ષશોકજાતનૃત્યગીતવાદિત્રક્ષ્વેલિતાસ્ફોટિતહસિતાકૃષ્ટરુદિતહાહામુઞ્ચમુઞ્ચેત્યાદ્યનેકશબ્દકૃતતુમુલીભૂતમહારવો વેદાન્તવિહિતબ્રહ્માત્મદર્શનાસઙ્ગશસ્ત્રકૃતોચ્છેદ એષ સંસારવૃક્ષો ઽશ્વત્થો ઽશ્વત્થવત્ કામકર્મવાતેરિતનિત્યપ્રચલિતસ્વભાવઃ । સ્વર્ગનરકતિર્યક્પ્રેતાદિભિઃ શાખાભિર્ અવાક્શાખઃ । સનાતનો ઽનાદિત્વાચ્ ચિરં પ્રવૃત્તઃ । યદ્ અસ્ય સંસારવૃક્ષસ્ય મૂલં તદ્ એવ શુક્રં શુભ્રં શુદ્ધં જ્યોતિષ્મચ્ ચૈતન્યાત્મજ્યોતિઃસ્વભાવં તદ્ એવ બ્રહ્મ સર્વમહત્ત્વાત્ । તદ્ એવામૃતમ્ અવિનાશસ્વભાવમ્ ઉચ્યતે કથ્યતે સત્યત્વાત્ । વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્ અનૃતમ્ અન્યદતો મર્ત્યમ્ । તસ્મિન્ પરમાર્થસત્યે બ્રહ્મણિ લોકા ગન્ધર્વનગરમરીચ્યુદકમાયાસમાઃ પરમાર્થદર્શનાભાવાવગમનાઃ શ્રિતાશ્રિતાઃ સર્વે સમસ્તા ઉત્પત્તિસ્થિતિલયેષુ । તદ્ ઉ તદ્બ્રહ્મ નાત્યેતિ નાતિવર્તતે મૃદાદિકમ્ ઇવ ઘટાદિકાર્યં કશ્ચન કશ્ચિદ્ અપિ વિકારઃ । એતદ્ વૈ તત્

2,3.1 ॥
યદ્ ઇદં કિંચ જગત્ સર્વં પ્રાણ એજતિ નિઃસૃતમ્ ।
મહદ્ ભયં વજ્રમ્ ઉદ્યતં ય એતદ્ વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ

2,3.2 ॥
યદ્ વિજ્ઞાનાદ્ અમૃતા ભવન્તીત્ય્ ઉચ્યતે, જગતો મૂલં તદ્ એવ નાસ્તિ બ્રહ્માસત એવેદં નિઃસૃતમ્ ઇતિ તન્ ન । યદ્ ઇદં કિઞ્ ચ યત્ કિં ચેદં જગત્સર્વં પ્રાણે । પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ સત્યેજતિ કમ્પતે, તત એવ નિઃસૃતં નિર્ગતં સત્પ્રચલતિ નિયમેન ચેષ્ટતે । યદ્ એવં જગદુત્પત્ત્યાદિકારણં બ્રહ્મ તન્મહદ્ભયમ્ । મહચ્ ચ તદ્ ભયં ચ બિભેત્ય્ અસ્માદ્ ઇતિ મહદ્ભયમ્ । વજ્રમ્ ઉદ્યતમ્ ઉદ્યતામ્ ઇવ વજ્રમ્ । યથા વજ્રોદ્યતકરં સ્વામિનમ્ અભિમુખીભૂતં દૃષ્ટ્વા ભૃત્યા નિયમેન તચ્ છાસને વર્તન્તે, તથેદં ચન્દ્રાદિત્યગ્રહનક્ષત્રતારકાદિલક્ષણં જગત્સેશ્વરં નિયમેન ક્ષણમ્ અપ્ય્ અવિશ્રાન્તં વર્તત ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । ય એતદ્ વિદુઃ સ્વાત્મપ્રવૃત્તિસાક્ષિભૂતમ્ એકં બ્રહ્મામૃતા અમરણધર્માણાસ્તે ભવન્તિ

2,3.2 ॥
ભયાદ્ અસ્યાગ્નિસ્ તપતિ ભયાત્ તપતિ સૂર્યઃ ।
ભયાદ્ ઇન્દ્રશ્ ચ વાયુશ્ ચ મૃત્યુર્ ધાવતિ પઞ્ચમઃ

