કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 23

કાલિકાપુરાણમ્ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ
અરુન્ધતીવિવાહવર્ણનમ્
અથ કાલિકા પુરાણ અધ્યાય ૨૩
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અથ સા વવૃધે દેવી તસ્મિન્ મુનિવરાશ્રમે ।
ચન્દ્રભાગાનદીતીરે તાપસારણ્યસંજ્ઞકે

યથા ચન્દ્રકલા શુક્લપક્ષે નિત્યં વિવર્ધતે ।
યથા જ્યોત્સ્ના તથા સાપિ પ્રાપ વૃદ્ધિમરુન્ધતી

સમ્પ્રાપ્તે પઞ્ચમે વર્ષે ચન્દ્રભાગાં તદા ગુણૈઃ ।
તાપસારણ્યમપિ સા પવિત્રમકરોત્ સતી

તત્ર તીર્થં મહાપુણ્યં મેધાતિથિનિષેવિતમ્ ।
ક્રીડાસ્થાનમરુન્ધત્યાઃ પૂતં બાલ્યોચિતં કૃતમ્

અદ્યાપિ તાપસારણ્યે ચન્દ્રભાગાનદીજલે ।
અરુન્ધતીતીર્થતોયે સ્નાત્વા યાતિ હરિં નરઃ

કાર્તિકં સકલં માસં ચન્દ્રભાગાનદીજલે ।
સ્રાત્વા વિષ્ણુગૃહં ગત્વા હ્યન્તે મોક્ષમવાપ્નુયાત્

માઘે માસિ પૌર્ણમાસ્યામમાયાં વા તથૈવ ચ ।
ચન્દ્રભાગાજલે સ્નાનં યસ્તુ કુર્યાત્ સકૃત્ સકૃત્

તસ્ય વંશે રાજયક્ષ્મા ન કદાચિદ્ ભવિષ્યતિ ।
દેહાન્તે ચન્દ્રભવનં ગત્વા હરેર્ગૃહમ્

પુણ્યક્ષયાદિહાગત્ય વેદજ્ઞો બ્રાહ્મણો ભવેત્ ।
ચન્દ્રભાગાજલં પીત્વા ચન્દ્રલોકમવાપ્નુયાત્

સકૃત્ સ્નાત્વા તુ વિધિવદ્વાજિમેધાયુતં લભેત્

ચન્દ્રભાગાજલે સ્નાત્વા ક્રીડન્તી બાલ્યલીલયા ।
પિતુઃ સમીપે તત્તીરે કદાચિત્તામરુન્ધતીમ્ ।
ગચ્છન્નાકાશમાર્ગેણ દદર્શ કમલાસનઃ

અથાવતીર્ય ભગવાન્ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
અરુન્ધત્યાસ્તદા કાલમુપદેશે દદર્શ હ

અથોવાચ તદા બ્રહ્મા મુનિભિઃ પરિપૂજિતઃ ।
મેધાતિથિપ્રભૃતિભિરુચિતં તં મહામુનિમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
ઉપદેશસ્ય કાલોઽયમરુન્ધત્યા મહામુને ।
તસ્માદેનાં સતીનાન્તુ સ્ત્રીણાં ત્વં કુરુ સન્નિધિમ્

સ્ત્રિભિસ્ત્રિયશ્ચોપદેશ્યાઃ કાચિદન્યત્ર વિદ્યતે ।
બહુલાયાશ્ચ સાવિત્ર્યાઃ પુત્રીં ત્વં સ્થાપયાન્તિકે

તયોઃ સંસર્ગમાસાદ્ય પુત્રી તવ મહામુને ।
મહાગુણૈશ્વર્યયુતા માચિરાત્ તુ ભવિષ્યતિ

મેધાતિથિર્વચઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મણ: પરમાત્મનઃ ।
એવમેષેતિ પ્રોવાચ તં તદા મુનિસત્તમઃ

તતો ગતે સુરશ્રેષ્ઠે પુત્રીં મેધાતિથિર્મુનિઃ ।
સમાદાય યયૌ સૂર્યભવનં પ્રતિ તત્ક્ષણાત્

દદર્શ તત્ર સાવિત્રીં સૂર્યમણ્ડલમધ્યગામ્ ।
પદ્માસનગતાં દેવીમક્ષમાલાધરાં સિતામ્

દૃષ્ટા સા તેન મુનિના નિઃસૃત્ય રવિમણ્ડલાત્ ।
બહુલાં સા ગતા તૂર્ણં પ્રસ્થં માનસભૂભૃત:

