કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 12

કાલિકાપુરાણમ્ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ત્રિદેવાનામનન્યત્વપ્રતિપાદનમ્
કાલિકાપુરાણ બારહવાઁ અધ્યાય - તીનો દેવોં કા અનન્યત્વ
અથ કાલિકા પુરાણ અધ્યાય ૧૨
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥
અનન્યત્વં ત્રિદેવાનાં યજ્જગાદ જનાર્દનઃ ।
શમ્ભવે તદ્વયં શ્રોતુમિચ્છામો દ્વિજસત્તમ

એકત્વં દર્શયામાસ કથં વા ગરુડધ્વજઃ ।
તત્ સમાચક્ષ્વ વિપ્રેન્દ્ર પરં કૌતૂહલં હિ નઃ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
શૃણુધ્વં મુનયો ગુહ્યં પરમં પ્રયતં પરમ્ ।
ત્રિદેવાનામનન્યત્વં તથૈવૈકત્વદર્શનમ્

હરેણ પૃષ્ટો ગોવિન્દસ્તં સમાભાષ્ય સાદરમ્ ।
ઇદમાહ મુનિશ્રેષ્ઠા અભિન્નપ્રતિપાદકમ્

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥
ઇદં તમોમયં સર્વમાસીદ્ભુવનવર્જિતમ્ ।
અપ્રજ્ઞાતમલક્ષ્યઞ્ચ પ્રસુપ્તમિવ સર્વતઃ

ન દિવારાત્રિભાગોઽત્ર નાકાશં ન ચ કાશ્યપી ।
ન જ્યોતિર્ન જલં વાયુર્નાન્યત્ કિઞ્ચન સંસ્થિતમ્

એકમાસીત્ પરંબ્રહ્મ સૂક્ષ્મં નિત્યમતીન્દ્રિયમ્ ।
અવ્યક્તં જ્ઞાનરૂપેણ દ્વૈતહીનવિશેષણમ્

પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચૈવ નિત્યૌ દ્વૌ સર્વસંહિતૌ ।
સ્થિતઃ કાલોઽપિ ભૂતેશ જગત્કારણમેકકમ્

યદેકં પરમં બ્રહ્મ તત્સ્વરૂપાત્ પરં હર ।
રુપત્રયમિદં નિત્યં તસ્યૈવ જગત: પતેઃ

કાલો નામાપરં રૂપમનાદ્યં તત્તુ કારણમ્ ।
સર્વેષામેવ ભૂતાનામવચ્છેદેન સંગતઃ

તતસ્તત્ સ્વપ્રકાશેન ભાસ્વદ્રૂપં પ્રકાશતે ।
પુરા સૃષ્ટ્યર્થમતુલં ક્ષોભયન્ પ્રકૃતિં સ્વયમ્

સંક્ષુબ્ધાયાન્તુ પ્રકૃતૌ મહત્તત્ત્વમજાયત ।
મહત્તત્ત્વાત્તતઃ પશ્ચાદહઙ્કારસ્ત્રિધાભવત્

અહઙ્કારે તુ સંજાતે શબ્દતન્માત્રતસ્તતઃ ।
આકાશમસૃજદ્વિષ્ણુરનન્તં મૂર્તિવર્જિતમ્

તતસ્તુ રસતન્માત્રાદપઃ સૃષ્ટ્વા મહેશ્વરઃ ।
નિરાધાર: સ્વયં દધ્રે તાસ્તદા નિજમાયયા

તતસ્ત્રિગુણસામ્યેન સંસ્થિતાં પ્રકૃતિં પ્રભુઃ ।
પુનઃ સંક્ષોભયામાસ સૃષ્ટ્યર્થં પરમેશ્વરઃ

