કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 16

કાલિકાપુરાણમ્ ષોડશોઽધ્યાયઃ સતીદેહત્યાગવર્ણનમ્
અથ કાલિકા પુરાણ અધ્યાય ૧૬
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
વિચિત્રં કનકૈરૂપ્યૈઃ શિખરં રત્નકર્બુરમ્ ।
બાલાર્કસદૃશં તુઙ્ગમાસસાદ સતીસખઃ

સ્ફટિકાશ્માલયે તસ્મિન્ ફશાદ્વલદ્રુમરાજિતે ।
વિચિત્રપુષ્પવલ્લીભિઃ સરસીભિશ્ચ સંયુતે ।
પ્રફુલ્લતરુશાખાગ્રગુઞ્જ ભ્રમરભૂષિતે

પંકેરુહૈઃ પ્રફુલ્લૈશ્ચ નીલોત્પલચયૈસ્તથા ।
શોભિતે ચક્રવાકૌઘૈઃ કાદમ્બૈર્હસમદ્ગુભિઃ

પ્રમત્તસારસૈઃ ક્રૌઞ્ચૈનીલકણ્ઠૈશ્ચ શબ્દિતે ।
પુંસ્કોકિલકલસ્વનૈર્મધુરૈર્મૃગસેવિતે

તુરઙ્ગવદનૈઃ સિદ્ધૈરપ્સરોભિઃ સગુહ્યકૈઃ ।
વિદ્યાધરીભિર્દેવીભિઃ કિન્નરીભિર્વિહારિતે ।
પુરન્ધ્રીભિઃ પાર્વતીભિઃ કન્યાભિશ્ચ સમન્વિતે

વિપઞ્ચીતન્ત્રિકામન્દ્ર મૃદઙ્ગપટહસ્વનૈઃ ।
નૃત્યદ્ભિરપ્સરોભિશ્ચ કૌતુકોત્થૈઃ સુશોભિતે

દૈવીલતાભિર્દિવ્યાભિર્ગન્ધિનીભિઃ સમાવૃતે ।
ઊર્દ્ધપ્રફુલ્લકુસુમૈર્નિકુઞ્જૈરુપશોભિતે

શૈલરાજપુરાભ્યાસે શિખરે વૃષભધ્વજઃ ।
સહ સત્યા ચિરં રેમે એવમ્ભૂતે સુશોભને

તસ્મિન્ સ્વર્ગસમે સ્થાને દિવ્યમાનેન શઙ્કરઃ ।
દશ-વર્ષસહસ્રાણિ રેમે સત્યા સમં મુદા

સ કદાચિત્તુ તત્સ્થાનાત્ કૈલાસં યાતિ શઙ્કરઃ ।
કદાચિન્મેરુશિખરં દેવદેવીવૃતં પુરા

દિક્પાલાનાં તથોદ્યાનં વનાનિ વસુધાતલમ્ ।
ગત્વા ગત્વા પુનસ્તત્ર રેમે તેભ્યઃ સતીસખઃ

ન જજ્ઞૌ સ દિવારાત્રં ન બ્રહ્મ ન તપઃ શમમ્ ।
સત્યાહિતમનાઃ શમ્ભુઃ પ્રીતિમેવ ચકાર હ

એકં મહાદેવમુખં સતી પશ્યતિ સર્વશઃ ।
મહાદેવોઽપિ સર્વત્ર સદાદ્રાક્ષીત્ સતીમુખમ્

એવમન્યોન્યસંસર્ગાદનુરાગમહીરુહમ્ ।
વર્ધયામાસતુઃ શમ્ભુસત્યૌ ભાવામ્બુસેચનૈઃ

એતસ્મિન્નન્તરે દક્ષો જગતાં હિતકારકઃ ।
મહાયજ્ઞં સમારેભે યષ્ટું વૈ સર્વજીવનમ્

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ યત્ર જુહ્વતિ ઋત્વિજઃ ।
ઉદ્ગાતારશ્ચતુઃષષ્ટિસહસ્રાણિ સુરર્ષયઃ ।
અધ્વર્યવોઽથ હોતારસ્તાવન્તો નારદાદયઃ