2,3.3 ॥
કથં તદ્ભયાજ્ જગદ્વર્તત ઇત્ય્ આહ -- ભયાદ્ ભીત્યાસ્ય પરમેશ્વરસ્યાગ્નિસ્ તપતિ, ભયાત્ તપતિ સૂર્યો, ભયાદ્ ઇન્દ્રશ્ ચ વાયુશ્ ચ મૃત્યુર્ ધાવતિ પઞ્ચમઃ । ન હીશ્વરાણાં લોકપાલાનાં સમર્થાનાં સતાં નિયન્તા ચેદ્ વજ્રોદ્યતકરવન્ ન સ્યાત્ સ્વામિભયભીતાનામ્ ઇવ ભૃત્યાનાં નિયતા પ્રવૃતિર્ ઉપપદ્યતે

2,3.3 ॥
ઇહ ચેદ્ અશકદ્ બોદ્ધું પ્રાક્શરીરસ્ય વિસ્રસઃ ।
તતઃ સર્ગેષુ લોકેષુ શરીરત્વાય કલ્પતે

2,3.4 ॥
તચ્ ચેહ જીવન્ન્ એવ ચેદ્ યદ્ય્ અશકચ્ છક્નોતિ શક્તઃ સન્ જાનાત્ય્ એતદ્ ભયકારણં બ્રહ્મ બોદ્ધુમ્ અવગન્તું પ્રક્ પૂર્વં શરીરસ્ય વિસ્રસો ઽવસ્રંસનાત્ પતનાત્ સંસારબન્ધનાદ્ વિમુચ્યતે । ન ચેદ્ અશકદ્બોદ્ધુમ્, તતો ઽનવબોધાત્ સર્ગેષુ, સૃજ્યન્તે યેષુ સ્રષ્ટવ્યાઃ પ્રાણિન ઇતિ સર્ગાઃ પૃથિવ્યાદયો લોકાસ્ તેષુ સર્ગેષુ લોકેષુ શરીરત્વાય શરીરભાવાય કલ્પતે સમર્થો ભવતિ શરીરં ગૃહ્ણાતીત્ય્ અર્થઃ ॥ તસ્માચ્ છરીરવિસ્રંસનાત્ પ્રાગાત્માવબોધાય નાસ્થેયઃ । યસ્માદ્ ઇહૈવાત્મનો દર્શનમ્ આદર્શસ્થસ્યેવ મુખસ્ય સ્પષ્ટમુપપદ્યતે ન લોકાન્તરેષુ બ્રહ્મલોકાદ્ અન્યત્ર । સ ચ દુષ્પ્રાપઃ

2,3.4 ॥
કથમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે --
યથાદર્શે તથાત્મનિ યથા સ્વપ્ને તથા પિતૃલોકે ।
યથાપ્સુ પરીવ દદૃશે તથા ગન્ધર્વલોકે છાયાતપયોર્ ઇવ બ્રહ્મલોકે

2,3.5 ॥
યથાદર્શે પ્રતિબિમ્બભૂતમ્ આત્માનં પશ્યતિ લોકો ઽત્યન્તવિવિક્તમ્, તથેહાત્મનિ સ્વબુદ્ધાવાદર્શવન્ નિર્મલીભૂતાયાં વિવિક્તમ્ આત્મનો દર્શનં ભવતીત્ય્ અર્થઃ । યથા સ્વપ્ને ઽવિવિક્તં જાગ્રદ્વાસનોદ્ભૂતમ્, તથા પિતૃલોકે ઽવિવિક્તમ્ એવ દર્શનમ્ આત્મનઃ કર્મફલોપભોગાસક્તત્વાત્ । યથા ચાપ્સ્વ્ અવિવિક્તાવયવમ્ આત્મરૂપં પરીવ દદૃશે પરિદૃશ્યત ઇવ, તથા ગન્ધર્વલોકે ઽવિવિક્તમ્ એવ દર્શનમ્ આત્મનઃ । એવઞ્ ચ લોકાન્તરેષ્વ્ અપિ શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાદ્ અવગમ્યતે । છાયાતપયોર્ ઇવાત્યન્તવિવિક્તં બ્રહ્મલોક એવૈકસ્મિન્ । સ ચ દુષ્પ્રાપો ઽત્યન્તવિશિષ્ટકર્મજ્ઞાનસાધ્યત્વાત્ । તસ્માદ્ આત્મદર્શનાયેહૈવ યત્નઃ કર્તવ્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