પ્રત્યહં તત્ર સાવિત્રી ગાયત્રી બહુલા તથા ।
સરસ્વતી ચ દ્રુપદા પઞ્ચૈતા માનસાચલે

ધર્માખ્યાનૈસ્તથા સાધ્વીઃ કથાઃ કૃત્વા પરસ્પરમ્ ।
સ્વં સ્વં સ્થાનં પુનર્યાન્તિ લોકાનાં હિતકામ્યયા

મેધાતિથિસ્તુ તાઃ સર્વા દૃષ્ટ્વૈકત્ર તપોધનઃ ।
માતૃઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય પ્રણનામ પૃથક્ પૃથક્

ઉવાચ ચ સ તાઃ સર્વા ઋષિઃ શ્લક્ષ્ણં તપોધનઃ ।
સસાધ્વસો વિસ્મિતશ્ચ તાસામેકત્ર દર્શનાત્

॥ મેધાતિથિરુવાચ ॥
માતઃ સાવિત્રિ બહુલે મત્પુત્રીયં મહાયશાઃ ।
કાલોઽયમુપદેશેઽસ્યાસ્તદર્થમહમાગતઃ

જગત્સ્રષ્ટ્રા સમાદિષ્ટા પ્રયાતુ તવ શિષ્યતામ્ ।
એષા તેન ભવત્પાર્શ્વમાનીતા પુત્રિકા મમ

સૌચારિત્ર્યં યથાસ્યાઃ સ્યાત્તથૈનાં બાલિકાં મમ ।
યુવાં વિનયતં દેવ્યૌ માતર્માતર્નમોઽસ્તુ વામ્

અથોવાચ તદા દેવી સાવિત્રી મુનિસત્તમમ્ ।
સ્મિતપૂર્વં બહુલયા સહિતા તાઞ્ચ બાલિકામ્

॥ તે ઊચતુઃ ॥
બ્રહ્મન્ વિષ્ણોઃ પ્રસાદેન સુચરિત્રા ભવત્સુતા ।
પૂર્વમેવ મુને ભૂતા તદુદ્દેશેન કિં પુનઃ

કિં ત્વહં બ્રહ્મવાક્યેણ બહુલા ચ મહાસતી ।
વિનેષ્યાવસ્તવ સુતાં ધીરા સ્યાન્નચિરાદ્ યથા

બ્રહ્મણ: પૂર્વદુહિતા ભવતસ્તુ તપોવલાત્ ।
તથા વિષ્ણોઃ પ્રસાદેન સુતા તેઽભૂદરુન્ધતી

કુલં પુનાતિ ભવતઃ સત્યસૌ વર્ધયિષ્યતિ ।
લોકાનામથ દેવાનાં શિવમેષા કરિષ્યતિ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અથ તાભિર્વિસૃષ્ટઃ સ મુનિર્મેધાતિથિઃ સુતામ્ ।
આશ્વાસ્યારુન્ધતીં નત્વા તાઃ સ્વસ્થાનં જગામ હ

ગતે તસ્મિન્ મુનિવરે સહ તાભ્યામરુન્ધતી ।
માતૃભ્યામિવ નિર્ભીતા પાલિતા મોદમાપ સા

કદાચિત્ સહ સાવિત્ર્યા રાત્રૌ યાતિ રવેર્ગૃહમ્ ।
તથા બહુલયા યાતિ શક્રગેહં કદાચન

એવં તાભ્યાં સમં દેવી વિહરન્તી સુરાલયે ।
નિનાય દિવ્યમાનેન સા સપ્ત પરિવત્સરાન્

તાભ્યાં તથોપવિષ્ટા સા સ્ત્રીધર્મમચિરાત્ સતી ।
સર્વં જ્ઞાતવતી ભૂતા સાવિત્રી- બહુલાધિકા

અથ તસ્યાસ્તદા કાલે સમ્પ્રાપ્તે ઉચિતેઽભવત્ ।
શોભનો યૌવનોદ્ભેદઃ પદ્મિનીનાં રુચિર્યથા

