કામસૂત્ર · અધ્યાય 1.4

ગૃહીત-વિદ્યઃ પ્રતિગ્રહ-જય-ક્રય-નિર્વેશાધિગતૈર્ અર્થૈર્ અન્વયાગતૈર્ ઉભયૈર્ વા ગાર્હસ્થ્યમ્ અધિગમ્ય નાગરક-વૃત્તં વર્તેત.

નગરે પત્તને ખર્વટે મહતિ વા સજ્-જનાશ્રયે સ્થાનમ્. યાત્રા-વશાદ્ વા.

તત્ર ભવનમ્ આસન્નોદકં વૃક્ષ-વાટિકવદ્ વિભક્ત-કર્મ-કક્ષં દ્વિ-વાસ-ગૃહં કારયેત્.

બાહ્યે ચ વાસ-ગૃહે સુ:શ્લક્ષ્ણમ્ ઉભયોપધાનં મધ્યે વિનતં શુક્લોત્તર-ચ્છદં શયનીયં સ્યાત્. પ્રતિશય્યિકા ચ. તસ્ય શિરો-ભાગે કૂર્ચ-સ્થાનં વેદિકા ચ. તત્ર રાત્રિ-શેષમ્ અનુલેપનં માલ્યં સિક્થ-કરણ્ડકં સૌગન્ધિક-પુટિકા માતુલુઙ્ગ-ત્વચસ્ તામ્બૂલાનિ ચ સ્યુઃ. ભૂમૌ પતદ્ગ્રહઃ. નાગ-દન્તાવસક્તા વીણા. ચિત્ર-ફલકમ્. વર્તિકાસમુદ્ગકઃ. યઃ કશ્ ચિત્ પુસ્તકઃ. કુરણ્ટક-માલાશ્ ચ. નાતિદૂરે ભૂમૌ વૃત્તાસ્તરણં સમસ્તકમ્. આકર્ષ-ફલકં દ્યૂત-ફલકં ચ. તસ્ય બહિઃ ક્રીડા-શકુનિ- પઞ્જરાણિ. એકાન્તે ચ તક્ષ-તક્ષઞ-સ્થાનમ્ અન્યાસાં ચ ક્રીડાનામ્. સ્વ્:આસ્તીર્ણા પ્રેઙ્ખદોલા વૃક્ષ-વાટિકાયાં સ:પ્રચ્છાયા. સ્થણ્ડિલ-પીઠિકા ચ સ:કુસુમેતિ ભવન-ન્યાસઃ.

સ પ્રાતર્ ઉત્થાય કૃત-નિયત-કૃત્યઃ ગૃહીત-દન્ત-ધાવનઃ માત્રયાનુલેપનં ધૂપં સ્રજમ્ ઇતિ ચ ગૃહીત્વા દત્ત્વા સિક્થકમ્ અલક્તકં ચ દૃષ્ટ્વાદર્શે મુખ્મ્ ગૃહીત-મુખ-વાસ- તામ્બૂલઃ કાર્યાણ્ય્ અનુતિષ્ઠેત્.

નિત્યં સ્નાનમ્. દ્વિતીયકમ્ ઉત્સાદનમ્. તૃતીયકઃ ફેનકઃ. ચતુર્થકમ્ આયુષ્યમ્. પઞ્ચમકં દશમકં વા પ્રત્યાયુષ્યમ્ ઇત્ય્ અ:હીનમ્. સાતત્યાચ્ ચ સંવૃત-કક્ષાસ્વેદાપનોદઃ.

પૂર્વાહ્ણાપરાહ્ણયોર્ ભોજનમ્. સાયં ચારાયણસ્ય.

ભોજનાનતરં શુક-સારિકા-પ્રલાપન-વ્યાપારાઃ. લાવક-કુક્કુટ-મેષ-યુદ્ધાનિ તાસ્ તાશ્ ચ કલા-ક્રીડાઃ. પીઠમર્દ-વિટ-વિદૂષકાયત્તા વ્યાપારાઃ. દિવા-શય્યા ચ.