2,3.5 ॥
ઇન્દ્રિયાણાં પૃથગ્ભાવમ્ ઉદયાસ્તમયૌ ચ યત્ ।
પૃથગ્ ઉત્પદ્યમાનાનાં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

2,3.6 ॥
કથમ્ અસૌ બોદ્ધવ્યઃ કિં વા તદવબોધે પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -- ઇન્દ્રિયાણાં શ્રોત્રાદીનાં સ્વસ્વવિષયગ્રહણપ્રયોજનેન સ્વકારણેભ્ય આકાશાદિભ્યઃ પૃથગુત્પદ્યમાનાનામ્ અત્યન્તવિશુદ્ધાત્ કેવલાચ્ ચિન્માત્રાત્મસ્વરૂપાત્ પૃથગ્ભાવં સ્વભાવવિલક્ષણાત્મકતામ્, તથા તેષામ્ એવેન્દ્રિયાણામ્ ઉદયાસ્તમયૌ ચોત્પત્તિપ્રલયૌ જાગ્રત્સ્વાપ્નાવસ્થાપેક્ષયા નાત્મનસ્ તાવ્ ઇતિ મત્વા જ્ઞાત્વા વિવેકતો ધીરો ધીમાન્ ન શોચતિ । આત્મનો નિત્યૈકસ્વભાવત્વાવ્યભિચારાચ્ છોકકારણત્વાનુપપત્તેઃ । તથા ચ શ્રુત્યન્તરં "તરતિ શોકમ્ આત્મવિત્" (છુ 7,1.3) ઇતિ

2,3.6 ॥
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનો મનસઃ સત્ત્વમ્ ઉત્તમમ્ ।
સત્ત્વાદ્ અધિ મહાનાત્મા મહતો ઽવ્યક્તમ્ ઉત્તમમ્

2,3.7 ॥
યસ્માદ્ આત્મન ઇન્દ્રિયાણાં પૃથગ્ભાવ ઉક્તો નાસૌ બહિર્ અધિગન્તવ્યો યસ્માત્ પ્રત્યગાત્મા સ સર્વસ્ય, તત્ કથમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -- ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મન ઇત્ય્ આદિ । અર્થાનામ્ ઇહેન્દ્રયસમાનજાતીયત્વાદ્ ઇન્દ્રિયગ્રહણેનૈવ ગ્રહણમ્ । પૂર્વવદ્ અન્યત્ । સત્ત્વશબ્દાદ્ બુદ્ધિર્ ઇહોચ્યતે

2,3.7 ॥
અવ્યક્તાત્ તુ પરઃ પુરુષો વ્યાપકો ઽલિઙ્ગ એવ ચ ।
યં જ્ઞાત્વા મુચ્યતે જન્તુર્ અમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

2,3.8 ॥
અવ્યક્તાત્ તુ પરઃ પુરુષો વ્યાપકો, વ્યાપકસ્યાપ્ય્ આકાશાદેઃ સર્વસ્ય કારણત્વાદ્ અલિઙ્ગો લિઙ્ગ્યતે ગમ્યતે યેન તલ્ લિઙ્ગં બુધ્યાદિ, તદ્ અવિદ્યમાનં યસ્ય સો ઽયમ્ અલિઙ્ગ એવ ચ । સર્વસંસારધર્મવર્જિત ઇત્ય્ એતત્ । યં જ્ઞાત્વાચાર્યતઃ શાસ્ત્રતશ્ ચ મુચ્યતે જન્તુર્ અવિદ્યાદિહૃદયગ્રન્થિભિર્ જીવન્ન્ એવ, પતિતે ઽપિ શરીરે ઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । સો ઽલિઙ્ગઃ પરો ઽવ્યક્તાત્ પુરુષ ઇતિ પૂર્વેણૈવ સમ્બન્ધઃ

2,3.8 ॥
ન સંદૃશે તિષ્ઠતિ રૂપમ્ અસ્ય ન ચક્ષુષા પશ્યતિ કશ્ચનૈનમ્ ।
હૃદા મનીષા મનસાભિકૢપ્તો ય એતદ્ વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ

2,3.9 ॥
કથં તર્હિ તસ્યાલિઙ્ગસ્ય દર્શનમ્ ઉપપદ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ન સન્ દૃશે સન્ દર્શનવિષયે ન તિષ્ઠતિ પ્રત્યગાત્મનો ઽસ્ય રૂપમ્ । અતો ન ચક્ષુષા સર્વેન્દ્રિયેણ, ચક્ષુર્ગ્રહણસ્યોપલાક્ષણાર્થત્વાત્, પશ્યતિ નોપલભતે કશ્ચન કશ્ચિદ્ અપ્ય્ એનં પ્રકૃતમ્ આત્માનમ્ । કથં તર્હિ તં પશ્યેદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -- હૃદા હૃત્સ્થયા બુદ્ધ્યા । મનીષા મનસઃ સઙ્કલ્પાદિરૂપસ્યેષ્ટે નિયન્તૃત્વેનેતિ મનીટ્ તયા મનીષાવિકલ્પયિત્ર્યા બુદ્ધ્યા । મનસા મનનરૂપેણ સમ્યગ્ દર્શનેનાભિકૢપ્તો ઽભિસમર્થિતો ઽભિપ્રકાશિત ઇત્ય્ એતત્ । આત્મા જ્ઞાતું શક્ય ઇતિ વાક્યશેષઃ । તમ્ આત્માનં બ્રહ્મૈતદ્ યે વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ

2,3.9 ॥
યદા પઞ્ચાવતિષ્ઠન્તે જ્ઞાનાનિ મનસા સહ ।
બુદ્ધિશ્ ચ ન વિચેષ્ટતિ તામ્ આહુઃ પરમાં ગતિમ્

2,3.10 ॥
સા હૃન્મનીટ્ કથં પ્રાપ્યત ઇતિ તદ્ અર્થો યોગ ઉચ્યતે -- યદા યસ્મિન્ કાલે સ્વવિષયેભ્યો નિવર્તિતાન્યાત્મન્ય્ એવ પઞ્ચ જ્ઞાનાનિ । જ્ઞાનાર્થત્વાચ્ છ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણિ જ્ઞાનાન્ય્ ઉચ્યન્તે । અવતિષ્ઠન્તે સહ મનસા યદ્ અનુગતાનિ, તેન સંકલ્પાદિવ્યાવૃત્તેનાન્તઃકરણેન । બુદ્ધિશ્ ચાધ્યવસાયલક્ષણા ન વિચેષ્ટતિ સ્વવ્યાપારેષુ ન વિચેષ્ટતે ન વ્યાપ્રિયતે, તામ્ આહુઃ પરમા ગતિમ્

2,3.10 ॥
તાં યોગમ્ ઇતિ મન્યન્તે સ્થિરામ્ ઇન્દ્રિયધારણામ્ ।
અપ્રમત્તસ્ તદા ભવતિ યોગો હિ પ્રભવાપ્યયૌ

2,3.11 ॥
તામ્ ઈદૃશીં તદવસ્થાં યોગમ્ ઇતિ મન્યન્તે વિયોગમ્ એવ સન્તમ્ । સર્વાનર્થસંયોગવિયોગલક્ષણા હીયમ્ અવસ્થા યોગિનઃ । એતસ્યાં હ્ય્ અવસ્થાયામ્ અવિદ્યાધ્યારોપણવર્જિતસ્વરૂપપ્રતિષ્ઠ આત્મા । સ્થિરામ્ ઇન્દ્રયધારણાં સ્થિરામ્ અચલામ્ ઇન્દ્રયધારણાં બાહ્યાન્તઃકરણાનાં ધારણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અપ્રમત્તઃ પ્રમાદવર્જિતઃ સમાધાનં પ્રતિ નિત્યં યત્નવાંસ્ તદા તસ્મિન્ કાલે, યદૈવ પ્રવૃત્તયોગો ભવતીતિ સામર્થ્યાદ્ અવગમ્યતે । ન હિ બુદ્ધ્યાદિચેષ્ટાભાવે પ્રમાદસંભવો ઽસ્તિ । તસ્માત્ પ્રાગ્ એવ બુદ્ધ્યાદિચેષ્ટોપરમાદ્ અપ્રમાદો વિધીયતે । અથવા યદૈવેન્દ્રિયાણાં સ્થિરા ધારણા, તદાનીમ્ એવ નિરઙ્કુશમ્ અપ્રમત્તત્વમ્ ઇત્ય્ અતો ઽભિધીયતે ઽપ્રમત્તસ્ તદા ભવતીતિ । કુતઃ । યોગો હિ યસ્માત્ પ્રભવાપ્યયાવ્ ઉપજનાપાયધર્મક ઇત્ય્ અર્થઃ । અતો ઽપાયપરિહારાયાપ્રમાદઃ કર્તવ્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

2,3.11 ॥
નૈવ વાચા ન મનસા પ્રાપ્તું શક્યો ન ચક્ષુષા ।
અસ્તીતિ બ્રુવતો ઽન્યત્ર કથં તદ્ ઉપલભ્યતે