ઉદ્ભૂત-યૌવના સા તુ વસિષ્ઠં માનસાચલે ।
વિહરન્તી દદશૈઁકં ચારુતેજસ્વિનં મુનિમ્

દૃષ્ટ્વા તમિચ્છયાઞ્ચક્રે કામભાવેન સા સતી ।
બાલસૂર્યપ્રભં ચારુરૂપં બ્રહ્મશ્રિયા યુતમ્

અથ સોઽપિ મહાતેજા વસિષ્ઠો વરવર્ણિનીમ્ ।
દૃષ્ટૈવોદ્ભૂતમદનો વીક્ષાઞ્ચકે ત્વરુન્ધતીમ્

તયોઃ પરસ્પરં દૃષ્ટ્વા વવૃધે હૃચ્છયો મહાન્ ।
અમર્યાદં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રાકૃતે મદનો યથા ॥૪૨।
અથ ધૈર્યં સમાલમ્વ્ય તથા મેધાતિથેઃ સુતા ।
આત્માનં ધારયામાસ મનશ્ચ મદનેરિતમ્

વસિષ્ઠોઽપિ મહાતેજા ધૈર્યમાલમ્બ્ય ચાત્મનઃ ।
મનઃ સંસ્તમ્ભયામાસ મદનોન્મથિતં તતઃ

અરુન્ધતી તતો દેવી વિહાય મુનિસન્નિધિમ્ ।
જગામ યત્ર સાવિત્રી નિન્દન્તી સ્વં મનોરથમ્

બાધ્યમાનાતિદુઃખેન માનસેન મહાસતી ।
સતીભાવઃ પરિત્યક્તશ્ચિન્તયન્તી મયેતિ વૈ

તસ્યા મનોજદુઃખેન વિવર્ણમભવન્મુખમ્ ।
શરીરં સકલં મ્લાનં ગતિશ્ચ વલિતાભવત્

ઇદં વિમમૃષે સા ચ ગર્હયન્તી સ્વકં મનઃ ।
મૃણાલતન્તુવત્ સૂક્ષ્મા છિન્ના ચ તત્ક્ષણાદપિ

સ્થિતિ: સતીનામલ્પેન ચાપલ્યેનૈવ નશ્યતિ ।
ઇતિ સ્ત્રીધર્મમધ્યાપ્ય મામાહ ચરિતવ્રતા ।
સાવિત્રી સારમેતદ્ હિ સતીધર્મસ્ય ચોદ્ધૃતમ્

તદદ્ય નાશિતં પુંસિ પરકીયે મનોરથમ્ ।
વર્દ્ધયન્ત્યા તદા કિં મે પરત્રેહ ભવિષ્યતિ

ઇતિ સઞ્ચિન્તયન્તી સા પુત્રી મેધાતિથેસ્તદા ।
દુઃખાર્તા બહુલાં દેવી સાવિત્રીં ચાસસાદ હ

તથાવિધાન્તુ તાં દૃષ્ટ્વા વિવર્ણવદનાં સતીમ્ ।
ધ્યાનચિન્તાપરા ભૂત્વા સાવિત્રી વિમમર્ષ હ

વિમૃષ્ય દિવ્યજ્ઞાનેન સર્વં જ્ઞાતવતી સતી ।
વસિષ્ઠેન ત્વરુન્ધત્યા યથાભુદ્દર્શનં તથા

યથા તયોઃ સમ્પ્રવૃદ્ધો મનોજશ્ચાતિદુઃસહઃ ।
મુખવૈવર્ણ્યહેતુશ્ચ સાવિત્રી દિવ્યદર્શિની

અથ મેધાતિથેઃ પુત્ર્યા મૂર્ધ્નિ હસ્તં નિવેશ્ય સા ।
ઇદમાહ મહાદેવી સાવિત્રી ચરિતવ્રતા

વત્સે તવ મુખં કસ્માદ્ભિન્નવર્ણમભૂદિદમ્ ।
છિન્નનાલં યથાપદ્મં સૂર્યાંશુપરિતાપિતમ્

કથં શરીરમભવત્ મ્લાનં તે ગુણવત્તમે ।
યથા નિશાપતેર્વિમ્બં તનુકૃષ્ણાભ્રસંવૃતમ્

અન્તર્મનશ્ચ તે ભદ્રે સચિન્તમિવ લક્ષ્યતે ।
તન્મે કથય તે ગુહ્યં નૈતચ્ચેદ્દુઃ ખકારણમ્

