જ્ઞાનેશ્વરી · અધ્યાય 4

આજિ શ્રવણેંદ્રિયા પિકલેં । જે યેણેં ગીતાનિધાન દેખિલેં ।
આતા સ્વપ્નચિ હેં તુકલેં । સાચાસરિસેં

આધી વિવેકાચી ગોઠી । વરી પ્રતિપાદી કૃષ્ણ જગજેઠી ।
આણિ ભક્તરાજુ કિરીટી । પરિસત અસે

જૈસા પંચમાલાપુ સુગંધુ । કીં પરિમળ આણિ સુસ્વાદુ ।
તં ભલા જાહલા વિનોદુ । કથેચા ઇયે

કૈસી આગળિક દૈવાચી । જે ગંગા વોળલી અમૃતાચી ।
હો કાં જપતપેં શ્રોતયાંચી । ફળા આલી

આતાં ઇંદ્રિયજાત આઘવેં । તિહીં શ્રવણાચે ઘર રિઘાવેં ।
મગ સંવાદસુખ ભોગાવેં । ગીતાખ્ય હેં

હા અતિસો અતિપ્રસંગે । સાંડૂનિ કથાચિ તે સાંગે ।
જે કૃષ્ણાર્જુન દોઘે । બોલત હોતે

તે વેળી સંજયોં રાયાતેં મ્હણે । અર્જુન અધિષ્ઠિલા દૈવગુણેં ।
જે અતિપ્રીતી નારાયણેં । બોલિજતુ અસે

જેં ન સંગેચિ પિતયા વસુદેવાસી । જેં ન સંગે માતે દેવકીસી ।
જેં ન સંગેચિ બળિભદ્રાસી । તેં ગુહ્ય અર્જુનેંસી બોલત

દેવી લક્ષ્મીયેવઢી જવળીક । તેહી ન દેખે યા પ્રેમાચે સુખ ।
આણિ કૃષ્ણસ્નેહાચેં પિક । યાંતેચિ આથી

સનકાદિકાંચ્યા આશા । વાઢિનલ્યા હોત્યા કીર બહુવસા ।
પરી ત્યાહી યેણેં માને યશા । યેતીચિના

યા જગદીશ્વરાચેં પ્રેમ । એથ દિસતસે નિરુપમ ।
કૈસેં પાર્થેં યેણેં સર્વોત્તમ । પુણ્ય કેલેં

હો કાં જયાચિયા પ્રીતી । અમૂર્ત હા આલા વ્યક્તી ।
મજ એકવંકી યાચી સ્થિતી । આવડતુ અસે

એર્‍હવીં હા યોગિયા નાડળે । વેદાર્થાસી નાકળે ।
જેથ ધ્યાનાચેહી ડોળે । પાવતીના

તેં હા નિજસ્વરૂપ । અનાદિ નિષ્કંપ ।
પરી યેણે માનેં સકૃપ । જાહલા અસે

હા ત્રૈલોક્યપટાચિ ઘડી । આકારાચી પૈલથડી ।
કૈસા યાચિયે આવડી । આવરલા અસે

મગ દેવ મ્હણે અગા પંડુસુતા । હાચિ યોગુ આમ્હીં વિવસ્વતા ।
કથિલા પરી તે વાર્તા । બહુવાં દિવસાંચી

મગ તેણેં વિવસ્વતેં રવી । હે યોગસ્થિતિ આઘવી ।
નિરૂપિલી બરવી । મનૂપ્રતી

મનૂનેં આપણ અનુષ્ઠિલી । મગ ઇક્ષ્વાકુવા ઉપદેશિલી ।
ઐસી પરંપરા વિસ્તારિલી । આદ્ય હે ગા

મગ આણિકહી યા યોગાતે । રાજર્ષિ જાહલે જાણતે ।
પરી તેથોનિ આતાં સાંપ્રતેં । નેણિજે કોણી

જે પ્રાણિયાં કામી ભરૂ । દેહાચિવરી આદરુ ।
મ્હણોનિ પડલા વિસરુ । આત્મબોધાચા

અવ્હાંટલિયા આસ્થાબુદ્ધિ । વિષયસુખચિ પરમાવધિ ।
જીવુ તૈસા ઉપાધિ । આવડે લોકાં

એર્‍હવીં તરી ખવણેયાંચ્યા ગાંવીં । પાટાઊવેં કાય કરાવીં ।
સાંગે જાત્યંધા રવી । કાય આથી

કાં બહિરયાંચાં આસ્થાનીં । કવણે ગીતાતેં માની ।
કીં કોલ્હેયા ચાંદણીં । આવડી ઉપજે

પૈં ચંદ્રોદયા આરૌતેં । જયાંચે ડોળે ફુટતી અસતે ।
તે કાઊળે કેવીં ચંદ્રાતેં । ઓળખતી

તૈસે વૈરાગ્યાચી શિંવ ન દેખતી । જે વિવેકાચી ભાષા નેણતી ।
તે મૂર્ખ કેંવીં પાવતી । મજ ઈશ્વરાતે

કૈસા નેણોં મોહો વાઢીનલા । તેણેં બહુતેક કાળુ વ્યર્થ ગેલા ।
મ્હણોનિ યોગુ હા લોપલા । લોકીં ઇયે