તતઃ સા પ્રકૃતિસ્તાસુ બીજં ત્રિગુણભાગવત્ ।
અપ્સુ સંસર્જયામાસ જગદ્વીજં નિરાકુલમ્

તદ્ધિ વૃદ્ધં ક્રમેણૈવ હૈમમણ્ડમભૂન્મહત્ ।
જગ્રાહાપઃ સમસ્તાસ્તા ગર્ભ એવ તદણ્ડકમ્

અપ્સુ સ્થિતાસુ હૈમાણ્ડગર્ભે વિષ્ણુસ્તદણ્ડકમ્ ।
ત્વયૈવ માયયા દધ્રે બ્રહ્માણ્ડમતુલં પુનઃ

વારિણા વહ્નિભિશ્ચૈવ વાયુભિર્નભસા તથા ।
બહિસ્તદણ્ડકં છન્નં સર્વપાર્શ્વે સમન્તતઃ

સપ્તસાગરમાનેન તથા નદ્યાદિ માનતઃ।
બ્રહ્માણ્ડાભ્યન્તરે તોયં તદન્યત્તુ બહિર્ગતમ્

તદન્તઃ સ્વયમેવાસૌ વિષ્ણુર્બ્રહ્મસ્વરૂપધૃક્ ।
દૈવં વર્ષમૂષિત્વૈવ પ્રવિભેદ તદણ્ડકમ્

તસ્માત્ સમભવન્મેરુરુત્પન્નોઽસ્મિન્ મહેશ્વર ।
જરાયુઃ પર્વતા જાતા સમુદ્રાઃ સપ્ત તજ્જલાત્

તન્મધ્યે ગન્ધતન્માત્રાત્ પૃથિવી સમજાયત ।
ઈશ્વરેણ પ્રકૃત્યા ચ યોજિતા ત્રિગુણાત્મિકા

પ્રાગેવ પર્વતાદિભ્યઃ સમુત્પન્ના વસુન્ધરા ।
બ્રહ્માણ્ડખણ્ડસંયોગાદૃઢા ભૂતા તુ સા ભૃશમ્

।
તસ્યામેવ સ્થિતો બ્રહ્મા સર્વલોકગુરુઃ સ્વયમ્ ।
યદા બ્રહ્માણ્ડમધ્યસ્થો બ્રહ્મા વ્યક્તો ન ચાભવત્ ।
તદૈવ રૂપતન્માત્રાત્તેજઃ સમ્યગજાયત

વાયુસ્તુ સ્પર્શતન્માત્રાત્ પ્રકૃત્યા વિનિયોજિતાત્ ।
બભૂવ સર્વભૂતાનાં પ્રાણભૂતઃ સમન્તતઃ

અદ્ભિસ્તેજોભિરતુલૈર્વાયુભિર્નભસા તથા ।
અન્તર્બહિસ્તદણ્ડસ્ય વ્યાપ્તમન્યત્તુ ગર્ભગમ્

તતો બ્રહ્મશરીરન્તુ ત્રિધા ચક્રે મહેશ્વરઃ ।
પ્રધાનેચ્છાવશાચ્છમ્ભો ત્રિગુણત્રિગુણીકૃતમ્

તદર્દ્ધભાગઃ સંજ્ઞાતશ્ચતુર્વક્ત્રશ્ચતુર્ભુજઃ ।
પદ્મકેશરગૌરાઙ્ગ કાયો બ્રાહ્મો મહેશ્વરઃ

તન્મધ્યભાગો નીલાઙ્ગ એકવક્ત્રશ્વતુર્ભુજઃ ।
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મપાણિ: કાયઃ સ વૈષ્ણવઃ

અભવત્તદધોભાગઃ પઞ્ચવક્ત્રશ્ચતુર્ભુજઃ ।
સ્ફટિકાભ્રસમઃ શુક્લઃ સ કાયશ્ચન્દ્રશેખરઃ

ઇતસ્તતો બ્રાહ્મકાયે સૃષ્ટિશક્તિં ન્યયોજયત્ ।
સ્વયમેવાભવત્ સ્રષ્ટા બ્રહ્મરૂપેણ લોકભૃત્

સ્થિતિશક્તિં નિજાં માયાં પ્રકૃત્યાખ્યાં ન્યયોજયત્ ।
મહેશો વૈષ્ણવે કાયે જ્ઞાનશક્તિં નિજાં તથા

