કઠોપનિષદ્ભાષ્ય · અધ્યાય 4

1,3.17 ॥
ઇતિ કઠવલ્લ્યાં તૃતીયાવલ્લીભાષ્યમ્ ॥ 3 ॥
અથ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
"એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢો ઽત્મા ન પ્રકાશતે દૃશ્યતે ત્વ્ અગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા" (કૌ 3.12) ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । કઃ પુનઃ પ્રતિબન્ધો ઽગ્રયાયા બુદ્ધેર્ યેન તદભાવાદ્ આત્મા ન દૃશ્યત ઇતિ તદદર્શનકારણપ્રદર્શનાર્થા વલ્લ્ય્ આરભ્યતે । વિજ્ઞાતે હિ શ્રેયઃપ્રતિબન્ધકારણે તદપનયનાય યત્ન આરબ્ધું શક્યતે નાન્યથેતિ --
પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્ સ્વયંભૂસ્ તસ્માત્ પરાઙ્ પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્ ।
કશ્ચિદ્ ધીરઃ પ્રત્યગ્ આત્માનમ્ ઐક્ષદ્ આવૃત્તચક્ષુર્ અમૃતત્વમ્ ઇચ્છન્

2,1.1 ॥
પરાઞ્ચિ પરાગઞ્ચન્તિ ગચ્છન્તીતિ, ખાનિ તદુપલક્ષિતાનિ શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણિ ખાનીત્ય્ ઉચ્યન્તે । તાનિ પરાઞ્ચ્ય્ એવ શબ્દાદિવિષયપ્રકાશનાય પ્રવર્તન્તે । યસ્માદ્ એવં સ્વાભાવિકાનિ તાનિ વ્યતૃણદ્ધિંસિતવાન્ હનનં કૃતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કો ઽસૌ । સ્વયમ્ભૂઃ પરમેશ્વરઃ સ્વયમ્ એવ સ્વતન્ત્રો ભવતિ સર્વદા ન પરતન્ત્ર ઇતિ । તસ્માત્ પરાઙ્ પરાગ્ રૂપાન્ અનાત્મભૂતાઞ્ શબ્દાદીન્ પશ્યત્ય્ ઉપલભત ઉપલબ્ધા નાન્તરાત્મન્ નાન્તરાત્માનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવંસ્વભાવે ઽપિ સતિ લોકસ્ય કશ્ચિન્ નદ્યાઃ પ્રતિસ્રોતઃ પ્રવર્તનમ્ ઇવ ધીરો ધીમાન્ વિવેકી પ્રત્યગાત્માનં પ્રત્યક્ ચાસાવ્ આત્મા ચેતિ પ્રત્યગાત્મા । પ્રતીચ્યેવાત્મશબ્દો રૂઢો લોકે નાન્યત્ર । વ્યુત્પત્તિપક્ષે ઽપિ તત્રૈવાત્મશબ્દો વર્તતે । "યચ્ ચાપ્નોતિ યદાદત્તે યચ્ ચાત્તિ વિષયાન્ ઇહ । યચ્ ચાસ્ય સન્તતો ભાવસ્ તસ્માદ્ આત્મેતિ કીર્ત્યતે" (લિપ્ 1,70.96) ઇત્ય્ આત્મશબ્દવ્યુત્પત્તિસ્મરણાત્ । તં પ્રત્યગાત્માનં સ્વં સ્વભાવમ્ ઐક્ષદ્ અપશ્યત્ પશ્યતીત્ય્ અર્થઃ । છન્દસિ કાલાનિયમાત્ । કથં પશ્યતીત્ય્ ઉચ્યતે -- આવૃત્તચક્ષુરાવૃત્તં વ્યાવૃત્તં ચક્ષુઃશ્રોત્રાદિકમિન્દ્રિયજાતમ્ અશેષવિષયાદ્યસ્ય સ આવૃત્તચક્ષુઃ । સ એવં સંસ્કૃતઃ પ્રત્યગાત્માનં પશ્યતિ । ન હિ બાહ્યવિષયાલોચનપરત્વં પ્રત્યગાત્મેક્ષણં ચૈકસ્ય સમ્ભવતિ । કિમ્ અર્થં પુનર્ ઇત્થં મહતા પ્રયાસેન સ્વભાવપ્રવૃત્તિનિરોધં કૃત્વા ધીરઃ પ્રત્યગાત્માનં પશ્યતીત્ય્ ઉચ્યતે -- અમૃતત્વમ્ અમરણધર્મત્વં નિત્યસ્વભાવતામ્ ઇચ્છન્ન્ આત્મન ઇત્ય્ અર્થઃ