તોચિ હા આજિ આતાં । તુજપ્રતી કુંતીસુતા ।
સાંગિતલા આમ્હીં તત્વતા । ભ્રાંતિ ન કરીં

હેં જીવીંચે નિજ ગુજ । પરી કેવીં રાખોં તુજ ।
જે પઢિયેસી તૂં મજ । મ્હણઊનિયાં

તૂં પ્રેમાચા પુતળા । ભક્તીચા જિવ્હાળા ।
મૈત્રિયેચી ચિત્કળા । ધનુર્ધરા

તૂં અનુસંગાચા ઠાવો । આતાં તુજ કાય વંચૂં જાવોં ।
જરી સંગ્રામારૂઢ આહોં । જાહલોં આમ્હી

તરી નાવેક હેં સહાવેં । ગાજાબજ્યહી ન ધરાવેં ।
પરી તુઝેં અજ્ઞાનત્વ હરાવેં । લાગે આધીં

તંવ અર્જુન મ્હણે હરી । માય આપુલેયાચા સ્નેહો કરી ।
એથ વિસ્મો કાય અવધારીં । કૃપાનિધી

તૂં સંસારશ્રાંતાંચી સાઊલી । અનાથ જીવાંચી માઊલી ।
આમુતેં કીર પ્રસવલી । તુઝીચ કૃપા

દેવા પાંગુળ એકાદેં વિઈજે । તરી જન્મોનિ જોજારૂ સાહિજે ।
હેં બોલોં કાય તુઝેં । તુજચિ પુઢાં

આતાં પુસેન જેં મી કાંહી । તેથ નિકેં ચિત્ત દેઈં ।
તેવીંચિ દેવેં કોપાવેં ના કાંહી । બોલા એકા

તરી માગીલ જે વાર્તા । તુવાં સાંગિતલી હોતી અનંતા ।
તે નાવેક મજ ચિત્તા । માનેચિના

જે તો વિવસ્વતુ મ્હણજે કાયી । ઐસેં હેં વડિલાં ઠાઊવેં નાહીં ।
તરી તુવાંચિ કેવીં પાહીં । ઉપદેશિલા

તો તરી આઇકિજે બહુતાં કાળાંચા । આણિ તૂં તંવ કૃષ્ણ સાંપેચા ।
મ્હણોનિ ગા ઇયે માતુચા । વિસંવાદુ

તેવીંચિ દેવા ચરિત્ર તુઝેં । આપણ કાંહી કાય જાણિજે ।
હેં લટિકે કેવીં મ્હણિજે । એકિહેળાં

પરી હેચિ માતુ આઘવી । મી પરિયેસેં તૈશી સાંગાવી ।
જે તુવાંચિ તયા રવીં કેવીં । ઉપદેશુ કેલા

તંવ કૃષ્ણ મ્હણે પંડુસુતા । તો વિવસ્વતુ જૈં હોતા ।
તૈં આમ્હી નસોં ઐસી ચિત્તા । ભ્રાંતિ જરી તુજ

તરી તૂં ગા હેં નેણસી । પૈં જન્મેં આમ્હાં તુમ્હાંસી ।
બહુતેં ગેલીં પરી તિયેં ન સ્મરસી । આપલી તૂં

મી જેણેં જેણેં અવસરેં । જેં જેં હોઊનિ અવતરેં ।
તે સમસ્તહી સ્મરેં । ધનુર્ધરા

મ્હણોનિ આઘવેં । મજ માગીલ આઠવેં ।
મી અજુહી પરિ સંભવે । પ્રકૃતિસંગે

માઝેં અવ્યયત્વ તરી ન નસે । પરી હોણેં જાણેં એક દિસે ।
તે પ્રતિબિંબે માયાવશેં । માઝાંચિ ઠાયીં

માઝી સ્વતંત્રતા તરી ન મોડે । પરી કર્માધીનુ ઐસા આવડે ।
તેંહી ભ્રાંતિબુદ્ધિ તરી ઘડે । એર્‍હવીં નાહીં

કીં એકચિ દિસે દુસરેં । તેં દર્પણાચેનિ આધારેં ।
એર્‍હવીં કાય વસ્તુવિચારેં । દુજેં આહે

તૈસા અમૂર્તચિ મી કિરીટી । પરી પ્રકૃતિ જૈં અધિષ્ઠીં ।
તૈં સાકારપણે નટેં નટીં । કાર્યાલાગીં

તે વેળી આપુલ્યાચેનિ કૈવારેં । મી સાકારુ હોઊનિ અવતરેં ।
મગ અજ્ઞાનાચેં આંધારેં । ગિળૂનિ ઘાલીં

અધર્માચિ અવધી તોડીં । દોષાંચીં લિહિલીં ફાડીં ।
સજ્જનાંકરવી ગુઢી । સુખાચી ઉભવીં

તે વેળી આપુલ્યાચેનિ કૈવારેં । મી સાકારુ હોઊનિ અવતરેં ।
મગ અજ્ઞાનાચેં આંધારેં । ગિળૂનિ ઘાલીં