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અથ સાધોમુખી ભૂત્વા કિઞ્ચિન્નોવાચ લજ્જયા ।
સાવિત્રીં માતરં ગુર્વીં તથા પૃષ્ટાપ્યરુન્ધતી

યદા નોક્તવતી કિઞ્ચિત્તદા મેધાતિથેઃ સુતા ।
સ્વયં પ્રકાશન સાવિત્રી તામુવાચ તપસ્વિની

વત્સે યોઽસૌ ત્વયા દૃષ્ટો મુનિર્ભાસ્કરસન્નિભઃ ।
સ વસિષ્ઠો બ્રહ્મસુતસ્તવ સ્વામી ભવિષ્યતિ ।
તવ તસ્ય ચ દામ્પત્યં પુરા ધાત્રૈવ નિર્મિતમ્

અતસ્તવ સતીભાવો ન હીનસ્તસ્ય દર્શનાત્ ।
યદ્વા તવાભૂદ્ધૃદયં સકામં તસ્ય દર્શનાત્ ।
ન તદ્દોષકરં પુત્રિ મનોદુઃખં તતસ્ત્યજ

ત્વયા પરં તપઃ કૃત્વા પૂર્વજન્મનિ શોભને ।
વૃતઃ સ એવ દયિતઃ સકામસ્તેન સ ત્વયિ

શૃણુ પૂર્વં ત્વયા વત્સે વસિષ્ઠોઽયં વૃતઃ પતિઃ ।
યથા તપઃ કૃતં તત્ર યેન ભાવેન સન્તતમ્

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સા ચ સાવિત્રી યથા સન્ધ્યાભવત્ પુરા ।
કૃતં તપો યદર્થન્તુ ચન્દ્રભાગાહ્વયે ગિરૌ

વસિષ્ઠેન તથા પૂર્વં વર્ણિરૂપેણ વેધસઃ ।
વચનાદુપદિષ્ટા સા તપશ્ચર્યાં દુરત્યયામ્

યથા પ્રસન્નો ભગવાન્ વિષ્ણુઃ પ્રત્યક્ષતાં ગતઃ ।
વરં યથા દદૌ તસ્યૈ મર્યાદા સ્થાપિતા યથા

યથા વા વાઞ્છિતઃ સ્વામી વસિષ્ઠઃ સ તયા મુનિઃ ।
મેધાતિથેર્યથા યજ્ઞે વહ્નૌ ત્યક્તં તયા વપુઃ

યથા તત્તનયા જાતા તસ્યૈતદ્વિસ્તરાત્ તદા ।
સાવિત્રી કથયામાસ ક્રમાદ્ બહુલયા સહ

અથ તસ્યાઃ વચઃ શ્રુત્વા યદભૂત્ પૂર્વજન્મનિ

તચ્છ્રુત્વા વૈ તદા જ્ઞાતં મમ સર્વં મનોગતમ્

ઇત્યતીવત્રપાં પ્રાપ્ય સાતીવાભૂદધોમુખી ।
સાવિત્રીવચનાદ્ભૂતા પૂર્વજન્મસ્મરા ચ સા

તથૈવાધોમુખી ભૂત્વા યદ્વૃત્તં પૂર્વજન્મનિ ।
તસ્ય સર્વસ્ય સસ્માર દિવ્યજ્ઞારુન્ધતી તદા ॥૭૩।
પૂર્વં વિષ્ણુપ્રસાદેન સા ભૂત્વા દિવ્યદર્શિની ।
અધુના બાલ્યભાવેન પ્રચ્છન્ના દિવ્યદર્શના

સાવિત્રીવચનાન્શ્રુત્વા વૃત્તાન્તં પૂર્વજન્મનઃ ।
પ્રત્યક્ષમિવ તત્ સર્વં પૂર્વજ્ઞાનમવાપ સા

અવાપ્ય પૂર્વં જ્ઞાનં તદ્યદ્દત્તં વિષ્ણુના પુરા ।
વસિષ્ઠોઽયં વૃતઃ સ્વામી મયા વૈ પૂર્વજન્મનિ

ઇતિ જ્ઞાતવતી દેવી સામોદારુન્ધતી સ્વયમ્ ।
વસિષ્ઠદર્શનોદ્ભૂતે પૂર્વં તસ્યાસ્તુ હૃચ્છયે