2,3.12 ॥
બુદ્ધ્યાદિચેષ્ટાવિષયં ચેદ્ બ્રહ્મેદં તદ્ ઇતિ વિશેષતો ગૃહ્યેત, બુદ્ધ્યાદ્યુપરમે ચ ગ્રહણકારણાભાવાદ્ અનુપલભ્યમાનં નાસ્ત્ય્ એવ બ્રહ્મ । યદ્ ધિ કરણગોચરં તદ્ અસ્તીતિ પ્રસિદ્ધં લોકે વિપરીતં ચાસદ્ ઇતિ । અતશ્ ચાનર્થકો યોગો ઽઅનુપલભ્યમાનત્વાદ્ વા નાસ્તીત્ય્ ઉપલબ્ધવ્યં બ્રહ્મેત્ય્ એવં પ્રાપ્ત ઇદમ્ ઉચ્યતે । સત્યમ્ । નૈવ વાચા ન મનસા ન ચક્ષુષા નાન્યૈર્ અપીન્દ્રિયૈઃ પ્રાપ્તું શક્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । તથાપિ સર્વવિશેષરહિતો ઽપિ જગતો મૂલમ્ ઇત્ય્ અવગતત્વાદ્ અસ્ત્ય્ એવ, કાર્યપ્રવિલાપનસ્યાસ્તિત્વનિષ્ઠત્વાત્ । તથા હીદં કાર્યં સૂક્ષ્મતારતમ્યપારમ્પર્યેણાનુગમ્યમાનં સદ્બુદ્ધિનિષ્ઠામ્ એવાવગમયતિ । યદાપિ વિષયપ્રવિલાપનેન પ્રવિલાપ્યમાના બુદ્ધિસ્ તદાપિ સા સત્પ્રત્યયગર્ભૈવ વિલીયતે । બુદ્ધિર્ હિ નઃ પ્રમાણં સદસતોર્ યાથાત્મ્યાવગમે । મૂલં ચેજ્ જગતો ન સ્યાદ્ અસદ્ અન્વિતમ્ એવેદં કાર્યમ્ અસદ્ ઇત્ય્ એવં ગૃહ્યેત, ન ત્વ્ એતદ્ અસ્તિ, સત્યસદ્ ઇત્ય્ એવ તુ ગૃહ્યતે, યથા મૃદાદિકાર્યં ઘટાદિ મૃદાદ્યન્વિતમ્ । તસ્માજ્ જગતો મૂલમ્ આત્માસ્તીત્ય્ એવોપલબ્ધવ્યઃ । કસ્માત્ । અસ્તીતિ બ્રુવતો ઽસ્તિત્વવાદિન આગમાર્થાનુસારિણઃ શ્રદ્દધાનાદ્ અન્યત્ર નાસ્તિકવાદિનિ નાસ્તિ જગતો મૂલમ્ આત્મા નિરન્વયમ્ એવેદં કાર્યમ્ અભાવાન્તં પ્રવિલીયત ઇતિ મન્યમાને વિપરીતદર્શિનિ, કથં તદ્ બ્રહ્મ તત્ત્વત ઉપલભ્યતે, ન કથઞ્ચનોપલભ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

2,3.12 ॥
અસ્તીત્ય્ એવોપલબ્ધવ્યસ્ તત્ત્વભાવેન ચોભયોઃ ।
અસ્તીત્ય્ એવોપલબ્ધસ્ય તત્ત્વભાવઃ પ્રસીદતિ

