કામસૂત્ર · અધ્યાય 2.10

નાગરકઃ સહ મિત્ર-જનેન પરિચારકૈશ્ ચ કૃત-પુષ્પોપહારે સંચારિત-સુરભિ-ધૂપે રત્ય્-આવાસે પ્રસાધિતે વાસ-ગૃહે કૃત-સ્નાન-પ્રસાધનાં યુક્ત્યાપીતાં સ્ત્રિયં સાન્ત્વનૈઃ પુનઃ પાનેન ચોપક્રમેત્..2.10.2 દક્ષિણતશ્ ચાસ્યા ઉપવેશનમ્. કેશ-હસ્તે વસ્ત્રાન્તે નીવ્યામ્ ઇત્ય્ અવલમ્બનમ્. રત્ય્-અર્થં સવ્યેન બાહુનાનુદ્ધતઃ પરિષ્વઙ્ગઃ.

પૂર્વ-પ્રકરણ-સંબદ્ધૈઃ પરિહાસાનુરાગૈર્ વચોભિર્ અનુવૃત્તિઃ. ગૂઢાશ્લીલાનાં ચ વસ્તૂનાં સમસ્યયા પરિભાષણમ્..

સ:નૃત્તં અ:નૃતં વા ગીતં વાદિત્રમ્. કલાસુ સંકથાઃ. પુનઃ પાનેનોપચ્છન્દનમ્.

જાતાનુરાગાયાં કુસુમાનુલેપન-તામ્બૂલ-દાનેન ચ શેષ-જન-વિસૃષ્ટિઃ. વિ:જને ચ યથોક્તૈર્ આલિઙ્ગનાદિભિર્ એનામ્ ઉદ્ધર્ષયેત્. તતો નીવી-વિશ્લેષણાદિ યથોક્તમ્ ઉપક્રમેત.
ઇત્ય્ અયં રતારમ્ભઃ.

રતાવસાનિકં રાગમ્ અતિવાહ્યા:સંસ્તુતયોર્ ઇવ સ:વ્રીડયોઃ પરસ્પરમ્ અ:પશ્યતોઃ પૃથક્ પૃથગ્ આચાર-ભૂમિ-ગમનમ્. પ્રતિનિવૃત્ત્ય ચા:વ્રીડાયમાનયોર્ ઉચિત-દેશોપવિષ્ટયોસ્ તામ્બૂલ-ગ્રહણમ્ અચ્છી-કૃતં((44)) ચન્દનમ્ અન્યદ્ વાનુલેપનં તસ્યા ગાત્રે સ્વયમ્ એવ નિવેશયેત્.

સવ્યેન બાહુના ચૈનાં પરિરભ્ય ચષક-હસ્તઃ((45)) સાન્ત્વયન્ પાયયેત્. જલાનુપાનં વા ખણ્ડક-ખાદ્યકમ્ અન્યદ્ વા પ્રકૃતિ-સાત્મ્ય-યુક્તમ્ ઉભાવ્ અપ્ય્ ઉપયુઞ્જીયાતામ્.

અચ્છ-રસક-યૂષમ્((46)) અમ્લ-યવાગૂં((47)) ભૃષ્ટ-માંસોપદંશાનિ((48)) પાનકાનિ ચૂત-ફલાનિ((49)) શુષ્ક-માંસં માતુલુઙ્ગ-ચુક્રકાણિ((50)) સ:શર્કરાણિ((51)) ચ યથા:દેશ-સાત્મ્યં ચ. તત્ર મધુરમ્ ઇદં મૃદુ વિશદમ્ ઇતિ ચ વિદશ્ય વિદશ્ય તત્ તદ્ ઉપહારેત્.

હર્મ્ય-તલ-સ્થિતયોર્ વા ચન્દ્રિકાસેવનાર્થમ્ આસનમ્. તત્રાનુકૂલાભિઃ કથાભિર્ અનુવર્તેત. તદ્-અઙ્ક-સંલીનાયાશ્ ચન્દ્રમસં પશ્યન્ત્યા નક્ષત્ર-પઙ્ક્તિ-વ્યક્તી: કરણમ્. અરુન્ધતી-ધ્રુવ-સપ્તર્ષિ-માલા-દર્શનં ચ.
ઇતિ રતાવસાનિકમ્.