અધર્માચિ અવધી તોડીં । દોષાંચીં લિહિલીં ફાડીં ।
સજ્જનાંકરવી ગુઢી । સુખાચી ઉભવીં

દૈત્યાંચીં કુળેં નાશીં । સાધૂંચા માનૂ ગિંવશીં ।
ધર્માસી નીતીશી । શેંજ ભરી

મી અવિવેકાચી કાજળી । ફેડૂની વિવેકદીપ ઉજળીં ।
તૈં યોગિયાં પાહે દિવાળી । નિરંતર

સ્વસુખે વિશ્વ કોંદે । ધર્મચિ જગીં નાંદે ।
ભક્તાં નિઘતી દોંદેં । સાત્વિકાચીં

તૈં પાપાચા અચળુ ફિટે । પુણ્યાચી પહાટ ફુટે ।
જૈં મૂર્તિ માઝી પ્રગટે । પંડુકુમરા

ઐસેયા કાજાલાગી । અવતરેં મી યુગીં યુગીં ।
પરિ હેંચિ વોળખે જો જગીં । તો વિવેકિયા

માઝે અજત્વેં જન્મણેં । અક્રિયતાચિ કર્મ કરણેં ।
હેં અવિકાર જો જાણે । તો પરમમુક્ત

તો ચાલિલા સંગે ન ચળે । દેહીંચા દેહા નાકળે ।
મગ પંચત્વીં તંવ મિળે । માઝાંચિ રૂપીં

એર્‍હવીં પરાપર ન શોચિતી । જે કામનાશૂન્ય હોતી ।
વાટા કેવેળીં ન વચતી । ક્રોધાચિયા

જે સદા મિયાંચિ આથિલે । માઝિયા સેવા જિયાલે ।
કાં આત્મબોધે તોષલે । વીતરાગ જે

જે તપોતેજાચિયા રાશી । કાં એકાયતન જ્ઞાનાસી ।
જે પવિત્રતા તીર્થાંસી । તીર્થરૂપ

તે મદ્ભાવા સહજેં આલે । મી તેચિ તે હોઊનિ ઠેલે ।
જે મજ તયાં ઉરલે । પદર નાહીં

સાંગે પિતળેચી ગંધિકાળિક । જે ફિટલી હોય નિઃશેખ ।
તૈં સુવર્ણ કાઈ આણિક । જોડૂં જાઈજે

તૈસે યમનિયમીં કડસલે । તે તપોજ્ઞાનીં ચોખળલે ।
મી તેચિ તે જાહલે । એથ સંશયો કાયસા

એર્‍હવીં તરી પાહીં । જે જૈસે માઝાં ઠાઈં ।
ભજતી તયા મીહી । તૈસાચિ ભજે

દેખેં મનુષ્યજાત સકળ । હેં સ્વભાવતા ભજનસીળ ।
જાહલેં અસે કેવળ । માઝાં ઠાયીં

પરી જ્ઞાનેંવીણ નાશિલે । જે બુદ્ધિભેદાસિ આલે ।
તેણેંચિ યા કલ્પિલેં । અનેકત્વ

મ્હણઊનિ અભેદીં ભેદુ દેખતી । યયા અનામ્યા નામેં ઠેવિતી ॥
દેવી દેવો મ્હણતી । અચર્ચાતેં

જેં સર્વત્ર સદા સમ । તેથે વિભાગ અધમોત્તમ ।
મતિવશેં સંભ્રમ । વિવંચિતી

મગ નાનાહેતુપ્રકારેં । યથોચિતેં ઉપચારેં ।
માનિલીં દેવતાંતરેં । ઉપાસિતી

તેથ જેં જેં અપેક્ષિત । તેં તૈસેંચિ પાવતિ સમસ્ત ।
પરી તે કર્મફળ નિશ્ચિત । વોળખ તૂં

વાચૂંનિ દેતેં ઘેતેં આણિક । નિભ્રાંત નાહી સમ્યક ।
એથ કર્મચિ ફળસૂચક । મનુષ્યલોકીં

જૈસેં ક્ષેત્રીં જેં પેરિજે । તેંવાંચૂનિ આન ન નિપજે ।
કાં પાહિજે તેંચિ દેખિજે । દર્પણાધારેં

ના તરી કડેયાતળવટીં । જૈસા આપુલાચિ બોલુ કિરીટી ।
પડિસાદુ હોઊનિ ઉઠી । નિમિત્તયોગેં

તૈસા સમસ્તાં યાં ભજનાં । મી સાક્ષિભૂતુ પૈં અર્જુના ।
એથ પ્રતિફળે ભાવના । આપુલાલી

આતાં યાચિપરી જાણ । ચાર્‍હી આહેતી હે વર્ણ ।
સૃજિલે મ્યાં ગુણ - । કર્મભાગેં

જે પ્રકૃતીચેનિ આધારેં । ગુણાચેનિ વ્યભિચારેં ।
કર્મેં તદનુસારેં । વિવંચિલી

એથ એકચિ હે ધનુષ્યપાણી । પરીં જાહલે ગા ચહૂં વર્ણીં ।
ઐસી ગુણકર્મીં કડસણી । કેલી સહજેં

મ્હણોનિ આઈકેં પાર્થા । હે વર્ણભેદસંસ્થા ।
મી કર્તા નવ્હે સર્વથા । યાચિલાગીં

હેં મજચિસ્તવ જાહલેં । પરી મ્યાં નાહીં કેલેં ।
ઐસે જેણે જાણિતલેં । તો સુટલા ગા

માગીલ મુમુક્ષુ જે હોતે । તિહીં ઐશિયાચિ જાણોનિ માતેં ।
કર્મે કેલીં સમસ્તેં । ધર્નુધરા