યથાતંકઃ સમુત્પન્નઃ સતીત્વસ્ય નિવારણે ।
તઞ્ચ સ્વયં સા તત્યાજ તદા મેધાતિથેઃ સુતા

ત્યક્તચિન્તાં તતસ્તાન્તુ વિજ્ઞાયારુંધતી સતીમ્ ।
સાવિત્રી સૂર્યભવનં તયા સાર્ધં જગામ હ

અરુન્ધતીં નિવેશ્યાથ સાવિત્રીં સૂર્યમન્દિરે ।
જગામ બ્રહ્મભવનં સર્વજ્ઞા સાસતીવરા

અથ પ્રણમ્ય બ્રહ્માણં પૃષ્ટા તેનૈવ તત્ક્ષણાત્ ।
ઇદં જગાદ સાવિત્રી બ્રહ્માણમમિતૌજસમ્

॥ સાવિત્ર્યુવાચ ॥
ભગવન્ જગતાં નાથ વસિષ્ઠં ભવતઃ સુતમ્ ।
માનસસ્ય ગિરેઃ સાનૌ દદર્શારુન્ધતી સતી

તયોર્દર્શનમાત્રેણ વવૃધે હૃચ્છયો મહાન્ ।
પરસ્પરં તૌ સ્પૃહયાઞ્ચક્રતુશ્ચ પ્રજાપતે

તતો ધૈર્યાત્તુ સંસ્તભ્ય મનોજં તૌ સુદુઃખિતૌ ।
વિમનસ્કૌ ગતૌ સ્થાનં લજ્જિતૌ તૌ સ્વકં સ્વકમ્

એવમ્પ્રવૃત્તે યયોગ્યં તદા ત્વેતદ્વિધીયતામ્ ।
આયત્યાઞ્ચ સુરશ્રેષ્ઠ લોકાનાં હિતકામ્યયા

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્યાઃ બ્રહ્મા સર્વજગદ્ગુરુઃ ।
દદર્શ દિવ્યજ્ઞાનેન પ્રવૃત્તિં ભાવિકર્મણઃ

ઇદઞ્ચ સ્વાગતં પ્રોચે તદા લોકપિતામહઃ ।
તયોર્દામ્પત્યભાવસ્ય કાલોઽયં સમુપસ્થિતઃ ।
અતો લોકહિતાર્થાય યાસ્યેઽહં તત્પ્રવૃત્તયે

ઇતિ નિશ્ચત્ય મનસા સાવિત્રીસહિતો વિધિઃ ।
જગામ માનસપ્રસ્થં યત્રાભૂદ્દર્શનં તયોઃ

પિતામહે તત્ર યાતે શર્વઃ સુરગણૈર્યુતઃ ।
નન્દિભૃંગિપ્રભૃતિભિઃ સમાયાતો વૃષધ્વજઃ

ભગવાન્ વાસુદેવોઽપિ બ્રહ્મણા પરિચિન્તિતઃ ।
ભક્ત્યા સોઽપિ જગન્નાથઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
સ્થિતૌ બ્રહ્માહરૌ યત્ર તત્રૈવ સ્વયમાગતઃ

અથ તે જગતાં નાથાઃ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।
નારદં પ્રેષયામાસુર્દૂતં મેધાતિથિં પ્રતિ

યાહિ દ્રુતં નારદ ત્વં ચન્દ્રભાગાહ્વયં ગિરિમ્ ।
મુનિસ્તસ્યોપત્યકાયામાસ્તે મેધાતિથિ: પરઃ

તમાનય યથાકામમસ્માકં વચનાત્ સ્વયમ્ ।
મેધાતિથિં સમાદાય ભવાનાગચ્છતુ દ્રુતમ્

બ્રહ્માદીનાં વચઃ શ્રુત્વા નારદોઽપિ દ્રુતં યયૌ ।
મેધાતિથિં સમાનેતું મહાકાર્યસ્ય સિદ્ધયે

મેધાતિથિં સમાદાય યયૌ માનસપર્વતમ્

સેન્દ્રા દેવગણાઃ સર્વે મુનયશ્ચ તપોધનાઃ ।
સાધ્યા વિદ્યાધરા યક્ષા ગન્ધર્વાશ્ચ સમાગતાઃ

દેવાશ્ચ સર્વે દેવ્યશ્ચ યે દેવાનુચરાસ્તથા ।
તે સર્વે માનસપ્રસ્થં યાતાશ્ચાન્યે ચ જન્તવઃ