2,1.1 ॥
પરાચઃ કામાન્ અનુયન્તિ બાલાસ્ તે મૃત્યોર્ યન્તિ વિતતસ્ય પાશમ્ ।
અથ ધીરા અમૃતત્વં વિદિત્વા ધ્રુવમ્ અધ્રુવેષ્વ્ ઇહ ન પ્રાર્થયન્તે

2,1.2 ॥
યત્ તાવત્ સ્વાભાવિકં પરાગ્ એવાનાત્મદર્શનં તદ્ આત્મદર્શનસ્ય પ્રતિબન્ધકારણમ્ અવિદ્યા તત્પ્રતિકૂલત્વાદ્ યા ચ પરાગ્ એવાવિદ્યોપપ્રદર્શિતેષુ દૃષ્ટાદૃષ્ટેષુ ભોગેષુ તૃષ્ણા તાભ્યામ્ અવિદ્યાતૃષ્ણાભ્યાં પ્રતિબદ્ધાત્મદર્શનઃ પરાચો બહિર્ગતાન્ એવ કામાન્ કામ્યાન્ વિષયાન્ અનુયન્ત્ય્ અનુગચ્છન્તિ બાલા અલ્પપ્રજ્ઞાઃ, તે તેન કારણેન મૃત્યોર્ અવિદ્યાકામકર્મસમુદાયસ્ય યન્તિ ગચ્છન્તિ વિતતસ્ય વિસ્તીર્ણસ્ય સર્વતો વ્યાપ્તસ્ય પાશં પાશ્યતે બધ્યતે યેન તં પાશં દેહેન્દ્રિયાદિસંયોગલક્ષણમ્ । અનવરતં જન્મમરણજરારોગાદ્યનેકાનર્થવ્રાતં પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । યત એવમ્ અથ તસ્માદ્ ધીરા વિવેકિનઃ પ્રત્યગાત્મસ્વરૂપાવસ્થાન્ અલક્ષણમ્ અમૃતત્વં ધ્રુવં વિદિત્વા । દેહાદ્યમૃતત્વં હ્ય્ અબ્રુવમ્ ઇદં તુ પ્રત્યગાત્મસ્વરૂપાવસ્થાન્ અલક્ષણં ધ્રુવં "ન કર્મણા વર્ધતે નો કનીયાન્" (બાઉ 4,4.23) ઇતિ શ્રુતેઃ । તદ્ એવમ્ભૂતં કૂટસ્થમ્ અવિચાલ્યમ્ અમૃતત્વં વિદિત્વાધ્રુવેષુ સર્વપદાર્થેષ્વ્ અનિત્યેષુ નિર્ધાર્યં બ્રાહ્મણા ઇહ સંસારે ઽનર્થપ્રાયે ન પ્રાર્થયન્તે કિઞ્ચિદ્ અપિ પ્રત્યગાત્મદર્શનપ્રતિકૂલત્વાત્ । પુત્રવિત્તલોકૈષણાભ્યો વ્યુત્તિષ્ઠન્ત્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ

2,1.2 ॥
યેન રૂપં રસં ગન્ધં શબ્દાન્ સ્પર્શીંશ્ ચ મૈથુનાન્ ।
એતેનૈવ વિજાનાતિ કિમ્ અત્ર પરિશિષ્યતે ॥ એતદ્ વૈ તત્