2,3.13 ॥
તસ્માદ્ અપોહ્યાસદ્વાદિપક્ષમ્ આસુરમ્ અસ્તીત્ય્ એવાત્મોપલબ્ધવ્યઃ સત્કાર્યબુદ્ધ્યાદ્યુપાધિભિઃ । યદા તુ તદ્રહિતો ઽવિક્રિય આત્મા કાર્યં ચ કારણવ્યતિરેકેણ નાસ્તિ "વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્ય્ એવ સત્યમ્" (છુ 6,1.4) ઇતિ શ્રુતેઃ । તદા તસ્ય નિરુપાધિકસ્યાલિઙ્ગસ્ય સદસદાદિપ્રત્યયવિષયત્વવર્જિતસ્યાત્મનસ્ તત્ત્વભાવો ભવતિ । તેન ચ રૂપેણાત્મોપલબ્ધવ્ય ઇત્ય્ અનુવર્તતે । તત્રાપ્ય્ ઉભયોઃ સોપાધિકનિરુપાધિકયોર્ અસ્તિત્વતત્ત્વભાવયોઃ -- નિર્ધારણાર્થા ષષ્ઠી -- પૂર્વમ્ અસ્તીત્ય્ એવોપલબ્ધસ્યાત્મનઃ સત્કાર્યોપાધિકૃતાસ્તિત્વપ્રત્યયેનોપલબ્ધસ્યેત્ય્ અર્થઃ । પશ્ચાત્ પ્રત્યસ્તમિતસર્વોપાધિરૂપ આત્મનસ્ તત્ત્વભાવો વિદિતાવિદિતાભ્યામન્યો ઽદ્વયસ્વભાવો "નેતિ નેતિ" "અસ્થૂલમ્ અનણ્વ્ અહ્રસ્વમ્" (બાઉ 3,8.8) "અદૃશ્યે ઽનાત્મ્યે ઽનિરુક્તે ઽનિલયને" (તૈત્તુ 2,7.1) ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિનિર્દિષ્ટઃ પ્રસીદત્યભિમુખીભવતિ । આત્મપ્રકાશનાય પૂર્વમ્ અસ્તીત્ય્ ઉપલબ્ધવત ઇત્ય્ એતત્

2,3.13 ॥
યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ ।
અથ મર્ત્યો ઽમૃતો ભવત્ય્ અત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતે

2,3.14 ॥
એવં પરમાર્થાત્મદર્શિનો યદા યસ્મિન્ કાલે સર્વે કામાઃ કામયિતવ્યસ્યાન્યસ્યાભાવાત્, પ્રમુચ્યન્તે, વિશીર્યન્તે, યે ઽસ્ય પ્રાક્ પ્રતિબોધાદ્ વિદુષો હૃદિ બુદ્ધૌ શ્રિતા આશ્રિતાઃ । બુદ્ધિર્ હિ કામાનામ્ આશ્રયો નાત્મા "કામઃ સઙ્કલ્પઃ" (બાઉ 1,5.3) ઇત્ય્ આદિશ્રુત્યન્તરાચ્ ચ । અથ તદા મર્ત્યઃ પ્રાક્ પ્રબોધાદ્ આસીત્ સ પ્રબોધોત્તરકાલમ્ અવિદ્યાકામકર્મલક્ષણસ્ય મૃત્યોર્ વિનાશાદ્ અમૃતો ભવતિ, ગમનપ્રયોજકસ્ય મૃત્યોર્ વિનશાદ્ ગમનાનુપપત્તેર્ અત્રેહૈવ પ્રદિપનિર્વાણવત્સર્વબન્ધનોપશમાદ્ બ્રહ્મ સમશ્નુતે બ્રહ્મૈવ ભવતીત્ય્ અર્થઃ

2,3.14 ॥
યદા સર્વે પ્રભિદ્યન્તે હૃદયસ્યેહ ગ્રન્થયઃ ।
અથ મર્ત્યો ઽમૃતો ભવત્ય્ એતાવદ્ ધ્ય્ અનુશાસનમ્

2,3.15 ॥
કદા પુનઃ કામાનાં મૂલતો વિનાશ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -- યદા સર્વે પ્રભિદ્યન્તે ભેદમ્ ઉપયાન્તિ વિનશ્યન્તિ હૃદયસ્ય બુદ્ધેર્ ઇહ જીવત એવ ગ્રન્થયો ગ્રન્થિવદ્ દૃઢબન્ધનરૂપા અવિદ્યાપ્રત્યયા ઇત્ય્ અર્થઃ । અહમ્ ઇદં શરીરં મમેદં ધનં સુખી દુઃખી ચાહમ્ ઇત્ય્ એવમ્ આદિલ્ક્ષણાસ્ તદ્વિપરીતબ્રહ્માત્મપ્રત્યયોપજનનાદ્ બ્રહ્મૈવાહમ્ અસ્મ્ય્ અસંસારીતિ વિનષ્ટેષ્વ્ અવિદ્યાગ્રન્થિષુ તન્નિમિત્તાઃ કામા મૂલતો વિનશ્યન્તિ । અથ મત્ર્યો ઽમૃતો ભવત્ય્ એતાવદ્ ધ્ય્ એતાવદ્ એવૈતાવન્ માત્રં નાધિકમ્ અસ્તીત્ય્ આશઙ્કા કર્તવ્યા । અનુશાસનમ્ અનુશિષ્ટિર્ ઉપદેશઃ સર્વવેદાન્તાનામ્ ઇતિ વાક્યશેષઃ