અથ ભૂતે સમાજે તુ દેવાનાં કમલાસનઃ ।
મેધાતિથિં મુનિં વાક્યમિદમાહાતિદેશયન્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
મેધાતિથે વસિષ્ઠાય પુત્રીં તે ચરિતવ્રતામ્ ।
દેહિ બ્રાહ્મેણ વિધિના સમાજે ત્રિદિવૌકસામ્

બધૂવરત્વમનયોઃ પૂર્વં સૃષ્ટં મયૈવ હિ ।
હરિણા ચાપ્યનુજ્ઞાતં કર્મ ચૈતત્ સમઞ્જસમ્

એવં કૃતે તવ કુલે ભવિષ્યતિ મહદ્યશઃ ।
હિતં ચ સર્વભૂતાનાં દેહિ ત્વં મા ચિરં કૃથાઃ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તતો બ્રહ્મવચઃ શ્રુત્વા હ્યતિપ્રમોદિતો મુનિઃ ।
એવમસ્ત્વિતિ ચોવાચ નત્વા તાન્ સુરપુઙ્ગવાન્

એષાં તુ વચનાત્ પુત્રીમાદાયારુન્ધતીં મુનિઃ ।
ધ્યાનસ્થસ્ય વસિષ્ઠસ્ય દેવૈઃ સહ જગામ હ

ગત્વા વસિષ્ઠનિકટં દેવૈઃ પરિવૃતો મુનિઃ ।
બ્રાહ્મશ્રિયા દીપ્યમાનં જ્વલન્તમિવ પાવકમ્

ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ ધૃતબુદ્ધિં પૃથક્ પૃથક્ ।
દદર્શ મુનિમાસીનં માનસાચલકન્દરે ।
વસિષ્ઠમોજસ્વિવરં બાલસૂર્યમિવોદિતમ્

અથ પુત્રીમગ્રગતાં કૃત્વા મેધાતિથિર્મુનિઃ ।
વસિષ્ઠં નિયતાત્માનમુવાચારુન્ધતીપિતા

॥ ઋષિરુવાચ ॥
ભગવન્ બ્રહ્મણઃ પુત્ર પુત્રીં મે ચરિતવ્રતામ્ ।
દત્તાં પ્રતિગૃહાણૈનાં મયા બ્રાહ્મેણ ધર્મતઃ

યત્ર યત્રાશ્રમે બ્રહ્મન્ સ્વેચ્છયા નિવસિષ્યસિ ।
ત્વદ્ભક્ત્યેષા ભવિત્રી ચ ચ્છાયેવાનુગતા તવ

તત્ર તત્રૈવ મે પુત્રી સમાનવ્રતધારિણી ।
પતિવ્રતા વરારોહા શુશ્રૂષાં તે કરિષ્યતિ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વસિષ્ઠસ્તુ મુનેર્મેધાતિથેર્વચઃ ।
દૃષ્ટ્વા સમાગતાન્ દેવાન્ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદિકાન્ ।
અવશ્યમેતદ્ભાવીતિ નિશ્ચિત્ય દિવ્યચક્ષુષા

બ્રહ્મણઃ સમ્મતે પુત્રીં તદા મેધાતિથેર્મુનેઃ ।
વસિષ્ઠઃ પ્રતિજગ્રાહ વાઢમિત્યુક્તવાંશ્ચ હ

ગૃહીતપાણિઃ સા દેવી વસિષ્ઠેન મહાત્મના ।
પત્યુઃ પાદયુગે ચક્ષુર્યુગં ન્યસ્તવતી સતી

તતો બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચાન્યે તથામરાઃ।
વિવાહવિધિના તૌ તુ મોદયાઞ્ચક્રુરુત્સવૈઃ

સાવિત્રી પ્રમુખા દેવ્યો દેવાશ્ચેન્દ્રાદયસ્તથા ।
દક્ષાદ્યાઃ કશ્યપાદ્યાસ્તુ મુનયોઽતિતપોધનાઃ

ઉન્મુચ્ય બ્રહ્મવચનાદ્વલ્કલઞ્ચાજિનં જટાઃ ।
મન્દાકિનીજલેનાશુ સ્નાપયિત્વા સુતં વિધેઃ

જામ્બુનદૈસ્તથા દિવ્યૈર્ભૂષણૈશ્ચ મનોહરૈઃ ।
વસિષ્ઠં ભૂષયાંચક્રુસ્તથૈવારુન્ધતીં સતીમ્