2,1.3 ॥
યદ્ વિજ્ઞાનાન્ ન કિઞ્ચિદ્ અન્યત્ પ્રાર્થયન્તે બ્રહ્મણાઃ, કથં તદધિગમ ઇત્ય્ ઉચ્યતે --
યેન વિજ્ઞાનસ્વભાવેનાત્મના રૂપં રસં ગન્ધં શબ્દાન્ સ્પર્શાંશ્ ચ મૈથુનાન્ મૈથુનનિમિત્તાન્ સુખપ્રત્યયાન્ વિજાનાતિ વિસ્પષ્ટં જાનાતિ સર્વો લોકઃ । નનુ નૈવં પ્રસિદ્ધિર્ લોકસ્યાત્મના દેહાદિવિલક્ષણેનાહં વિજાનામીતિ । દેહાદિસઙ્ઘાતો ઽહં વિજાનામીતિ તુ સર્વો લોકો ઽવગચ્છતિ । ન ત્વ્ એવમ્ । દેહાદિસઙ્ઘાતસ્યાપિ શબ્દાદિસ્વરૂપત્વાવિશેષાદ્ વિજ્ઞેયત્વાવિશેષાચ્ ચ ન યુક્તં વિજ્ઞાતૃત્વમ્ । યદિ હિ દેહાદિસઙ્ઘાતો રૂપાદ્યાત્મકઃ સન્ રૂપાદીન્ વિજાનીયાત્ તર્હિ બાહ્યા અપિ રૂપાદયો ઽન્યોન્યં સ્વં સ્વં રૂપઞ્ ચ વિજાનીયુઃ । ન ચૈતદ્ અસ્તિ । તસ્માદ્ દેહાદિલક્ષણાંશ્ ચ રૂપાદીન્ એતેનૈવ દેહાદિવ્યતિરિક્તેનૈવ વિજ્ઞાનસ્વભાવેનાત્મના વિજાનાતિ લોકઃ । યથા યેન લોહો દહતિ સો ઽગ્નિર્ ઇતિ તદ્વત્ । આત્મનો ઽવિજ્ઞેયં કિમ્ અત્રાસ્મિંલ્ લોકે પરિશિષ્યતે ન કિઞ્ચિત્ પરિશિષ્યતે । સર્વમ્ એવ ત્વ્ આત્મના વિજ્ઞેયમ્ । યસ્યાત્મનો ઽવિજ્ઞેયં ન કિઞ્ચિત્ પરિશિષ્યતે સ આત્મા સર્વજ્ઞઃ । એતદ્ વૈ તત્ । કિં તદ્ યન્ નચિકેતસા પૃષ્ટં દેવાદિભિર્ અપિ વિચિકિત્સિતં ધર્માદિભ્યો ઽન્યદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં યસ્માત્ પરં નાસ્તિ તદ્વૈ એતદ્ અધિગતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

2,1.3 ॥
સ્વપ્નાન્તં જાગરિતાન્તં ચોભૌ યેનાનુપશ્યતિ ।
મહાન્તં વિભુમ્ આત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

2,1.4 ॥
અતિસૂક્ષ્મત્વાદ્ દુર્વિજ્ઞેયમ્ ઇતિ મત્વૈતમ્ એવાર્થં પુનઃ પુનર્ આહ -- સ્વપ્નાન્તં સ્વપ્નમધ્યં સ્વપ્નવિજ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ એતત્ । તથા જાગરિતાન્તં જાગરિતમધ્યં જાગરિતવિજ્ઞેયં ચ । ઉભૌ સ્વપ્નજાગરિતાન્તૌ યેનાત્મનાનુપશ્યતિ લોક ઇતિ સર્વં પૂર્વવત્ । તં મહાન્તં વિભુમ્ આત્માનં મત્વાવગમ્યાત્મભાવેન સાક્ષાદ્ અહમ્ અસ્મિ પરમાત્મેતિ ધીરો ન શોચતિ

