કલ્પદ્રુમાવદાનમાલા · શ્લોક 241-260

તથા ચ કલ્પ્યતે લોક બોધાર્થમ્ ઇતિ તીર્થિકૈઃ
સ્વયંભૂદેહસંભૂતં ચાતુર્વર્ણ્યમ્ ઇદં ખલુ ॥

મુખતો બ્રાહ્મણો જાતો બાહુભ્યાં ક્ષત્રિયઃ સ્મૃતઃ
ઊરુભ્યાં સંભવો વૈશ્યઃ પદ્ભ્યાં શૂદ્રઃ સમુદ્ભવઃ ॥

તથા ચેદ્ ધિ ભવેદ્ દોષો ધર્મેષુ વર્ણવાદિનામ્*
અગમ્યગમનાચ્ ચૈવં કથં ધર્મવિશુદ્ધિતા ॥

યદિ વિપ્રો મુખાજ્ જાતો બ્રાહ્મણી કુત્ર સંભવા
બ્રાહ્મણ્ય્ અપિ મુખાજ્ જાતા સ્વસા ભાર્યા કથં નનુ ॥

તથા ચ ક્ષત્રિયા જાતા બાહુભ્યામ્ એવ ચેત્ તથા
ક્ષત્રિયસ્ય ભવેદ્ ભાર્યા ક્ષત્રિયા ભગિની ખલુ ॥

વૈશ્યાપિ હિ તથા ચૈવમ્ ઊરુભ્યામ્ એવ સંભવા
વૈશ્યસ્યાપિ ભવેદ્ ભાર્યા વૈશ્યા તુ ભગિની વિશઃ ॥

પદ્ભ્યાં જાતો યથા શૂદ્રઃ શૂદ્રી ચાપિ તથોદ્ભવા
શૂદ્રસ્યાપિ ભવેદ્ ભાર્યા શૂદ્રી હિ ભગિની ખલુ ॥

ન યુક્તા ભગિની ભાર્યા તથા ધર્મઃ કથં ભવેત્*
અગમ્યગમનાચ્ ચૈવમ્ અધર્મ એવ સંભવેત્* ॥

તતો ઽત્યન્તવિરુદ્ધં સ્યાદ્ બ્રહ્મજા બ્રાહ્મણા યદિ
ધર્મક્રિયાવિશેષાત્ તુ વર્ણાવસ્થાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

ભારતે ઽપિ તથા ચૈવં ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ
વૈશમ્પાયનમ્ આગમ્ય પ્રાઞ્જલિઃ પર્યપૃચ્છત ॥

કે તે યે બ્રાહ્મણાઃ પ્રોક્તાઃ કિં વા બ્રાહ્મણલક્ષણમ્*
એતદ્ ઇચ્છામિ ભો જ્ઞાતું તદ્ભવાન્ વ્યાકરોતુ મે ॥

ઇતિ શ્રુત્વા મહાવિજ્ઞો વૈશમ્પાયન આદરાત્*
પ્રત્યુવાચેતિ કૌન્તેય શૃણુ તત્ કથ્યતે મયા ॥

ક્ષાન્ત્યાદિભિર્ ગુણૈર્ યુક્તસ્ ત્યક્તદણ્ડો નિરામિષઃ
ન હન્તિ સર્વભૂતાનિ પ્રથમં બ્રાહ્મલક્ષણમ્* ॥

યદા સર્વપરદ્રવ્યં પથિ વા યદિ વા ગૃહે
અદત્તં નૈવ ગૃહ્ણાતિ દ્વિતીયં બ્રાહ્મલક્ષણમ્* ॥

ત્યક્તક્રૂરસ્વભાવસ્ તુ નિર્મમો નિઃપરિગ્રહઃ
મુક્તશ્ ચરતિ યો નિત્યં તૃતીયં બ્રાહ્મલક્ષણમ્* ॥

દેવમનુષ્યનારીણાં તિર્યગ્યોનિગતેષ્વ્ અપિ
મૈથુનં હિ સદા ત્યક્તં ચતુર્થં બ્રાહ્મલક્ષણમ્* ॥

સત્યં શૌચં દયા શૌચં શૌચમ્ ઇન્દ્રિયનિગ્રહઃ
સર્વભૂતદયા શૌચં તપઃ શૌચં ચ પઞ્ચમમ્* ॥

પઞ્ચલક્ષણસંપન્ન ઈદૃશો યો ભવેદ્ દ્વિજઃ
તમ્ અહં બ્રાહ્મણં બ્રૂયાં શેષાઃ શુદ્રા યુધિષ્ઠિર ॥

ન કુલેન ન જાત્યા ચ ક્રિયાભિર્ બ્રાહ્મણો ન ચ
ચાણ્ડાલો ઽપિ હિ વૃત્તસ્થો બ્રાહ્મણઃ સ યુધિષ્ઠિર ॥

અહિંસા બ્રહ્મચર્યં ચ વિશુદ્ધાત્માપરિગ્રહઃ
ફલેષ્વ્ અનભિલિપ્સાથ બ્રાહ્મણઃ સ્યાદ્ યુધિષ્ઠિર ॥