2,3.15 ॥
શતં ચૈકા ચ હૃદયસ્ય નાડ્યસ્ તાસાં મૂર્ધાનમ્ અભિનિઃસૃતૈકા ।
તયોર્ધ્વમ્ આયન્ન્ અમૃતત્વમ્ એતિ વિષ્વઙ્ઙ્ અન્યા ઉત્ક્રમણે ભવતિ

2,3.16 ॥
નિરસ્તાશેષવિશેષવ્યાપિબ્રહ્માત્મપ્રતિપત્ત્યા પ્રભિન્નસમસ્તાવિદ્યાદિગ્રન્થેર્ જીવત એવ બ્રહ્મભૂતસ્ય વિદુષો ન ગતિર્ વિદ્યતે "અત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતે" (બાઉ 4,4.7) ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ "ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્કામન્તિ બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માપ્યેતિ" (બાઉ 4,4.6) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાચ્ ચ । યે પુનર્ મન્દબ્રહ્મવિદો વિદ્યાન્તરશીલિનશ્ ચ બ્રહ્મલોકભાજો યે ચ તદ્વિપરીતાઃ સંસારભાજઃ, તેષામ્ એવ ગતિવિશેષ ઉચ્યતે પ્રકૃતોત્કૃષ્ટબ્રહ્મવિદ્યાફલસ્તુતયે । કિઞ્ ચાન્યદ્ અગ્નિવિદ્યા પૃષ્ટા પ્રત્યુક્તા ચ । તસ્યાશ્ ચ ફલપ્રાપ્તિપ્રકારો વક્તવ્ય ઇતિ મન્ત્રારમ્ભઃ । તત્ર -- શતં ચ શતસઙ્ખ્યાકા એકા ચ સુષુમ્ના નામ પુરુષસ્ય હૃદયાદ્ વિનિઃસૃતા નાડ્યઃ શિરાઃ, તાસાં મધ્યે મૂર્ધાનં ભિત્ત્વાભિનિઃસૃતા નિર્ગતા એકા સુષુમ્ના નામ । તયાન્તકાલે હૃદય આત્માનં વશીકૃત્ય યોજયેત્ । તયા નાડ્યોર્ ધ્વમ્ ઉપર્યાયન્ ગચ્છન્ન્ આદિત્યદ્વારેણામૃતત્વમ્ અમરણધર્મત્વમ્ આપેક્ષિકમ્ -- "આભૂતસમ્પ્લવં સ્થાનમ્ અમૃતત્વં હિ ભાષ્યતે" (વિપ્ 2,8.17) ઇતિ સ્મૃતેઃ -- બ્રહ્મણા વા સહ કાલાન્તરેણ મુખ્યમ્ અમૃતત્વમ્ એતિ ભુક્ત્વા ભોગાન્ અનુપમાન્ બ્રહ્મલોકગતાન્ । વિષ્વઙ્નાનાવિધગતયો ઽન્યા નાડ્ય ઉત્ક્રમણે ભવન્તિ સંસારપ્રતિપત્ત્યર્થા એવ ભવન્તીત્ય્ અર્થાઃ

2,3.16 ॥
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો ઽન્તરાત્મા સદા જનાનાં હૃદયે સંનિવિષ્ટઃ ।
તં સ્વાચ્ છરીરાત્ પ્રવૃહેન્ મુઞ્જાદ્ ઇવેષીકાં ધૈર્યેણ ।
તં વિદ્યાચ્ છુક્રમ્ અમૃતં તં વિદ્યાચ્ છુક્રમ્ અમૃતમ્ ઇતિ

2,3.17 ॥
ઇદાનીં સર્વવલ્લ્યર્થોપસંહારાર્થમ્ આહ -- અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો ઽન્તરાત્મા સદા જનાનાં સમ્બન્ધિનિ હૃદયે સન્ નિવિષ્ટો યથા વ્યાખ્યાતઃ, તં સ્વાદાત્મીયાચ્ છરીરાત્ પ્રવૃહેદ્ ઉદ્યચ્છેન્ નિષ્કર્ષેત્ પૃથક્ કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિમ્ ઇવેત્ય્ ઉચ્યતે -- મુઞ્જાદિવેષીકામન્તસ્થાં ધૈર્યેણાપ્રમાદેન । તં શરીરાન્ નિષ્કૃષ્ટં ચિન્માત્રં વિદ્યાદ્વિજાનીયાચ્ છુક્રં શુદ્ધમ્ અમૃતં યથોક્તં બ્રહ્મેતિ । દ્વિર્ વચનમ્ ઉપનિષત્ પરિસમાપ્ત્ય્ અર્થમ્ ઇતિ શબ્દશ્ ચ