ગૃહીત-પ્રસાધનસ્યાપરાહ્ણે ગોષ્ઠી-વિહારાઃ.

પ્રદોષે ચ સંગીતકાનિ. તદ્-અન્તે ચ પ્રસાધિતે વાસ-ગૃહે સંચારિત-સુરભિ-ધૂપે સ:સહાયસ્ય શય્યાયામ્ અભિસારિકાણાં પ્રતીક્ષણમ્.

દૂતીનાં પ્રેષણમ્ સ્વયં વા ગમનમ્.

આગતાનાં ચ મનોહરૈર્ આલાપૈર્ ઉપચારૈશ્ ચ સ:સહાયસ્યોપક્રમાઃ..1.4.13 વર્ષ-પ્રમૃષ્ટ-નેપથ્યાનાં દુર્:દિનાભિસારિકાણામ્ સ્વયમ્ એવ પુનર્-મણ્ડનમ્ મિત્ર-જનેન વા પરિચરણમ્ ઇત્ય્ આહોરાત્રિકમ્.

ઘટા-નિબન્ધનમ્ ગોષ્ઠી-સમવાયઃ સમાપાનકમ્ ઉદ્યાન-ગમનમ્ સમસ્યાઃ ક્રીડાશ્ ચ પ્રવર્તયેત્.

પક્ષસ્ય માસસ્ય વા પ્રજ્ઞાતે ઽહનિ સરસ્વત્યા ભવને નિય્ક્તાનાં નિત્યં સમાજઃ.

કુશીલવાશ્ ચાગન્તવઃ પ્રેક્ષણકમ્ એષાં દદ્યુઃ. દ્વિતીયે ઽહનિ તેભ્યઃ પૂજા નિયતં લભેરન્. તતો યથા-શ્રદ્ધમ્ એષાં દર્શનમ્ ઉત્સર્ગો વા. વ્યસનોત્સવેષુ ચૈષાં પર્સ્પરસ્યૈક-કાર્યતા.

આગન્તૂનાં ચ કૃત-સમવાયાનાં પૂજનમ્ અભ્યુપત્તિશ્ ચ.
ઇત્ય્ ગણ-ધર્મઃ.

એતેન તં તં દેવતા-વિશેષમ્ ઉદ્દિશ્ય સંભાવિત-સ્થિતયો ઘટા વ્યાખ્યાતાઃ.

વેશ્યા-ભવને સભાયામ્ અન્યતમસ્યોદ્વસિતે વા સમાન-વિદ્યા-બુદ્ધિ-શીલ-વિત્ત-વયસાં સહ વેશ્યાભિર્ અનુરૂપૈર્ આલાપૈર્ આસન-બન્ધો ગોષ્ઠી.

તત્ર ચૈશાં કાવ્ય-સમસ્યા કલા-સમસ્યા વા.

તસ્યામ્ ઉજ્જ્વલા લોક-કાન્તાઃ પૂજ્યાઃ. પ્રીતિ-સમાનાશ્ ચાહારિતઃ.

પરસ્પર-ભવનેષુ ચાપાનકાનિ.

તત્ર મધુ-મૈરેય-સુરાન્ વિવિધ-લવણ-ફલ-હરિત-શાક-તિક્ત-કટુકામ્લોપદંશાન્ વેશ્યાઃ પાયયેયુર્ અનુપિબેયુશ્ ચ.

એતેનોદ્યાન-ગમનં વ્યાખ્યાતમ્.

પૂર્વાહ્ણ એવ સ્વ્:અલંકૃતાસ્ તુરગાધિરૂઢા વેશ્યાભિઃ સહ પરિચારકાનુગતા ગચ્છેયુઃ. દૈવસિકીં ચ યાત્રાં તત્રાનુભૂય કુક્કુટ-યુદ્ધ-દ્યૂતૈઃ પ્રેક્ષાભિર્ અનુકૂલૈશ્ ચ ચેષ્ટિતૈઃ કાલં ગમયિત્વા અપરાહ્ણે ગૃહીત-તદ્-ઉપભોગ-ચિહ્નાસ્ તથૈવ પ્રત્યાવ્રજેયુઃ.