2,1.4 ॥
ય ઇમં મધ્વદં વેદ આત્માનં જીવમન્તિકાત્ ।
ઈશાનં ભૂતભવ્યસ્ય ન તતો વિજુગુપ્સતે ॥ એતદ્ વૈ તત્

2,1.5 ॥
કિઞ્ચ યઃ કશ્ચિદ્ ઇમં મધ્વદં કર્મફલભુજં જીવં પ્રાણાદિકલાપસ્ય ધારયિતારમ્ આત્માનં વેદ વિજાનાત્ય્ અન્તિકાદ્ અન્તિકે સમીપ ઈશાનમ્ ઈશિતારં ભૂતભવ્યસ્ય કાલત્રયસ્ય, તતસ્ તદ્વિજ્ઞાનાદ્ ઊર્ધ્વમ્ આત્માનં ન વિજુગુપ્સતે ન ગોપાયિતુમ્ ઇચ્છત્ય્ અભયપ્રાપ્તત્વાત્ । યાવદ્ ધિ ભયમ્ અધ્યસ્થો ઽનિત્યમ્ આત્માનં મન્યતે તાવદ્ ગોપાયિતુમ્ ઇચ્છત્ય્ આત્માનઃ । યદા તુ નિત્યમ્ અદ્વૈતમ્ આત્માનં વિજાનાતિ તદા કઃ કિં કુતો વા ગોપાયિતુમ્ ઇચ્છેત્ । એતદ્ વૈ તદ્ ઇતિ પૂર્વવત્

2,1.5 ॥
યઃ પૂર્વં તપસો જાતમ્ અદ્ભ્યઃ પૂર્વમ્ અજાયત ।
ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તં યો ભૂતેભિર્ વ્યપશ્યત ॥ એતદ્ વૈ તત્

2,1.6 ॥
યઃ પ્રત્યગાત્મેશ્વરભાવેન નિર્દિષ્ટઃ સ સર્વાત્મેત્ય્ એતદ્ દર્શયતિ -- યઃ કશ્ચિન્ મુમુક્ષુઃ પૂર્વં પ્રથમં તપસો જ્ઞાનાદિલક્ષણબ્રહ્મણ ઇત્ય્ એતજ્ જાતમ્ ઉત્પન્નં હિરણ્યગર્ભમ્ । કિમ્ અપેક્ષ્ય પૂર્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- અદ્ભ્યઃ પૂર્વમ્ અપ્સહિતેભ્યઃ પઞ્ચભૂતેભ્યો ન કેવલાભ્યો ઽદ્ભ્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । અજાયત ઉત્પન્નો યસ્ તં પ્રથમજં દેવાદિશરીરાણ્ય્ ઉત્પાદ્ય સર્વપ્રાણિગુહાં હૃદયાકાશં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તં શબ્દાદીન્ ઉપલભમાનં ભૂતેભિર્ ભૂતૈઃ કાર્યકરણલક્ષણૈઃ સહ તિષ્ઠન્તં યો વ્યપશ્યત યઃ પશ્યતીત્ય્ એતત્ । ય એવં પશ્યતિ સ એતદ્ એવ પશ્યતિ યત્ તત્ પ્રકૃતં બ્રહ્મ

2,1.6 ॥
યા પ્રાણેન સંભવતિ અદિતિર્ દેવતામયી ।
ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તીં યા ભૂતેભિર્ વ્યજાયત ॥ એતદ્ વૈ તત્

2,1.7 ॥
કિઞ્ ચ -- યા સરવદેવતામયી સરવદેવતાત્મિકા પ્રાણેન હિરણ્યગર્ભરૂપેણ પરસ્માદ્ બ્રહ્મણઃ સમ્ભવતિ શબ્દાદીનામ્ અદનાદ્ અદિતિસ્ તાં પૂર્વવદ્ ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તીમ્ અદિતિમ્ । તામ્ એવ વિશિનષ્ટિ -- યા ભૂતેભિર્ ભૂતૈઃ સમન્વિતા વ્યજાયત ઉત્પન્નેત્ય્ એતત્

