કલ્પદ્રુમાવદાનમાલા · શ્લોક 221-240

પ્રક્ષિપ્તં યત્ર યદ્ દ્રવ્યં તદ્ ભાણ્ડં તેન લક્ષ્યતે
જ્ઞાનધર્મગુણાચારૈર્ લક્ષ્યતે માનવસ્ તથા ॥

જ્ઞાનધર્મગુણાચારૈર્ વિહીનો માનવઃ પશુઃ
જ્ઞાનવિજ્ઞાનભેદેન વર્તતે ગુણભેદતા ॥

ગુણભેદાદ્ ભવેદ્ ધર્મ ભેદા ચ સંપ્રજાયતે
ધર્મભેદાત્ તતઃ કર્મ ભેદતા સંપ્રવર્તતે ॥

કર્મભેદાત્ તથાચાર ભેદતા ચ પ્રવર્તતે
તથાચારવિશેષેણ જાતિભેદાઃ પ્રવર્તિતાઃ ॥

મહાભૂતસમુદ્ભૂત સ્કન્ધેષ્વ્ આયતનેષુ ચ
સર્વજન્તુશરીરેષુ સમેષુ કા વિશેષતા ॥

જ્ઞાનવિજ્ઞાનમાત્રેણ ભિદ્યન્તે ખલુ માનવાઃ
જ્ઞાનવિજ્ઞાનપાત્રત્વાત્ પૂજ્યન્તે નીચજા અપિ ॥

જ્ઞાનવિજ્ઞાનહીનત્વાન્ માનવો ઽપિ ન પૂજ્યતે
પશુવત્સ નરાકારઃ તતઃ પૂજા ન ચાકૃતેઃ ॥

જ્ઞાનેનાપિ દ્વિજો નૈવ કર્માચારપ્રમાણતઃ
જ્ઞાનેન યદિ વા વિપ્રઃ શૂદ્રો ઽપિ બ્રાહ્મણો ભવેત્* ॥

અન્યે ઽપિ બહવઃ સન્તિ સકૈવર્તાદિનીચજાઃ
જ્ઞાનવન્તશ્ ચ યે ધીરાસ્ તે ઽપિ સ્યુર્ બ્રાહ્મણાઃ ખલુ ॥

તમાચ્ ચ જ્ઞાનમાત્રેણ બ્રાહ્મણો ન ભવેત્ ખલુ
કર્માચારપ્રમાણેન ન જ્ઞાનસ્ય પ્રમાણતા ॥

કર્મણાપિ દ્વિજો નૈવ શુદ્ધાચારપ્રમાણતઃ
કર્મણા વૈ દ્વિજાશ્ ચૈવં સર્વે સ્યુર્ બ્રાહ્મણાઃ ખલુ ॥

સન્તિ હિ બહવો લોકે મહાયજ્ઞાદિકર્મિણઃ
ક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાશ્ ચ કથં ન બ્રાહ્મણા નુ તે ॥

તસ્માન્ ન કર્મમાત્રેણ બ્રાહ્મણાઃ સ્યુર્ નરાઃ ખલુ
નાપિ સ્વાચારમાત્રેણ બ્રાહ્મણાઃ સ્યુસ્ તથા નરાઃ ॥

યદિ સ્વાચારતો વિપ્રઃ સર્વે સ્યુર્ બ્રાહ્મણાઃ ખલુ
યે યે સ્વાચારવન્તશ્ ચ તે તે સ્યુર્ બ્રાહ્મણાઃ કિલ ॥

સન્તિ ચ બહવઃ શૂદ્રાઃ શુદ્ધાચારસમન્વિતાઃ
વ્રતોપવાસધર્મિષ્ટા નીચજા અપિ સન્તિ ચ ॥

તે ઽપિ સ્યુર્ બ્રાહ્મણાશ્ ચૈવં યદ્ય્ આચારપ્રમાણતા
તસ્માદ્ આચારમાત્રેણ બ્રાહ્મણા નૈવ માનુષાઃ ॥

વેદેનાપિ તથા નૈવ બ્રાહ્મણાઃ સ્યુર્ નરોત્તમાઃ
યદિ વેદૈર્ ભવેદ્ વિપ્રો રાક્ષસો ઽપિ દ્વિજઃ ખલુ ॥

તથાભૂદ્ રાવણો નામ રાક્ષસો વેદપારગઃ
સર્વે ઽપિ રાક્ષસાશ્ ચૈવં વેદકર્માનુચારકાઃ ॥

કથં તે બ્રાહ્મણા નૈવ યદિ વેદાદ્ દ્વિજો ભવેત્*
તસ્માચ્ ચ વેદમાત્રેણ નૈવ સ્યુર્ બ્રાહ્મણાઃ ખલુ ॥

સત્યધર્મપ્રમાણેન સર્વમ્ એકં જગદ્ ધ્રુવમ્*
ચાતુર્વર્ણ્યમ્ ઇદં લોકં તીર્થિકૈર્ ઇતિ કલ્પિતમ્* ॥