અધિષ્ઠાતા સ્વયં વિષ્ણુઃ સહ સર્વમરુદ્ગણૈઃ ।
સ્વયં તત્રાભવદ્ બ્રહ્મા ત્રયીવિધિનિદર્શકઃ

તથૈવ સર્વદિક્પાલા દ્વારપાલાશ્ચ રક્ષકાઃ ।
ઉપતસ્થે સ્વયં યજ્ઞઃ સ્વયં વેદી ધરાભવત્

તનૂનપાદપિ નિજં ચક્રે રૂપં સહસ્રશઃ ।
હવિષાં ગ્રહણાયાશુ તસ્મિન્ યજ્ઞમહોત્સવે

આમન્ત્ર્યાશુ મરીચ્યાદ્યાઃ પવિત્રૈકૈકધારિણઃ ।
સર્વત્ર સામિધેન્યા તે જ્વાલયામાસુરર્ચ્ચિષમ્

સપ્તર્ષયઃ સામગાથા કુર્વન્તિ સ્મ પૃથક્ પૃથક્ ।
ગાન્દિશો વિદિશઃ ખઞ્ચ પૂરયન્તઃ શ્રુતિસ્વરૈઃ

ન વૃતાસ્તત્ર યાગેષુ દક્ષેણ સુમહાત્મના ।
ન કેચિદૃષયો દેવા ન મનુષ્યા ન પક્ષિણઃ ।
નોદ્ભિદો ન તૃણં વાપિ પશવો ન મૃગાસ્તથા

ગન્ધર્વવિદ્યાધરસિદ્ધસંઘા-નાદિત્યસાધ્યર્ષિગણાન્ સયક્ષાન્ ।
સસ્થાવરાન્નાગવરાન્ સમસ્તાન્ વવ્રે સ દક્ષઃ સુમહાધ્વરેષુ

કલ્પ - મન્વન્તરયુગ વર્ષ માસ-દિવા- નિશાઃ ।
કલા - કાષ્ઠાનિમેષાદ્યા વૃતાઃ સર્વે સમાગતાઃ

મહર્ષિરાજર્ષિસુરર્ષિસઙ્ઘા નૃપાઃ સપુત્રાઃ સચિવૈઃ સસૈન્યૈઃ ।
વસુપ્રમુખ્યા ગણદેવતા યાઃ સર્વા વૃતાસ્તેન ગતા મખં તમ્

કીટાઃ પતઙ્ગા જલજાશ્ચ સર્વે સવાનરાઃ શ્વાપદવિઘ્નઘોરાઃ ।
મેઘાઃ સશૈલાઃ સનદીસમુદ્રાઃ સરાંસિ વાપ્યશ્ચાગતા વૃતાસ્તે

સર્વે સ્વભાગં હવિષાં જિઘૃક્ષવઃ ક્રતું પ્રજગ્મુર્દૃઢયજ્વિનસ્તે ।
પાતાલવાસા અસુરાઃ સમાગતા નાગસ્ત્રિયો દેવસભા: સમસ્તાઃ

જગદ્વર્ત્યસ્તિ યત્ કિઞ્ચિચ્ચેતનાચેતનં પુનઃ ।
સર્વ વૃત્વા સમારેભે યજ્ઞં સર્વસ્વદક્ષિણમ્

તસ્મિન્ યજ્ઞે વૃતઃ શમ્ભુર્ન દક્ષેણ મહાત્મના ।
કપાલીતિ વિનિશ્ચિત્ય તસ્ય યજ્ઞાર્હતા ન હિ

કપાલિભાર્યેતિ સતી દયિતાપિ સુતા નિજા ।
નાહૂતા યજ્ઞવિષયે દક્ષેણ દોષદર્શિના

શ્રુત્વા સતી તથા યજ્ઞં તાતેનારબ્ધમુત્તમમ્ ।
કપાલિભાર્યેતિ વૃતા નાહમિત્યપિ તત્ત્વતઃ

ઉચ્ચૈકોપ દક્ષાય રક્તનેત્રાનના તદા ।
શાપેન દક્ષં દગ્ધું ચ મનશ્ચક્રે તદા સતી

કોપાવિષ્ટાપિ સા પૂર્વસમયં સ્મૃતવત્યમુમ્ ।
મનસેતિ વિનિશ્ચિત્ય ન શશાપ તદા સતી

અલં શાપેન મે પૂર્વં સુદૃઢઃ સમયઃ કૃતઃ ।
અસ્તીતિ મય્યવજ્ઞાયાં પ્રાણાન્ મોક્ષ્યે ધ્રુવં પુનઃ