2,1.7 ॥
અરણ્યોર્ નિહિતો જાતવેદા ગર્ભ ઇવ સુભૃતો ગર્ભિણીભિઃ ।
દિવેદિવ ઈડ્યો જાગૃવદ્ભિર્ હવિષ્મદ્ભિર્ મનુષ્યેભિર્ અગ્નિઃ ॥ એતદ્ વૈ તત્

2,1.8 ॥
કિઞ્ ચ -- યો ઽધિયજ્ઞ ઉત્તરાધરારણ્યોર્ નિહિતઃ સ્થિતો જાતવેદા અગ્નિઃ પુનઃ સર્વહવિષાં ભોક્તા અધ્યાત્મં ચ યોગિભિર્ ગર્ભ ઇવ ગર્ભિણીભિર્ અન્તર્વત્નીભિર્ અગર્હિતાન્નભોજનાદિના યથા ગર્ભઃ સુભૃતઃ સુષ્ઠુ સમ્યગ્ભૃતો લોકે, ઇવેત્થમ્ એવ ર્ત્વિગ્ભિર્ યોગિભિશ્ ચ સુમૃત ઇત્ય્ એતત્ । કિઞ્ ચ દિવે દિવે ઽહન્ય્ અહનીડ્યઃ સ્તુત્યો વન્દ્યશ્ ચ કર્મિભિર્ યોગિભિશ્ ચાધ્વરે હૃદયે ચ જાગૃવદ્ભિર્ જાગરણશીલૈર્ અપ્રમત્તૈર્ ઇત્ય્ એતત્ । હવિષ્મદ્ભિર્ આજ્યાદિમદ્ભિર્ ધ્યાનભાવનાવદ્ભિશ્ ચ, મનુષ્યેભિર્ મનુષ્યૈર્ અગ્નિર્ એતદ્ વૈ તત્ તદ્ એવ પ્રકૃતં બ્રહ્મ

2,1.8 ॥
યતશ્ ચોદેતિ સૂર્યો અસ્તં યત્ર ચ ગચ્છતિ ।
તં દેવાઃ સર્વે અર્પિતાસ્ તદ્ ઉ નાત્યેતિ કશ્ચન ॥ એતદ્ વૈ તત્

2,1.9 ॥
કિઞ્ ચ -- યતશ્ ચ યસ્માત્ પ્રાણાદ્ ઉદેત્ય્ ઉત્તિષ્ઠતિ સૂર્યો ઽસ્તં નિમ્લોચનં યત્ર યસ્મિન્ન્ એવ ચ પ્રાણો ઽહન્યહનિ ગચ્છતિ, તં પ્રાણમ્ આત્માનં દેવાઃ, સર્વ અગ્ન્યાદયો ઽધિદૈવં વાગાદયશ્ ચાધ્યાત્મં સર્વે વિશ્વે ઽરા ઇવ રથનાભાવ્ અર્પિતાઃ સમ્પ્રવેશિતાઃ સ્થિતિકાલે । સો ઽપિ બ્રહ્મૈવ । તદ્ એતત્ સર્વાત્મકં બ્રહ્મ । તદ્ ઉ નાત્યેતિ નાતીત્ય તદાત્મકતાં તદન્યત્વં ગચ્છતિ કશ્ચન કશ્ચિદ્ અપિ । એતદ્ વૈ તત્

2,1.9 ॥
યદ્ એવેહ તદ્ અમુત્ર યદ્ અમુત્ર તદ્ અન્વ્ ઇહ ।
મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમ્ આપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ

2,1.10 ॥
યદ્ બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તેષુ વર્તમાનં તત્ તદુપાધિત્વાદ્ બ્રહ્મવદવભાસમાનં સંસાર્ય્ અન્યત્ પરસ્માદ્ બ્રહ્મણ ઇતિ મા ભૂત્ કસ્યચિદ્ આશઙ્કેતીદમ્ આહ -- યદ્ એવેહ કાર્યકારણોપાધિસમન્વિતં સંસારધર્મવદવભાસમાનમ્ અવિવેકિનાં તદ્ એવ સ્વાત્મસ્થમ્ અમુત્ર નિત્યવિજ્ઞાનઘનસ્વભાવં સર્વસંસારધર્મવર્જિતં બ્રહ્મ । યચ્ ચામુત્રામુષ્મિન્ન્ આત્મનિ સ્થિતં તદ્ એવેહ નામરૂપકાર્યકરણોપાધિમ્ અનુ વિભાવ્યમાનં નાન્યત્ । તત્રૈવં સત્ય્ ઉપાધિસ્વભાવભેદદૃષ્ટિલક્ષણયાવિદ્યયા મોહિતઃ સન્ ય ઇહ બ્રહ્મણ્યનાનાભૂતે પરસ્માદ્ અન્યો ઽહં મત્તો ઽન્યત્પરં બ્રહ્મેતિ નાનેવ ભિન્નમ્ ઇવ પશ્યત્ય્ ઉપલભતે, સ મૃત્યોર્ મરણાન્ મૃત્યું મરણં પુનઃ પુનર્ જનનમરણભાવમ્ આપ્નોતિ પ્રતિપદ્યતે । તસ્માત્ તથા ન પશ્યેત્ । વિજ્ઞાનૈકરસં નૈરન્તર્યેણાકાશવત્ પરિપૂર્ણ બ્રહ્મૈવાહમ્ અસ્મીતિ પશ્યેદ્ ઇતિ વાક્યાર્થઃ

2,1.10 ॥
મનસૈવેદમ્ આપ્તવ્યં નેહ નાનાસ્તિ કિંચન ।
મૃત્યોઃ સ મૃત્યું ગચ્છતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ

2,1.11 ॥
પ્રાગેકત્વવિજ્ઞાનાચાર્યાગમસંસ્કૃતેન મનસૈવેદં બ્રહ્મૈકરસમ્ આપ્તવ્યમ્ આત્મૈવ નાન્યદ્ અસ્તીતિ । આપ્તે ચ નાનાત્વપ્રત્યુપસ્થાપિકાયા અવિદ્યાયા નિવૃત્તત્વાદ્ ઇહ બ્રહ્મણિ નાના નાસ્તિ કિઞ્ચનાણુમાત્રમ્ અપિ । યસ્ તુ પુનર્ અવિદ્યાતિમિરદૃષ્ટિં ન મુઞ્ચતીહ બ્રહ્મણિ નાનેવ પશ્યતિ, સ મૃત્યોર્ મૃત્યું ગચ્છત્ય્ એવ સ્વલ્પમ્ અપિ ભેદમ્ અધ્યારોપયન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

2,1.11 ॥
પુનર્ અપિ તદ્ એવ પ્રકૃતં બ્રહ્માહ --
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો મધ્ય આત્મનિ તિષ્ઠતિ ।
ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય ન તતો વિજુગુપ્સતે ॥ એતદ્ વૈ તત્

2,1.12 ॥
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રો ઽઙ્ગુષ્ઠપરિમાણો ઽઙ્ગુષ્ઠપરિમાણં હૃદયપુણ્ડરીકં તચ્છિદ્રવર્ત્ય્ અન્તઃ -- કરણોપાધિર્ અઙ્ગુષ્ઠમાત્રો ઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રવંશપર્વમધ્યવર્ત્ય્ અમ્બરવત્ । પુરુષઃ પૂર્ણમ્ અનેન સર્વમ્ ઇતિ । મધ્ય આત્મનિ શરીરે તિષ્ઠતિ યસ્ તમ્ આત્માનમ્ ઈશાનં ભૂતભવ્યસ્ય વિદિત્વા ન તદ્ ઇત્ય્ આદિ પૂર્વવત્