2,3.17 ॥
મૃત્યુપ્રોક્તાં નચિકેતો ઽથ લબ્ધ્વા વિદ્યામ્ એતાં યોગવિધિં ચ કૃત્સ્નમ્ ।
બ્રહ્મપ્રાપ્તો વિરજો ઽભૂદ્ વિમૃત્યુર્ અન્યો ઽપ્ય્ એવં યો વિદ્ અધ્યાત્મમ્ એવ

2,3.18 ॥
વિદ્યાસ્તુત્યર્થો ઽયમ્ આખ્યાયિકાર્થોપસંહારો ઽધુનોચ્યતે -- મૃત્યુપ્રોક્તામ્ એતાં યથોક્તાં બ્રહ્મવિદ્યાં યોગવિધિં ચ કૃત્સ્નં સમસ્તં સોપકરણં સફલમ્ ઇત્ય્ એતત્ । નચિકેતો ઽથ વરપ્રદાનાન્ મૃત્યોર્ લબ્ધ્વા પ્રાપ્યેત્ય્ અર્થઃ । કિમ્? બ્રહ્મ પ્રાપ્તો ઽભૂન્ મુક્તો ઽભવદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કથમ્? વિદ્યાપ્રાપ્ત્યા વિરજો વિગતધર્માધર્મો વિમૃત્યુર્ વિગતકામાવિદ્યશ્ ચ સન્ પૂર્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન કેવલં નચિકેતા એવાન્યો ઽપિ ય એવં નચિકેતોવદ્ આત્મવિદ્ અધ્યાત્મમ્ એવ નિરુપચરિતં પ્રત્યક્ સ્વરૂપં પ્રાપ્ય તત્ત્વમ્ એવેત્ય્ અભિપ્રાયઃ । નાન્યદ્ રૂપમ્ અપ્રત્યગ્ રૂપમ્ । તદ્ એવમ્ અધ્યાત્મમ્ એવમ્ ઉક્તપ્રકારેણ વેદ વિજાનાતીત્ય્ એવંવિત્ સો ઽપિ વિરજાઃ સન્ બ્રહ્મ પ્રાપ્ય વિમૃત્યુર્ ભવતીતિ વાક્યશેષઃ

2,3.18 ॥
સહ નાવ્ અવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥
તેજસ્વિ નાવધીતમ્ અસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ

2,3.19 ॥
ઓં શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ઇતિ કઠોપનિષદિ દ્વિતીયાધ્યાયે તૃતીયા વલ્લી ॥
શિષ્યાચાર્યયોઃ પ્રમાદકૃતાન્યાયેન વિદ્યાગ્રહણપ્રતિપાદનનિમિત્તદોષપ્રશમનાર્થેયં શાન્તિર્ ઉચ્યતે -- સહ નાવ્ આવામ્ અવતુ પાલયતુ વિદ્યાસ્વરૂપપ્રકાશનેન । કઃ? સ એવ પરમેશ્વર ઉપનિષત્ પ્રકાશિતઃ । કિઞ્ ચ સહ નૌ ભુનક્તુ તત્ફલપ્રકાશનેન નૌ પાલયતુ । સહૈવાવાં વિદ્યાકૃતં વીર્યં સામથ્ર્યં કરવાવહૈ નિષ્પાદયાવહૈ । કિઞ્ ચ તેજસ્વિ નૌ તેજસ્વિ નૌરાવયોર્ યદ્ અધીતં તત્ સ્વધીતમ્ અસ્તુ । અથવા તેજસ્વિ નાવાવાભ્યાં યદ્ અધીતં તદ્ અતીવ તેજસ્વિ વીર્યવદ્ અસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । મા વિદ્વિષાવહૈ શિષ્યાચાર્યાવ્ અન્યોન્યં પ્રમાદકૃતાન્યાયાધ્યયનાધ્યાપનદોષનિમિત્તં દ્વેષં મા કરવાવહૈ ઇત્ય્ અર્થઃ । શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિર્ ઇતિ ત્રિર્ વચનં સર્વદોષોપશમનાર્થમ્ ઇત્ય્ ઓમ્ ઇતિ