પરી તેં બીજેં જૈસીં દગ્ધલીં । નુગવતીચિ પેરલીં ।
તૈશીં કર્મેંચિ પરિ તયાં જાહલી । મોક્ષહેતુ

એથ આણિકહી એક અર્જુના । હે કર્માકર્મવિવંચના ।
આપુલિયે ચાડે સજ્ઞાના । યોગ્ય નોહે

મર્મ મ્હણિજે તેં કવણ । અથવા અકર્મા કાય લક્ષણ ।
ઐસેં વિચારિતાં વિચક્ષણ । ગુંફોનિ ઠેલે

જૈસેં કા કુડેં નાણેં । ખર્‍યાચેનિ સારખેપણેં ।
ડોળ્યાંચેહિ દેખણેં । સંશયી ઘાલી

તૈસે નૈષ્કર્મ્યતેચેનિ ભ્રમેં । ગિંવસિજત આહાતિ કર્મેં ।
જે દુજી સૃષ્ટિ મનોધર્મેં । કરૂં શકતી

વાચૂનિ મૂર્ખાચી ગોઠી કાયસી । એથ મોહલે ગા ક્રાંતદર્શી ।
મ્હણોનિ આતાં તેચિ પરિયેસીં । સાંગેન તુજ

તરી કર્મ મ્હણજે સ્વભાવેં । જેથ વિશ્વાકારુ સંભવે ।
તે સમ્યક આધીં જાણાવેં । લાગે એથ

મગ વર્ણાશ્રમાસિ ઉચિત । જે વિશેષ કર્મ વિહિત ।
તેંહી વોળખાવેં નિશ્ચિત । ઉપયોગેંસીં

પાઠીં જેં નિષિદ્ધ મ્હણિપે । તેંહી બુઝાવેં સ્વરૂપેં ।
યેતુલેનિ યેથ કાંહી ન ગુંફે । આપૈસેંચિ

એર્‍હવીં જગ હેં કર્માધીન । ઐસી યાચી વ્યાપ્તી ગહન ।
પરિ તેં અસો આઇકેં ચિન્હ । પ્રાપ્તાચેં ગા

જો સકળકર્મીં વર્તતાં । દેખે આપુલી નૈષ્કર્મ્યતા ।
કર્મસંગે નિરાશતા । ફળાચિયા

આણિ કર્તવ્યતેલાગીં । જયા દુસરેં નાહીં જગીં ।
ઐસિયા નૈષ્કર્મતા તરી ચાંગી । બોધલા અસે

પરિ ક્રિયાકલાપુ આઘવા । આચરતુ દિસે બરવા ।
તરી તો ઇહીં ચિન્હીં જાણાવા । જ્ઞાનિયા ગા

જૈસા કાં જળાપાશીં ઉભા ઠાકે । તો જરી આપણપેં જળામાજિં દેખે ।
તરી તો નિભ્રાંત વોળખે । મ્હણે મી વેગળા આહે

અથવા નાવે હન જો રિગે । તો થડિયેચે રુખ જાતાં દેખે વેગેં ।
તેચિ સાચોકારેં જોં પાહોં લાગે । તંવ રુખ મ્હણે અચળ

તૈસે સર્વ કર્મીં અસણેં । તેં ફુડેં માનૂનિ વાયાણેં ।
મગ આપણપેં જો જાણે । નૈષ્કર્મ્યુ ઐસા

આણિ ઉદોઅસ્તાચેનિ પ્રમાણેં । જૈસે ન ચલતાં સૂર્યાચેં ચાલણેં ।
તૈસેં નૈષ્કર્મ્યત્વ જાણે । કર્મીચિ અસતાં

તો મનુષ્યાસારિખા તરી આવડે । પરી મનુષ્યત્વ તયા ન ઘડે ।
જૈસેં જળીં જળામાજીં ન બુડે । ભાનુબિંબ

તેણેં ન પાહતાં વિશ્વ દેખિલેં । ન કરિતાં સર્વ કેલે ।
ન ભોગિતાં ભોગિલેં । ભોગ્યજાત

એકેચિ ઠાયીં બૈસલા । પરિ સર્વત્ર તોચિ ગેલા ।
હેં અસો વિશ્વ જાહલા । આંગેંચિ તો

જયા પુરુષાચાં ઠાયીં । કર્માચા તરી ખેદુ નાહીં ।
પરી ફળાપેક્ષા કહીં । સંચરેના

આણિ હેં કર્મ મી કરીન । અથવા આદરિલે સિદ્ધી નેઈન ।
યેણેં સંકલ્પેંહી જયાચેં મન । વિટાળેના

જ્ઞાનાગ્નિચેનિ મુખેં । જેણેં જાળિલી કર્મેં અશેખેં ।
તો બ્રહ્મચિ મનુષ્યવેખેં । વોળખ તૂં

જો શરીરીં ઉદાસુ । ફળભોગીં નિરાસુ ।
નિત્યતા ઉલ્હાસુ । હોઊનિ અસે

જો સંતોષાચાં ગાભારાં । આત્મબોધાચિયા વોગરા ।
પુરે ન મ્હણેચિ ધનુર્ધરા । આરોગિતાં

કૈસા અધિકાધિક આવડી । ઘેત મહાસુખાચી ગોડી ।
સાંડોનિયાં આશા કુરોંડી । અહંભાવેસીં

મ્હણોનિ અવસરેં જેં જેં પાવે । તેણેચિ તો સુખાવે ।
જયા આપુલે આણિ પરાવેં । દોન્હી નાહીં