2,1.12 ॥
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો જ્યોતિર્ ઇવ અધૂમકઃ ।
ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય સ એવાદ્ય સ ઉ શ્વઃ ॥ એતદ્ વૈ તત્

2,1.13 ॥
કિં ચાઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો જ્યોતિર્ ઇવાધૂમકઃ, અધૂમકમ્ ઇતિ યુક્તં જ્યોતિષ્પરત્વાત્ । યસ્ ત્વ્ એવં લક્ષિતો યોગિભિર્ હૃદય ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય સ એવ નિત્યઃ કૂટસ્થો ઽદ્યેદાનીં પ્રાણિષુ વર્તમાનઃ સ ઉ શ્વો ઽપિ વર્તિષ્યતે, નાન્યસ્ તત્સમો ઽન્યશ્ ચ જનિષ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । અનેન "નાયમસ્તીતિ ચૈક" (કૌ 1.20) ઇત્ય્ અયં પક્ષો ન્યાયતો ઽપ્રાપ્તો ઽપિ સ્વવચનેન શ્રુત્યા પ્રત્યુક્તસ્ તથા ક્ષણભઙ્ગવાદશ્ ચ

2,1.13 ॥
યથોદકં દુર્ગે વૃષ્ટં પર્વતેષુ વિધાવતિ ।
એવં ધર્માન્ પૃથક્ પશ્યંસ્ તાન્ એવાનુ વિધાવતિ

2,1.14 ॥
પુનર્ અપિ ભેદદર્શનાપવાદં બ્રહ્મણ આહ -- યથોદકં દુર્ગે દુર્ગમે દેશ ઉચ્છ્રિતે વૃષ્ટં સિક્તં પર્વતેષુ પર્વવત્સુ નિમ્નપ્રદેશેષુ વિધાવતિ વિકીર્ણં સદ્ વિનશ્યતિ, એવં ધર્માન્ આત્મનો ઽભિન્નાન્ પૃથક્ પશ્યન્ પૃથગ્ એવ પ્રતિશરીરં પશ્યંસ્ તાન્ એવ શરીરભેદાનુવર્તિનો ઽનુવિધાવતિ । શરીરભેદમ્ એવ પૃથક્ પુનઃ પુનઃ પ્રતિપદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

2,1.14 ॥
યથોદકં શુદ્ધે શુદ્ધમ્ આસિક્તં તાદૃગ્ એવ ભવતિ ।
એવં મુનેર્ વિજાનત આત્મા ભવતિ ગૌતમ

2,1.15 ॥
ઇતિ કાઠકોપનિષદિ ચતુર્થી વલ્લી ॥
અસ્ય પુનર્ વિદ્યાવતો વિધ્વસ્તોપાધિકૃતભેદદર્શનસ્ય વિશુદ્ધવિજ્ઞાનઘનૈકરસમ્ અદ્વયમ્ આત્માનં પશ્યતો વિજાનતો મુનેર્ મનનશીલસ્યાત્મસ્વરૂપં કથં સમ્ભવતીત્ય્ ઉચ્યતે યથોદકં શુદ્ધે પ્રસન્ને શુદ્ધં પ્રસન્નમ્ આસિક્તં પ્રક્ષિપ્તમ્ એકરસમ્ એવ નાન્યથા તાદૃગ્ એવ ભવત્ય્ આત્માપ્ય્ એવમ્ એવ ભવત્ય્ એકત્વં વિજાનતો મુનેર્ મનનશીલસ્ય હે ગૌતમ. તસ્માત્ કુતાર્કિકભેદદૃષ્ટિં નાસ્તિકકુદૃષ્ટિં ચોજ્ઝિત્વા માતૃપિતૃસહસ્ત્રેભ્યો ઽપિ હિતૈષિણા વેદેનોપદિષ્ટમ્ આત્મૈકત્વદર્શનં શાન્તદર્પૈર્ આદરણીયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