સ્થિતિકર્તાભવદ્વિષ્ણુરહમેવ મહેશ્વર ।
સર્વશક્તિનિયોગેન સદા તદ્રૂપતા મમ

અન્તઃ શક્તિં તથાકાયે શામ્ભવે ચ ન્યયોજયત્ ।
અન્તકર્તા ભવચ્છમ્ભુઃ સ એવ પરમેશ્વરઃ

તતસ્ત્રિષુ શરીરેષુ સ્વયમેવ પ્રકાશતે ।
જ્ઞાનરૂપં પરં જ્યોતિરનાદિર્ભગવાન્ પ્રભુઃ

સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકરણાદેક એવ મહેશ્વરઃ।
બ્રહ્માવિષ્ણુઃ શિવશ્ચેતિ સંજ્ઞામાપ પૃથક્ પૃથક્

અતસ્ત્વઞ્ચ વિધાતા ચ તથાહમપિ ન પૃથક્ ।
એવં શરીરં રૂપઞ્ચ જ્ઞાનમસ્માકમન્તરમ્

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય વિષ્ણોરમિતતેજસઃ ।
હર્ષોત્ફુલ્લમુખઃ પ્રોચે પુનરેવ જનાર્દનમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥
એક એવ મહેશશ્ચેત્ જ્યોતીરૂપો નિરઞ્જનઃ ।
કા વા માયાથ કઃ કાલઃ કા વા પ્રકૃતિરુચ્યતે

કે પુમાંસસ્તતોભિન્નાભિન્નાશ્ચેત્ કથમેકતા ।
તન્મે વદસ્વ ગોવિન્દ તત્પ્રભાવં યથાગતમ્

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥
ત્વમેવ પશ્યસિ સદા ધ્યાનસ્થઃ પરમેશ્વરમ્ ।
આત્મન્યાત્મસ્વરૂપં તજ્જ્યોતીરૂપં સદક્ષરમ્

માયાઞ્ચ પ્રકૃતિં કાલં પુરુષઞ્ચ સ્વયં વિભો ।
જ્ઞાતા ત્વં ધ્યાનયોગેન યસ્માદ્ધ્યાનપરો ભવ

માયયા મોહિતો યસ્માદધુના ત્વમ્મદીયયા ।
તતો વિસ્મૃત્ય પરમં જ્યોતિર્હિ વનિતારતઃ

અધુના કોપયુક્તસ્ત્વં વિસ્મૃત્યાત્માનમાત્મનિ ।
યાં પૃચ્છસિ પ્રકૃત્યાદિરૂપાણિ પ્રમથાધિપ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તતસ્તત્ર મહાદેવઃ શ્રુત્વા વાક્યં સુનિશ્ચિતમ્ ।
મુનીનાં પશ્યતાં યોગયુક્તો ધ્યાનપરોઽભવત્

આસાદ્ય બન્ધં પર્યકં નિર્નિમીલિતલોચનઃ ।
આત્માનઞ્ચિન્તયામાસ તદાત્મનિ મહેશ્વરઃ

પરં ચિન્તયતસ્તસ્ય શરીરં વિવભૌ શુભમ્ ।
તેજોભિરુજ્જ્વલં દ્રષ્ટું નશેકુર્મુનયસ્તદા

તત્ક્ષણાત્ ધ્યાનયુક્તશ્ચ શમ્ભુઃ સ વિષ્ણુમાયયા ।
પરિત્યક્તોઽતિ વિવભૌ તપસ્તેજોભિરુજ્જ્વલઃ

યે યે ગણાસ્તદા તસ્થુઃ સેવયા શઙ્કરાન્તિકે ।
ન તેઽપિ વીક્ષિતું શેકુઃ શઙ્કરં વા દિવાકરમ્