તત્રૈતદ્ ભવતિ.
અવસાને ઽપિ ચ પ્રીતિર્ ઉપચારૈર્ ઉપસ્કૃતા. સ:વિસ્રમ્ભ-કથા-યોગૈ રતિં જનયતે પરામ્..

પરસ્પર-પ્રીતિ-કરૈર્ આત્મ-ભાવાનુવર્તનૈઃ. ક્ષણાત્ ક્રોધ-પરાવૃત્તૈઃ ક્ષણાત્ પ્રીતિ-વિલોકિતૈઃ..

હલ્લીસક-ક્રીડનકૈર્((52)) ગાયનૈર્ લાટ-રાસકૈઃ. રાગ-લોલાર્દ્ર-નયનૈશ્ ચન્દ્ર-મણ્ડલ-વીક્ષ્ણૈઃ..
2.10.13વ્1 આદ્યે સંદર્શને જાતે પૂર્વં યે સ્યુર્ મનોરથાઃ. પુનર્-વિયોગે દુઃખં ચ તસ્ય સર્વસ્ય કીર્તનૈઃ..
2.10.13વ્2 કીર્તનાન્તે ચ રાગેણ પરિષ્વઙ્ગૈઃ સ:ચુમ્બનૈઃ. તૈસ્ તૈશ્ ચ ભાવૈઃ સંયુક્તો યૂનો રાગો વિવર્ધતે..
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)21((53))

[1]રાગવદ્ [2]આહાર્ય-રાગં [3]કૃત્રિમ-રાગં [4]વ્યવહિત-રાગં [5]પોટા-રતં [6]ખલ-રતમ્ [7]અ:યન્ત્રિત-રતમ્ ઇતિ રત-વિશેષાઃ.

સંદર્શનાત્ પ્રભૃત્ય્ ઉભયોર્ અપિ પ્રવૃદ્ધ-રાગયોઃ પ્રયત્ન-કૃતે સમાગમે પ્રવાસ-પ્રત્યાગમને વા કલહ-વિયોગ-યોગે તદ્ [1]રાગવત્.

તત્રાત્માભિપ્રાયાદ્ યાવદ્-અર્થં ચ પ્રવૃત્તિઃ.

મધ્યસ્થ-રાગયોર્ આરબ્ધં યદ્ અનુરજ્યતે તદ્ [2]આહાર્ય-રાગમ્.

તત્ર ચાતુઃષષ્ટિકૈર્ યોગૈઃ સાત્મ્યાનુવિદ્ધૈઃ સંધુક્ષ્ય સંધુક્ષ્ય રાગમ્ પ્રવર્તેત.

તત્ કાર્ય-હેતોર્ અન્યત્ર સક્તયોર્ વા [3]કૃત્રિમ-રાગમ્.

તત્ર સમુચ્ચયેન યોગાઞ્ શાસ્ત્રતઃ પશ્યેત્.

પુરુશસ્ તુ હૃદય-પ્રિયામ્ અન્યાં મનસિ નિધાય વ્યવહરેત્. સંપ્રયોગાત્ પ્રભૃતિ રતિં યાવત્. અતસ્ તદ્ [4]વ્યવહિત-રાગમ્.

ન્યૂનાયાં કુમ્ભ-દાસ્યાં પરિચારિકાયાં વા યાવદ્-અર્થં સંપ્રયોગસ્ તત્ [5]પોટા-રતમ્(( 54)).

તત્રોપચરાન્ નાદ્રિયેત.

તથા વેશ્યાયા ગ્રામીણેન સહ યાવદ્-અર્થમ્ [6]ખલ-રતમ્.

ગ્રામ-વ્રજ-પ્રત્યન્ત-યોષિદ્ભિશ્ ચ નાગરસ્ય.

ઉત્પન્ન-વિસ્રમ્ભયોશ્ ચ પરસ્પરાનુકૂલ્યાદ્ [7]અ:યન્ત્રિત-રતમ્.
ઇતિ રતાનિ.
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)22((55))

વર્ધમાણ-પ્રણયા તુ નયિકા સપત્ની-નામ-ગ્રહણં તદ્-આશ્રયમ્ આલાપં વા ગોત્ર-સ્ખલિતં વા ન મર્ષયેત્. નાયક-વ્યલીકં ચ.