તો દિઠી જેં પાહે । તે આપણચિ હોઊનિ જાયે ।
આઇકેં તેં આહે । તોચિ જાહાલા

ચરણીં હન ચાલે । મુખેં જેં જેં બોલે ।
ઐસેં ચેષ્ટાજાત તેતુલેં । આપણચિ જો

હેં અસો વિશ્વ પાહીં । જયાસિ આપણપેવાંચૂનિ નાહીં ।
આતા કવણ તેં કર્મ કાયી । બાધી તયાતેં

હા મત્સરુ જેથ ઉપજે । તેતુલે નુરેચિ જયા દુજેં ।
તો નિર્મત્સરુ કાઇ મ્હણિજે । બોલવરી

મ્હણોનિ સર્વાંપરી મુક્તુ । તો સકર્મુચિ તો કર્મરહિતુ ।
સગુણ પરિ ગુણાતીતુ । એથ ભ્રાંતિ નાહીં

તો દેહસંગે તરી અસે । પરી ચૈતન્યાસારિખા દિસે ।
પાહતાં પરબ્રહ્માચેનિ કસેં । ચોખાળુ ભલા

ઐસાહી પરી કૌતુકેં । જરી કર્મે કરી યજ્ઞાદિકેં ।
તરી તિયેં લયા જાતી અશેખેં । તયાચાંચિ ઠાયીં

અકાળીંચી અભ્રેં જૈસી । ઉર્મીવિણ આકાશીં ।
હારપતી આપૈશીં । ઉદયલીં સાંતી

તૈશીં વિધીવિધાન વિહિતેં જરી આચરે તો સમસ્તેં ।
તરી તિયેં ઐક્યભાવેં ઐક્યાતેં । પાવતીચિ ગા

જેં હેં હવન મી હોતા । કાં ઇયે યજ્ઞીં હા ભોક્તા ।
ઐસીયા બુદ્ધીસિ નાહી ભંગતા । મ્હણઊનિયાં

જે ઇષ્ટયજ્ઞ યજાવે । તેં હવિર્મંત્રાદિ આઘવેં ।
તો દેખતસે અવિનાશભાવેં । આત્મબુદ્ધિ

મ્હણઊનિ બ્રહ્મ તેંચિ કર્મ । ઐસેં બોધા આલે જયા સમ ।
તયા કર્તવ્ય તેં નૈષ્કર્મ્ય । ધનુર્ધરા

આતાં અવિવેકકુમારત્વા મુકલે । જયાં વિરક્તીચે પાણિગ્રહણ જાહલેં ।
મગ ઉપાસન જિહીં આણિલેં । યોગાગ્નીચેં

જે યજનશીલ અહર્નિશીં । જિહીં અવિદ્યા હવિલી મનેંસી ।
ગુરુવાક્યહુતાશીં । હવન કેલેં

તિહીં યોગાગ્નિકીં યજિજે । તો દૈવયજ્ઞુ મ્હણિજે ।
જેણે આત્મસુખ કામિજે । પંડુકુમરા

દૈવાસ્તવ દેહાચે પાળણ । ઐસા નિશ્ચયો પરિપૂર્ણ ।
જો ચિંતીના દેહભરણ । તો મહાયોગી જાણ દૈવયોગેં

આતાં અવધારીં સાંગેન આણિક । જે બ્રહ્માગ્ની સાગ્નિક ।
તયાંતે યજ્ઞેંચિ યજ્ઞુ દેખ । ઉપાસિજે

એથ સંયમાગ્નિહોત્રી । જે યુક્તિત્રયાંચ્યાં મંત્રીં ।
યજન કરિતી પવિત્રીં । ઇંદ્રિયદ્રવ્યીં

એકાં વૈરાગ્યરવિ વિવળે । તંવ સંયતી વિહાર કેલે ।
તેથ અપાવૃત્ત જાહલે । ઇંદ્રિયાનળ

તિહીં વિરક્તીચી જ્વાળા ઘેતલી । તંવ વિકારાંચી ઇંધને પળિપલીં ।
તેથ આશાધૂમેં સાંડિલીં । પાંચહી કુંડેં

મગ વાક્યવિધીચિયા નિરવડી । વિષયઆહુતિ ઉદંડી ।
હવન કેલેં કુંડી । ઇંદ્રિયાગ્નીચાં

એકીં યયાપરી પાર્થા । દોષુ ક્ષાળિલે સર્વથા ।
આણિકીં હૃદયારણીં મંથા । વિવેકુ કેલા

તો ઉપશમેં નિહટિલા । ધૈર્યેં વરી દાટિલા ।
ગુરુવાક્યેં કાઢિલા । બળકટપણેં

ઐસે સમરસેં મંથન કેલેં । તેથ ઝડકરી કાજા આલેં ।
જે ઉજ્જીવન જહાલેં । જ્ઞાનાગ્નીચેં

પહિલા ઋદ્ધિસિદ્ધીચા સંભ્રમુ । તો નિવર્તોનિ ગેલા ધૂમુ ।
મગ પ્રગટલા સૂક્ષ્મુ । વિસ્ફુલિંગુ

મન તયાચે મોકળેં । તેચિ પેટવણ ઘાતલેં ।
જેં યમદમીં હળુવારલેં । આઇતેં હોતેં

તેણેં સાદુકપણેં જ્વાળા સમૃદ્ધા । મગ વાસનાંતરાચિયા સમિધા ।
સ્નેહેંસી નાનાવિધા । જાળિલિયા

