કલ્પદ્રુમાવદાનમાલા · શ્લોક 81-100

ઇત્ય્ એનં ક્રોધસંરક્તં વેદસિદ્ધાન્તમાનિનમ્*
સુભૂતિં બ્રાહ્મણં દૃષ્ટ્વા ગુરુશ્ ચૈવમ્ અચિન્તયત્* ॥

અહો દૈવબલાધાનાત્ સુભૂતિર્ બ્રાહ્મણો ઽપ્ય્ અયમ્*
સ્વસિદ્ધાન્તસમાનો ઽદ્ય ક્રૂરવાગ્વિગ્રહોત્સુકઃ ॥

અગ્નિકલ્પો મહાતીક્ષ્ણઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદઃ
વિશારદો મહાભિજ્ઞો ધર્મસંયમતત્પરઃ ॥

તપશ્ ચરણસંરક્તસ્ તીક્ષ્ણબુદ્ધિઃ કૃતોદ્યમઃ
મહોત્સાહો મહાવીરઃ સિદ્ધવિદ્યો મહોત્કટઃ ॥

સર્વશાસ્ત્રકલાભિજ્ઞો મન્ત્રસિદ્ધિપ્રયોગવિત્*
વેદસિદ્ધાન્તયોગાનાં પારગશ્ ચ મહાસુધીઃ ॥

કિં તુ ક્રોધાવિશુદ્ધાત્મા વિગ્રહી વાદસંરતઃ
કિંચિન્ નિમિત્તમાત્રે ઽપિ વિક્રુષ્ટો ઽથ રુષાશયઃ ॥

કદાચિત્ કુપિતો રુષ્ટેઃ સંક્લેશાધીરચેતનઃ
શાપાશનિપ્રહારેણ લોકે ઽનર્થં કરિષ્યતિ ॥

તદ્ અહં સંપ્રબોધ્યૈનં સુભૂતિં દ્વિજસત્તમમ્*
સમાધિધ્યાનવર્યાસુ યોજયેયં સ સર્વથા ॥

ઇતિ મત્વા ગુરુશ્ ચૈનં સુભૂતિં સમબોધયત્*
શૃણુ વત્સ હિતં વક્ષ્યે તત્ર ભવ સમાહિતઃ ॥

સર્વવર્ણાગ્રજો વિપ્રઃ સર્વજાતિવરોત્તમઃ
બ્રાહ્મણો ઽસ્મીત્ય્ અહંકારો ન કર્તવ્યઃ કદાચન ॥

ન જીવો બ્રાહ્મણસ્ તાવદ્ યસ્માત્ સંસ્કારતો દ્વિજઃ
જીવશ્ ચેદ્ બ્રાહ્મણસ્ તાવદ્ વૃથા સ્યાદ્ ધર્મસંસ્કૃતૈઃ ॥

આદ્યન્તે પશવો દેવા ઇતિ વેદે ઽપિ કથ્યતે
તતો ધર્માભિસંસ્કારૈઃ સર્વે સ્યુર્ માનવા દ્વિજાઃ ॥

શ્વપચા અપિ ધર્મસ્થાઃ સંસ્કૃતાઃ સ્યુર્ દ્વિજાધમાઃ
ગુણધર્માનુસારૈશ્ ચ દેવા દૈત્યાશ્ ચ માનુષાઃ ॥

સત્વધર્મધરા દેવા રજોધર્મધરા નરાઃ
તમોધર્મધરા દૈત્યા ઇતિ સિદ્ધાન્તસંમતમ્* ॥

ઇતિ ધર્મગુણાધાનાત્ ત્રૈધાતુકભવાલયે
ચતુર્યોનિસમુદ્ભૂતાઃ ષડ્ગતિષુ ભ્રમન્તિ તે ॥

તત્રાપિ કર્મભેદેન જાતિભેદા હ્ય્ અનેકશઃ
જાતિષ્વ્ અપિ ચ સર્વાસુ સ્વકર્મપરિણામતઃ ॥

સત્વા નૈકવિધા જાતા અધમોત્તમમ્ અધ્યમાઃ
યે સત્વાસ્ તામસા રૌદ્રા હિંસાકર્માનુસંરતાઃ
તે ઽધોભુવનસંજાતા વસન્તિ ક્લેશભાગિનઃ ॥

રજોધર્મરતા યે હિ રાગચર્યાનુસારિણઃ
તે સત્વા ભૂમિસંજાતા વસન્તિ માનુષાદયઃ ॥

સત્વધર્મરતા યે તુ સાત્વિકાઃ શાન્તચારિણઃ
તે દેવા નિર્મલાનન્દા વસન્તિ સ્વર્ગતિં ગતાઃ ॥

તથૈતે સર્વસત્વાશ્ ચ ગુણધર્માનુસારતઃ
સ્વકૃતં કર્મ ભુઞ્જન્તો ભ્રામ્યન્તિ ત્રિભવાલયે ॥