યદા સ્તુતાહં દક્ષેણ સુચિરં તનયાર્થિના ।
તદૈવ સમયો મેઽયં શાપેનાલઙ્કરોમિ તમ્

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સા દેવી નિત્યરૂપમથાત્મનઃ ।
સસ્માતુલમત્યુગ્રં નિષ્કલં તુ જગન્મયમ્

પૂર્વરૂપં સ્મરન્તી સા યોગનિદ્રાહ્વયં હરેઃ ।
એવં સંચિન્તયામાસ મનસા દક્ષજા તદા

બ્રહ્મણોદિતદક્ષેણ યદર્થમહમીડિતા ।
તત્ કિઞ્ચિદપિ નો જ્ઞાતં શઙ્કરોઽપિ ન પુત્રવાન્

ઇદાનીમેકમેવાભૂત્ કાર્યં દેવગણસ્ય ચ ।
યચ્છંકરઃ સાનુરાગો મત્કૃતેઽભૂચ્ચ યોષિતિ

મત્તો નાન્યા પુનઃ શમ્ભો રાગં વર્ધયિતું પુનઃ ।
શક્તા ન કાપિ ભવિતા સ નાન્યાં સંગ્રહીષ્યતિ

તથાપ્યહં તનું ત્યક્ષે સમયાત્ પૂર્વયોજિતાત્ ।
હિતાય જગતાં કુર્યાં પ્રાદુર્ભાવં પુનર્ગરૌ

પુરા હિમવતઃ પ્રસ્થે રમ્યે દેવગૃહોપમે ।
શમ્ભુઃ સાર્ધં મયા રન્તું સુચિરં પ્રીતિસંયુતઃ

તત્ર યા મેનકા દેવી ચાર્વઙ્ગી ચરિતવ્રતા ।
સુશીલા સા પુરસ્ત્રીણામુત્તમા પાર્વતીગણે

સા માં માતૃવદાચષ્ટ સર્વકર્મસુ નર્મકમ્ ।
તસ્યાં મેઽત્યનુરાગોઽભૂત્ સા મે માતા ભવિષ્યતિ

કન્યાભિઃ પાર્વતીભિશ્ચ બાલ્યક્રીડામહં ચિરમ્ ।
કૃત્વા કૃત્વા મેનકાયાઃ કરિષ્યે મોદમુત્તમમ્

પુનશ્ચાહં ભવિષ્યામિ શમ્ભોર્જયાતિવલ્લભા ।
કરિષ્યે દેવકાર્યાણિ તદુપાયાદસંશયમ્

ઇતિ સંચિન્તયન્તી સા પુનઃ કોપસમાવૃતા ।
જજ્વાલ દક્ષતનયા દક્ષદારુણકર્મણા

ક્રોધરક્તેક્ષણા તત્ર તનુયષ્ટિસ્તદા સતી ।
સ્ફોટઞ્ચકાર દ્વારાણિ સર્વાણ્યાવૃત્ય યોગતઃ

તેન સ્ફોટેન મહતા તસ્યાસ્તુ પ્રાણવાયવઃ ।
નિર્ભિદ્ય દશમદ્વારમાત્મનસ્તે બહિર્યયુઃ

ત્યક્તપ્રાણાન્તુ તાં દૃષ્ટ્વા દેવાઃ સર્વેઽન્તરિક્ષગાઃ ।
હાહાકારં તદા ચક્રુઃ શોકવ્યાકુલિતેક્ષણાઃ

તતસ્તુ સત્યા ભગિનીસુતા તાં દ્રષ્ટુમાગતા ।
ચુક્રોશ શોકાદ્વિજયા મૃતાં દૃષ્ટ્વા સતીં મુહુઃ

હા સતી ક્વ ગતાસીતિ હા સતી તવ કિન્વિદમ્ ।
હા માતૃષ્વસરિત્યુચ્ચૈસ્તદા શબ્દો મહાનભૂત્