તેથ સોહંમંત્રેં દીક્ષિતીં । ઇંદ્રિયકર્માંચિયા આહુતી ।
તિયે જ્ઞાનાનળીં પ્રદીપ્તીં । દિધલિયા

પાઠીં પ્રાણક્રિચેનિ સ્રુવેનિશીં । પૂર્ણાહુતી પડલી હુતાશીં ।
તેથ અવભૃત સમરસીં । સહજેં જાહલેં

મગ આત્મબોધીંચે સુખ । જે સંયમાગ્નીચેં હુતશેષ ।
તોચિ પુરોડાશુ દેખ । ઘેતલા તિહીં

એક ઐશિયા ઇહીં યજનીં । મુક્ત તે જાહલે ત્રિભુવનીં ।
યા યજ્ઞક્રિયા તરી આનાની । પરિ પ્રાપ્ય તેં એક

એક દ્રવ્યયજ્ઞુ મ્હણિપતી । એક તપસામગ્રિયા નિપજતી ।
એક યોગયાગુહી આહાતી । જે સાંગિતલે

એકીં શબ્દીં શબ્દુ યજિજે । તો વાગ્યજ્ઞુ મ્હણિજે ।
જ્ઞાને જ્ઞેય ગમિજે । તો જ્ઞાનયજ્ઞુ

હેં અર્જુના સકળ કુવાડેં । જે અનુષ્ઠિતાં અતિસાંકડે ।
પરી જિતેંદ્રિયાસીચિ ઘડે । યોગ્યતાવશેં

તે પ્રવીણ તેથ ભલે । આણિ યોગસમૃદ્ધી આથિલે ।
મ્હણોનિ આપણપાં તિહીં કેલે । આત્મહવન

મગ અપાગ્નીચાં મુખી । પ્રાણદ્રવ્યેં દેખી ।
હવન કેલેં એકીં । અભ્યાસયોગેં

એકુ અપાનુ પ્રાણીં અર્પિતી । એક દોહીંતેંહી નિરુંધિતી ।
તે પ્રાણાયામી મ્હણિપતી । પંડુકુમરા

એક વજ્રયોગક્રમેં । સર્વાહારસંયમેં ।
પ્રાણીં પ્રાણુ સંભ્રમેં । હવન કરિતી

ઐસે મોક્ષકામ સકળ । સમસ્ત હે યજનશીળ ।
જિહીં યજ્ઞદ્વારા મનોમળ । ક્ષાળણ કેલે

જયા અવિદ્યાજાત જાળિતાં । જે ઉરલેં નિજસ્વભાવતા ।
જેથ અગ્નિ આણિ હોતા । ઉરેચિના

જેથ યજિતયાચા કામુ પુરે । યજ્ઞીંચેં વિધાન સરે ।
માગુતે જેથૂનિ વોસરે । ક્રિયાજાત

વિચાર જેથ ન રિગે । હેતુ જેથ ન નિગે ।
જેં દ્વૈતદોષસંગેં । સિંપેચિના

ઐસેં અનાદિસિદ્ધ ચોખટ । જેં જ્ઞાન યજ્ઞાવશિષ્ટ ।
તેં સેવિતી બ્રહ્મનિષ્ઠ । બ્રહ્માહંમંત્રે

ઐસે શેષામૃતે ધાલે । કીં અમર્ત્યભાવા આલે ।
મ્હણોનિ બ્રહ્મ તે જહાલે । અનાયાસે

યેરાં વિરક્તિ માળ ન ઘાલીચિ । જયાં સંયમાગ્નીચી સેવા ન ઘડેચિ ।
જેં યોગયાગુ ન કરિતીચિ । જન્મલે સાંતે

જયાં ઐહિક ધડ નાહીં । તયાંચેં પરત્ર પુસસી કાઈ ।
મ્હણોનિ સાંગોં કાં વાંઈ । પંડુકુમરા

ઐસે બહુતીં પરીં અનેગ । જે સાંગિતલે તુજ કાં યાગ ।
તે વિસ્તારુનિ વેદેંચિ ચાંગ । મ્હણિતલે આહાતી

પરિ તેણેં વિસ્તારેં કાય કરાવેં । હેંચિ કર્મસિદ્ધ જાણાવેં ।
યેતુલેનિ કર્મબંધુ સ્વભાવેં । પાવેલ ના

અર્જુના વેદુ જયાંચે મૂળ । જે ક્રિયાવિશેષેં સ્થૂળ ।
જયાં નવ્હાળિયેચે ફળ । સ્વર્ગસુખ

તે દ્રવ્યાદિયાગુ કીર હોતી । પરી જ્ઞાનયજ્ઞાચી સરી ન પવતી ।
જૈશી તારાતેજસંપત્તી । દિનકરાપાશીં

દેખેં પરમાત્મસુખનિધાન । સાધાવયા યોગીજન ।
જેં ન વિસંબિતી અંજન । ઉન્મેષનેત્રીં

જેં ધાંવતયા કર્માચી લાણી । નૈષ્કર્મ્યબોધાચી ખાણી ।
જેં ભુકેલિયા ધણી । સાધનાચી

જેથ પ્રવૃત્તિ પાંગુળ જાહલી । તર્કાચી દિઠી ગેલી ।
જેણેં ઇંદ્રિયે વિસરલીં । ઇંદ્રિયસંગુ