સ્વયમેવ તદા વિષ્ણુઃ સમાધિમનસો ભૃશમ્ ।
પ્રવિવેશ શરીરાન્તર્જ્યોતીરૂપેણ ધૂર્જટેઃ

પ્રવિશ્ય તસ્ય જઠરે યથા સૃષ્ટિક્રમઃ પુરા ।
તથૈવ દર્શયામાસ સ્વયં નારાયણોઽવ્યયઃ

ન સ્થૂલં ન ચ સૂક્ષ્મઞ્ચ ન વિશેષણગોચરમ્ ।
નિત્યાનન્દં નિરાનન્દમેકં શુદ્ધમતીન્દ્રિયમ્

અદૃશ્યં સર્વદ્રષ્ટારં નિર્ગુણં પરમં પદમ્ ।
પરમાત્મગમાનન્દં જગત્કારણકારણમ્

પ્રથમં દદૃશે શમ્ભુરાત્માનં તત્સ્વરૂપિણમ્ ।
તત્ર પ્રવિષ્ટમનસા બહિર્જ્ઞાનવિવર્જિતઃ

તસ્યૈવ રૂપં પ્રકૃતિં સૃષ્ટ્યર્થે ભિન્નતાં ગતામ્ ।
દદર્શ તસ્યૈવાભ્યાસે પૃથગ્ભૂતાવિવૈકિકામ્

પુરુષાંશ્ચ દદર્શાસૌ યથૈવ વસતસ્તતઃ ।
અગ્નેરિવ કણાત્ સ્થૂલાદજસ્ત્રં દ્વિજસત્તમાઃ

તદેવ કાલરૂપેણ ભાસતે ચ મુહુર્મુહુઃ ।
સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તયોગાનામવચ્છેદેન કારણમ્

પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચૈવ કાલોઽપિ ચ મુહુર્મુહુઃ ।
અભિન્નાન્ ભાષમાનાંશ્ચ સર્ગાર્થે ભિન્નતાં ગતામ્

પૃથગ્ભૂતાનભિન્નાંશ્ચ દદૃશે ચન્દ્રશેખરઃ ।
એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન

સપ્રધાનસ્વરૂપેણ કાલરૂપેણ ભાસતે ।
તથાપુરુષરૂપેણ સંસારાર્થં પ્રવર્તતે

ભોગાર્થં પ્રાણિનાં શશ્વચ્છરીરે ચ પ્રવર્તતે ।
સૈવ માયા યા પ્રકૃતિઃ સા મોહયતિ શઙ્કરમ્

હરિં તથા વિરિઞ્ચિઞ્ચ તથૈવાન્યજનુર્ભવાન્ ।
માયાખ્યા પ્રકૃતિર્જાત જન્તું સન્મોહયત્યપિ

સા સ્ત્રી રૂપેણ ચ સદા લક્ષ્મીભૂતા હરેઃ પ્રિયા ।
સા સાવિત્રી રતિઃ સન્ધ્યા સા સતી સૈવ વીરિણી

બુદ્ધિરૂપા સ્વયં દેવી ચણ્ડિકેતિ ચ ગીયતે ।
ઇતિ સ્વયં દદર્શાશુ ધ્યાનમાર્ગગતો હરઃ

મહદાદિ પ્રભેદેન તથા સૃષ્ટિક્રમં સ્વયમ્

દર્શયિત્વા હરિઃ કાલં પ્રકૃતિં પુરુષાંસ્તથા ।
તથાન્યદ્દર્શયામાસ તચ્છરીરં દ્વિજોત્તમાઃ

॥ શ્રીકાલિકાપુરાણે ત્રિદેવાનામનન્યત્વપ્રતિપાદનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ

કાલિકા પુરાણ હિન્દી અનુવાદ પઢને કે લિએ દેખેં-[હ્ત્ત્પ્સ્:॥પ્ત્વૈસ્હ્નવિ.બ્લોગ્સ્પોત્.ચોમ્।2023।03।કલિક-પુરન્-અધ્યય્-12.હ્ત્મ્લ્ દ્પ્ કર્મકન્દ્]