વિપ્રિયશ્રવણાદેવ પ્રાણાંસ્ત્યક્તાસ્ત્વયા સતિ ।
અહં કથન્તુ જીવામિ દૃષ્ટ્વેદૃગ્વિપ્રિયં દૃઢમ્

પાણિના વદનં સત્યા માર્જયન્તી મુહુર્મુહુઃ ।
કરુણં વિલપન્તી સ્મ મુખં જિઘ્રતિ સા તદા

સિઞ્ચન્તી નેત્રજૈસ્તોયૈઃ સત્યાઃ સા હૃદયં મુખમ્ ।
કેશાનુલ્લાસ્ય પાણિભ્યાં વીક્ષન્તી વદનં મુહુઃ

ઊદ્ધર્વાધઃ કમ્પિતશિરઃ શોકવ્યાકુલિતેન્દ્રિયા ।
હૃદયં પઞ્ચશાખાભ્યાં વિનિહન્તી તથા શિરઃ ।
ઇદં ચ વચનં સાશ્રુકણ્ઠા સા વિજયાવ્રવીત્

॥ વિજયોવાચ ॥
શ્રુત્વા તે મરણં માતા વીરિણી શોકકર્ષિતા ।
ધારયન્તી કથં પ્રાણાન્ સદ્યસ્ત્યક્ષ્યતિ જીવિતમ્

સ તથા નિરનુક્રોશઃ ક્રૂરકર્મા પિતા તવ ।
પ્રમૃતાં ભવતીં શ્રુત્વા કથં ધાસ્યતિ જીવિતમ્

વિચિન્ત્ય નૂનં કર્માણિ સ્વીયાનિ ભવતીં પ્રતિ ।
કૃતાનિ સ નૃશંસાનિ દક્ષઃ શોકાકુલસ્તદા

યજ્વા સ ચ જ્ઞાનહીનઃ કથં યજ્ઞે પ્રવર્તતે ।
નિઃશ્રદ્ધસ્ત્યક્ત બુદ્ધિશ્ચ કથં વા સ ભવેત્ ક્રતૌ

હા માતર્દેહિ વચનં રુદન્ત્યા બાલવન્મમ ।
ભવત્યા નિર્દયા શોકાદ્ધ્રિયે શલ્યસમાનસૂન્

ત્વં કિં સ્મરસિ મે શમ્ભોર્વિહિતસ્ય કદાચન ।
તેનામર્ષવશં પ્રાપ્તા માતર્મા કિન્ન ભાષસે

તદેવ વચનં ચક્ષુર્મુખં સા નાસિકા તવ ।
એતેષાં ક્વ ગતાઃ સર્વે વિભ્રમા હસિતં ક્વ ચ

નનુ તે વિભ્રમૈર્હીનં નેત્રયુગ્મં સુનાસિકમ્ ।
સ્મિતહીનં ચ વદનં દૃષ્ટ્વા સોઢા કથં હરઃ

કા સુધાસમ્મિતં વાક્યં હરાશ્રમસમાગતાન્ ।
સુનૃર્ત ત્વામૃતે માતર્વદિષ્યતિ મુહુર્મુહુઃ

શ્રદ્ધાવતી બાન્ધવેષુ પત્યુર્ભાવવશાનુગા ।
સર્વલક્ષણસમ્પૂર્ણા ત્વત્સમા કા ભવિષ્યતિ

ત્વદૃતે દેવિ દેવેશઃ શોકોપહતચેતનઃ ।
દુઃખિતાત્મા નિરુત્સાહો નિશ્ચેષ્ટશ્ચ ભવિષ્યતિ

એવં લપન્તી ભૃશદુઃખિતા સતીં મૃતાં સમીક્ષ્યાતિશયં શુચાહતા ।
પપાત ભૂમૌ વિજયા વિરાવં વિતન્વતી ચોર્ધભુજા પ્રવેપતી

॥ ઇતિ શ્રીકાલિકાપુરાણે સતી- દેહ ત્યાગો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ

કાલિકા પુરાણ હિન્દી અનુવાદ પઢને કે લિએ દેખેં-[હ્ત્ત્પ્સ્:॥પ્ત્વૈસ્હ્નવિ.બ્લોગ્સ્પોત્.ચોમ્।2023।03।કલિક-પુરન્-અધ્યય્-16.હ્ત્મ્લ્ દ્પ્ કર્મકન્દ્]