મનાચે મનપણ ગેલેં । જેથ બોલાચે બોલપણ ઠેલેં ।
જયામાજિ સાંપડલેં । જ્ઞેય દિસેં

જેથ વૈરાગ્યાચા પાંગુ ફિટે । વિવેકાચાહી સોસુ તુટે ।
જેથ ન પાહતા સહજ ભેટે । આપણપેં

તેં જ્ઞાન પૈં ગા બરવેં । જરી મનીં આથિ આણાવેં ।
તરી સંતાં યાં ભજાવેં । સર્વસ્વેંશીં

જે જ્ઞાનાચા કુરુઠા । તેથ સેવા હા દારવંટા ।
તૂ સ્વાધીન કરી સુભટા । વોળગોની

તરી તનુમનુજીવેં । ચરણાસી લાગાવેં ।
આણિ અગર્વતા કરાવેં । દાસ્ય સકળ

મગ અપેક્ષિત જેં આપુલેં । તેંહી સાંગતી પુસિલેં ।
જેણે અંતઃકરણ બોધલેં । સંકલ્પા ન યે

જયાચેનિ વાક્યૌજિવડેં । જાહલેં ચિત્ત નિધડેં ।
બ્રહ્માચેનિ પાડે । નિઃશંકુ હોય

તે વેળીં આપણપેયા સહિતેં । ઇયે અશેષેંહી ભૂતેં ।
માઝાં સ્વરૂપીં અખંડિતેં । દેખસી તૂં

ઐસેં જ્ઞાનપ્રકાશેં પાહેલ । તૈં મોહાંધકારૂ જાઈલ ।
જૈં ગુરુકૃપા હોઈલ । પાર્થા ગા

જરી કલ્મષાંચા આગરુ । તૂં ભ્રાંતીચા સાગરુ ।
વ્યામોહાચા ડોંગરુ । હોઊનિ અસસી

તર્હી જ્ઞાનશક્તીચેનિ પાડેં । હેં આઘવેંચી ગા થોકડેં ।
ઐસે સામર્થ્ય અસે ચોખડેં । જ્ઞાની ઇયે

દેખેં વિશ્વભ્રમાઐસા । જો અમૂર્તાચા કવડસા ।
તો જયાચિયા પ્રકાશા । પુરેચિના

તયા કાયસેં હેં મનોમળ । હેં બોલતાંચિ અતિ કિડાળ ।
નાહીં યેણેં પાડેં હે ઢિસાળ । દુજેં જગીં

સાંગે ભુવનત્રયાચી કાજળી । જે ગગનામાજિ ઉધવલી ।
તિયે પ્રળયીંચે વાહુટળી । કાય અભ્ર પુરે

કીં પવનાચેનિ કોંપેં । પાણિયેંચિ જો પળિપેં ।
તો પ્રળયાનળુ દડપે । તૃણેં કાષ્ઠે કાઇ

મ્હણોનિ અસે હેં ન ઘડે । તેં વિચારિતાંચિ અસંગડે ।
પુઢતી જ્ઞાનાચેનિ પાડેં । પવિત્ર ન દિસે

એથ જ્ઞાન હેં ઉત્તમ હોયે । આણિકહી એક તૈસેં કે આહે ।
જૈસેં ચૈતન્ય કાં નોહે । દુસરે ગા

યા મહાતેજાચેનિ કસેં । જરી ચોખાળુ પ્રતિબિંબ દિસે ।
કાં ગિંવસિલેં ગિંવસે । આકાશ હેં

ના તરી પૃથ્વીચેનિ પાડેં । કાંટાળેં જરી જોડે ।
તરી ઉપમા જ્ઞાની ઘડે । પંડુકુમરા

મ્હણૂની બહુતીં પરીં પાહતાં । પુઢતપુઢતી નિર્ધારિતા ।
હે જ્ઞાનાચી પવિત્રતા । જ્ઞાનીંચિ આથિ

જરી અમૃતાચિ ચવી નિવડિજે । તરી અમૃતાસારખી મ્હણિજે ।
તૈસેં જ્ઞાન હેં ઉપમિજે । જ્ઞાનેસીંચિ

આતાં યાવરિ જે બોલણે । તે વાયાં વેળુ ફેડણેં ।
તંવ સાંચચિ જી હે પાર્થુ મ્હણે । જેં બોલત અસાં

પરિ તેંચિ જ્ઞાન કેવીં જાણાવેં । ઐસેં અર્જુનેં જંવ પુસાવેં
તંવ તેં મનોગત દેવેં । જાણિતલેં

મગ મ્હણતસે કિરીટી । આતાં ચિત્ત દેયીં ગોઠી ।
સાંગેન જ્ઞાનાચિયે ભેટી । ઉપાય તુજ

તરી આત્મસુખાચિયા ગોડિયા । વિટે જો કાં સકળ વિષયાં ।
જયાં ઠાયીં ઇંદ્રિયાં । માનુ નાહી

જો મનાચિ ચાડ ન સાંગે । જો પ્રકૃતીચે કેલેં નેઘે ।
જો શ્રદ્ધેચેનિ સંભોગેં । સુખિયા જાહલા