ભૂષયિત્વાથ તૌ તત્ર સમાપ્ય મુનિભિર્વિધિમ્ ।
વિવાહાવભૃથંચક્રુસ્તયોર્વિધિ હરીશ્વરાઃ

નિધાય સર્વતીર્થાનાં તોયં જામ્બુનદે ઘટે ।
આશીર્વાદકરૈર્મન્ત્રૈર્ગાયત્ર્યા દ્રુપદાદિભિઃ

સ્વયં તૌ સ્નાપયાઞ્ચક્રુર્બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।
તતો મહર્ષયશ્ચાન્યે તથા દેવર્ષયશ્ચ યે

તે સર્વે ઋગ્યજુઃ સામવેદભાગૈર્મહાસ્વરૈઃ ।
ગઙ્ગાદિ સરિતાં તોયૈશ્ચક્રુઃ શાન્તિં તયોર્મુહુઃ

ભુવનત્રયસઞ્ચારિ વિમાનં સૂર્યવર્ચસમ્ ।
અવ્યાહતગતિં બ્રહ્મા સતોયઞ્ચ કમણ્ડલુમ્

તાભ્યાં દાયં દદૌ વિષ્ણુર્દુપ્રાપં સ્થાનમુત્તમમ્ ।
યદૂર્ધ્વ સર્વદેવાનાં મરીચ્યાદેઃ સમીપતઃ ।
સપ્તકલ્પાન્તજીવિત્વં રુદ્રઃ પ્રાદાત્તયોર્વરમ્

અદિતિઃ કુણ્ડલયુગં બ્રહ્મણા નિર્મિતં સ્વકમ્ ।
દદૌ સ્વકર્ણાદાકૃષ્ય પુત્ર્યૈ મેધાતિથેસ્તદા

પતિવ્રતાત્વં સાવિત્રી બહુલા બહુપુત્રતામ્ ।
દેવેન્દ્રો બહુરનાનિ ધનેશેન સમં દદૌ

એવં દેવાશ્ચ મુનયો દેવ્યશ્ચાન્યે ચ યે સ્થિતાઃ ।
દદુસ્તત્ર યથાયોગ્યં દાયં તાભ્યાં પૃથક્ પૃથક્

એવં વિવાહ્ય વિધિવત્ સૌવર્ણે માનસાચલે ।
અરુન્ધતીં વસિષ્ઠસ્તુ મોદમાપ તયા સહ

તત્ર યત્ પતિતં તોયં માનસાચલકન્દરે ।
વિવાહાવભૃથાર્થાય શાન્તયે ચ સુરાહૃતમ્

બ્રહ્મવિષ્ણુમહાદેવપાણિભિઃ સમુદીરિતમ્ ।
તત્તોયં સપ્તધા ભૂત્વા પતિતં માનસાચલાત્ ।
હિમાદ્રેઃ કન્દરે સાનૌ સરસ્યાઞ્ચ પૃથક્ પૃથક્

તત્તોયં પતિતં શિપ્રે દેવભોગ્યે સરોવરે ।
તેન શિપ્રાનદીજાતા વિષ્ણુના પ્રેરિતા ક્ષિતૌ

મહાકૌષી પ્રપાતે તુ યદ્વારિ પતિતં તુ વૈ ।
કૌષિકી નામ સા જાતા વિશ્વામિત્રાવતારિતા

ઉમા ક્ષેત્રે યત્ પતિતં તોયં તેન મહાનદી ॥૧૩૧।
કાવેરી નામ સા જાતા મહાકાલસરઃ સૃતા ।
મહાકાલે સરઃ શ્રેષ્ઠે પતિતં તજ્જલં ગિરેઃ

હિમાદ્રેઃ પાર્શ્વભાગે તુ દક્ષિણે શંભુસન્નિધૌ ।
ગોમતી નામ તૈર્જાતા નદી ગોમદુદીરિતા

મૈનાકો નામ યઃ પુત્રઃ શૈલરાજસ્ય તત્સમઃ ।
તસ્મિન્ સાનૌ સમુત્પન્નો મેનકોદરતઃ પુરા

યત્તત્ર પતિતં તોયં તેન જાતા મહાનદી ।
દેવિકાખ્યા મહાદેવપ્રેરિતો સાગરં પ્રતિ

યત્તોયં સઙ્ગતં દર્યાં હંસાવતારસન્નિધૌ ।
તેનાભૂત્ સરયૂર્નામ્ના નદી પુણ્યતમા સ્મૃતા