એતેન રચિતોદ્ગ્રાહોદકાનાં ગ્રીષ્મે જલ-ક્રીડા-ગમનં વ્યાખ્યાતમ્.

યક્ષ-રાત્રિઃ. કૌમુદી-જાગરઃ. સુ:વસન્તકઃ.

સહ-કાર-ભઞ્જિકા, અભ્યૂષખાદિકા બિસખાદિકા નવ-પત્ત્રિકા ઉદક-ક્ષ્વેડિકા પાઞ્ચાલાનુયાનમ્ એકશાલ્મલી કદમ્બ-યુદ્ધાનિ તાસ્ તાશ્ ચ માહિમાન્યો દેશ્યાશ્ ચ ક્રીડા જનેભ્યો વિશિષ્ટમ્ આચરેયુઃ. ઇતિ સંભૂય-ક્રીડાઃ.

એકચારિણશ્ ચ વિભવ-સામર્થ્યાત્.

ગણિકાયા નાયિકાયાશ્ ચ સખીભિર્ નાગરકૈશ્ ચ સહ ચરિતમ્ એતેન વ્યાખ્યાતમ્.

અ:વિભવસ્ તુ શરીર-માત્રો મલ્લિકા-ફેનક-કષાય-માત્ર-પરિચ્છદઃ પૂજ્યાદ્ દેશાદ્ આગતઃ કલાસુ વિચક્ષણસ્ તદ્-ઉપદેશેન ગોષ્ઠ્યાં વેશોચિતે ચ વૃત્તે સાધયેદ્ આત્માનમ્ ઇતિ પીઠ-મર્દઃ.

ભુક્ત-વિભવસ્ તુ ગુણવાન્ સ:કલત્રો વેશે ગોષ્ઠ્યાં ચ બહુ-મતસ્ તદ્-ઉપજીવી ચ વિટઃ.

એક-દેશ-વિદ્યસ્ તુ ક્રીડનકો વિશ્વાસ્યશ્ ચ વિદૂષકઃ. વૈહાસિકો વા.

એતે વેશ્યાનાં નાગરકાણાં ચ મન્ત્રિણઃ સંધિ-વિગ્રહ-નિયુક્તાઃ.

તૈર્ ભિક્ષુક્યઃ કલા-વિદગ્ધા મુણ્ડા વૃષલ્યો વૃદ્ધ-ગણિકાશ્ ચ વ્યાખ્યાતાઃ.

ગ્રામ-વાસી ચ સ:જાતાન્ વિચક્ષણાન્ કૌતૂહલિકાન્ પ્રોત્સાહ્ય નાગરક-જનસ્ય વૃત્તં વર્ણયઞ્ શ્રધાંશ્ ચ જનયંસ્ તદ્ એવાનુકુર્વીત. ગોષ્ઠીશ્ ચ પ્રવર્તયેત્. સંગત્યા જનમ્ અનુરઞ્જયેત્. કર્મસુ ચ સાહાય્યેન ચાનુગૃહ્ણીયાત્. ઉપકારયેચ્ ચ.
ઇતિ નાગરક-વૃત્તમ્.

નાત્યન્તં સંસ્કૃતેનૈવ નાત્યન્તં દેશ-ભાષયા. કથાં ગોષ્ઠીષુ કથયંલ્ લોકે બહુ-મતો ભવેત્..

યા ગોષ્ઠી લોક-વિદ્વિષ્ટા યા ચ સ્વૈર-વિસર્પિણી. પર-હિંસાત્મિકા યા ચ ન તામ્ અવતરેદ્ બુધઃ..

લોક-ચિત્તાનુવર્તિન્યા ક્રીડા-માત્રૈક-કાર્યયા. ગોષ્ઠ્યા સહ-ચરન્ વિદ્વાંલ્ લોકે સિદ્ધિં નિયચ્છતિ..