તત્ર સુ:ભૃશઃ કલહો રુદિતમ્ આયાસઃ શિરો-રુહાણામ્ અવક્ષોદનં((56)) પ્રહણનમ્ આસનાચ્ છયનાદ્ વા મહ્યાં પતનં માલ્ય-ભૂષણાવમોક્ષો ભૂમૌ શય્યા((57)) ચ.

તત્ર યુક્ત-રૂપેણ સામ્ના પાદ-પતનેન વા પ્રસન્ન-મનાસ્ તામ્ અનુનયન્ન્ ઉપક્રમ્ય શયનમ્ આરોહયેત્..2.10.30 તસ્ય ચ વચનમ્ ઉત્તરેણ યોજયન્તી વિવૃદ્ધ-ક્રોધા સ:કચ-ગ્રહમ્ અસ્યાસ્યમ્ ઉન્નમય્ય પાદેન બાહૌ શિરસિ વક્ષસિ પૃષ્ઠે વા સકૃદ્ દ્વિસ્ ત્રિર્ હન્યાત્. દ્વાર-દેશં ગચ્છેત્. તત્રોપવિશ્યાશ્રુ-કરણમ્ ઇતિ.

અતિ:ક્રુદ્ધાપિ તુ ન દ્વાર-દેશાદ્ ભૂયો ગચ્છેત્. દોષવત્ત્વાત્. ઇતિ દત્તકઃ. તત્ર યુક્તિતો ઽનુન્~ઈયમાના પ્રસાદમ્ આકાઙ્ક્ષેત્. પ્રસન્નાપિ તુ સ:કષાયૈર્((58)) એવ વાક્યૈર્ એનં તુદતીવ પ્રસન્ન-રતિ-કાઙ્ક્ષિણી નાયકેન પરિરભ્યેત.

સ્વ-ભવનસ્થા તુ નિમિત્તાત્ કલહિતા તથા:વિદ-ચેષ્ટૈવ નાયકમ્ અભિગચ્છેત્.

તત્ર પીઠમર્દ-વિટ-વિદૂષકૈર્ નાયક-પ્રયુક્તૈર્ ઉપશમિત-રોષા તૈર્ એવાનિનીતા તૈઃ સહૈવ તદ્-ભવનમ્ અધિગચ્છેત્. તત્ર ચ વસેત્.
ઇતિ પ્રણય-કલહઃ.

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ.
એવમ્ એતાં ચતુઃષષ્ટિં બાભ્રવ્યેણ પ્રકીર્તિતામ્. પ્રયુઞ્જાનો વર-સ્ત્રીષુ સિદ્ધિં ગચ્છતિ નાયકઃ..

બ્રુવન્ન્ અપિ અન્ય-શાસ્ત્રાણિ ચતુઃષષ્ટિ-વિવર્જિતઃ. વિદ્વત્-સંસદિ નાત્ય્:અર્થં કથાસુ પરિપૂજ્યતે..

વર્જિતો ઽપ્ય્ અન્ય-વિજ્ઞાનૈર્ એતયા યસ્ ત્વ્ અલંકૃતઃ. સ ગોષ્ઠ્યાં નર-નારીણાં કથાસ્વ્ અગ્રં વિગાહતે((59))..

વિદ્વદ્ભિઃ પૂજિતામ્ એનાં ખલૈર્ અપિ સુ:પૂજિતમ્. પૂજિતાં ગણિકા-સઙ્ઘૈર્ નન્દિનીં કો ન પૂજયેત્..

નન્દિની સુ:ભગા સિદ્ધા સુ:ભગં-કરણીતિ ચ. નારી-પ્રિયેતિ ચાચાર્યૈઃ શાસ્ત્રેષ્વ્ એષા નિરુચ્યતે..

કન્યાભિઃ પર-યોષિદ્ભિર્ ગણિકાભિશ્ ચ ભાવતઃ. વીક્ષ્યતે બહુ-માનેન ચતુઃષષ્ટિ-વિચક્ષણઃ..