યાન્યમ્ભાંસિ મહાપાર્શ્વે ખાણ્ડવારણ્યસન્નિધૌ ।
હિમવત્કન્દરે યામ્યે ઇરાયા હૃદમધ્યતઃ ।
ઇરાવતી નામ નદી તૈર્જાતા ચ સરિદ્વરા

એતા: સર્વાઃ સ્નાનપાન સેવનૈર્જાહ્નવી યથા ।
ફલં દદતિ મર્ત્યાનાં દક્ષિણોદધિગાઃ સદા

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં બીજભૂતાઃ સનાતનાઃ ।
મહાનદ્યસ્તુ સપ્તૈતાઃ સર્વદા દેવભોગદાઃ

એવં નદ્યઃ સપ્તજાતાઃ સદાપુણ્યતમોદકાઃ ।
અરુન્ધત્યા વસિષ્ઠસ્ય વિવાહે દેવસન્નિધૌ

એવં વિવાહ્ય સ તદા વસિષ્ઠસ્તામરુન્ધતીમ્ ।
દેવૈર્દત્તં તદા સ્થાનં વિમાનેન જગામ હ

બ્રહ્મ વિષ્ણુ મહેશાનાં વચનાન્મુનિસત્તમઃ ।
હિતાય સર્વજગતાં ત્રિષુ લોકેષુ સર્વદા

યસ્મિન્ યસ્મિન્ યુગે યાદૃક્ સ્ત્રીણાં ભવતિ તાદૃશમ્

વેશં ભાવં શરીરં ચ કૃત્વા ધર્મે નિયોજનમ્ ।
વિચરત્યેષ લોકાંસ્ત્રીનપ્રમત્તઃ પ્રસન્નધીઃ

એવં પુરા વસિષ્ઠેન પરિણીતાત્વરુન્ધતી

સા હિતાર્થાય જગતાં દેવાનાં વચનાત્ પુરા

ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યમાખ્યાનં ધર્મસાધનમ્ ।
સર્વકલ્યાણસંયુક્તં ચિરાયુર્વિત્તવાન્ ભવેત્

યા સ્ત્રી શૃણોતિ સતતમરુન્ધત્યાઃ કથામિમામ્ ।
પતિવ્રતા સા ભૂત્વેહ પરત્ર સ્વર્ગમાપ્નુયાત્

ઇદં પરં સ્વસ્ત્યયનમિદં ધર્મપ્રદં પરમ્ ।
આખ્યાનં સર્વદા કીર્તિર્યશઃ પુણ્યવિવર્ધનમ્

વિવાહે પુંસિ યાત્રાયાં યઃ શ્રાદ્ધે શ્રાવયેત્તથા ।
સ્થૈર્યં પુંસવનં સિદ્ધિઃ પિતૃપ્રીતિશ્ચ જાયતે

ઇતિ વઃ કથિતં સર્વં વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ।
અરુન્ધતી યથાભૂતા ભાર્યા વાપિ પતિવ્રતા

યસ્ય વા તનયા જાતા યથોત્પન્ના ચ યત્ર ચ ।
યથા બ્રહ્મહરીશાનાં વચનાત્ સ વૃતઃ પતિઃ

એતત્ વઃ સર્વમાખ્યાતં ગુહ્યતરં પરમ્ ।
પુણ્યદં પાપહરણમાયુરારોગ્યવર્ધનમ્

ઇતિ વિપુલવૃષૌઘ ક્ષેમકારીતિહાસં સદસિ સકૃદપીહ શ્રાવયેદ્યો દ્વિજાનામ્ ।
સ ભવતિ કલુષૌદ્યૈર્હીન દેહઃ સમેતો મુનિવરસહચર્યાં પ્રેત્ય ગીર્વાણ એવ

॥ ઇતિ શ્રીકાલિકાપુરાણે વસિષ્ઠારુન્ધતીવિવાહો નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ

કાલિકા પુરાણ હિન્દી અનુવાદ પઢને કે લિએ દેખેં-[હ્ત્ત્પ્સ્:॥પ્ત્વૈસ્હ્નવિ.બ્લોગ્સ્પોત્.ચોમ્।2023।03।કલિક-પુરન્-અધ્યય્-23.હ્ત્મ્લ્ દ્પ્ કર્મકન્દ્]