તયાતેંચિ ગિંવસિત । હેંહેં જ્ઞાન પાંવે નિશ્ચિત ।
જયામાજિ અચુંબિત । શાંતિ અસે

તેં હૃદયીં પ્રતિષ્ઠે । આણિ શાંતીચા અંકુર ફુટે ।
મગ વિસ્તાર બહુ પ્રકટે । આત્મબોધાચા

મગ જેઊતિ વાસ પાહિજે । તેઊતિ શાંતીચિ દેખિજે ।
તેથ અપારા પારુ નેણિજે । નિર્ધારિતાં

ઐસા હા ઉત્તરોત્તરુ । જ્ઞાનબીજાચા વિસ્તારુ ।
સાંગતા અસે અપારુ । પરિ અસો આતાં

અજ્ઞાશ્ચાશ્રદ્દધાનશ્ચ સંશયાત્મા વિનશ્યતિ ।
માયં લોકોઽસ્તિ ન પરો ન સુખં સંશયાત્મનઃ ॥
ઐકેં જયા પ્રાણિયાચાં ઠાયીં । ઇયા જ્ઞાનાચી આવડી નાહીં ।
તયાચેં જિયાલેં મ્હણોં કાઈ । વરી મરણ ચાંગ

શૂન્ય જૈસેં ગૃહ । કાં ચૈતન્યેંવીણ દેહ ।
તૈસેં જીવિત તેં સંમોહ । જ્ઞાનહીના

અથવા જ્ઞાન કીર આપુ નોહે । પરી તે ચાડ એકી જરી વાહે ।
તરી તેથ જિવ્હાળા કાંહી આહે । પ્રાપ્તીચા પૈં

વાંચૂનિ જ્ઞાનાચી ગોઠી કાયસી । પરી તે આસ્થાહી ન ધરી માનસીં ।
તરી તો સંશયરૂપ હુતાશીં । પડિલા જાણ

જે અમૃતહી પરિ નાવડે । ઐસેં સાવિયાચિ આરોચકુ જૈં પડે ।
તૈં મરણ આલે આલેં અસે ફુડેં । જાણોં યે કીં

તૈસા વિષયસુખેં રંજે । જો જ્ઞાનેંસીંચિ માજે ।
તો સંશયે અંગીકારિજે । એથ ભ્રાંતિ નાહીં

મગ સંશયી જરી પડલા । તરી નિભ્રાંત જરી નાસલા ।
તિ ઐહિકપરત્રા મુકલા । સુખાસી ગા

જયા કાળજ્વરુ આંગી બાણે । તો શીતોષ્ણેં જૈશીં નેણે ।
આગી આણિ ચાંદિણેં । સરિસેંચિ માની

તૈસે સાચ આણિ લટિકેં । વિરુદ્ધ આણિ નિકેં ।
સંશયી તો નોળખે । હિતાહિત

હા રાત્રિદિવસુ પાહીં જૈસા । જાત્યંધા ઠાઉવા નાહીં ।
તૈસે સંશયીં અસતાં કાહીં । મના ન યે

મ્હણઊનિ સંશયાહુનિ થોર । આણિક નાહી પાપ ઘોર ।
હા વિનાશાચી વાગુર । પ્રાણિયાસી

યેણેં કારણે તુવા ત્યજાવા । આધી હાચિ એકુ જિણાવા ।
જો જ્ઞાનાચિયા અભાવા- । માજી અસે

જૈં અજ્ઞાનાચે ગડદ પડે । તૈં હા બહુવસ મનીં વાઢે ।
મ્હણોનિ સર્વથા માગુ મોડે । વિશ્વાસાચા

હૃદયી હાચિ ન સમાયે । બુદ્ધીંતે ગિંવસૂનિ ઠાયે ।
તેથ સંશયાત્મક હોયે । લોકત્રય

ઐસે જરી થોરાવે । તરી ઉપાયેં એકેં આંગવે ।
જરી હાતી હોય બરવેં । જ્ઞાનખડ્ગ

તરી તેણેં જ્ઞાનશસ્ત્રેં તિખટેં । નિખળુ હા નિવટે ।
મગ નિઃશેષ ખતા ફિટે । માનસીંચા

યાકારણે પાર્થા । ઉઠીં વેગીં વરૌતા ।
નાશુ કરોનિ હૃદયસ્થા । સંશયાસી

ઐસે સર્વજ્ઞાનાચા બાપુ । જો કૃષ્ણ જ્ઞાનદીપુ ।
તો મ્હણતસે સકૃપુ । ઐકેં રાયા

તંવ યા પૂર્વાપર બોલાચા । વિચારુનિ કુમરુ પંડૂચા ।
કૈસા પ્રશ્નુ હન અવસરીંચા । કરિતા હોઈલ

તે કથેચી સંગતિ । ભાવાચી સંપત્તિ ।
રસાચિ ઉન્નતિ । મ્હણિપેલ પુઢાં

જયાચિયા બરવેપણીં । કીજે આઠાં રસાંચી ઓવાળણી ।
સજ્જનાચિયે આયણી । વિસાંવા જગી

તો શાંતુચિ અભિનવેલ । તે પરિયેસા મ઱હાઠે બોલ ।
જે સમુદ્રાહૂનિ ખોલ । અર્થભરિત

જૈસેં બિંબ તરી બચકેં એવઢેં । પરિ પ્રકાશા ત્રૈલોક્ય થોકડેં ।
શબ્દાચી વ્યાપ્તી તેણેં પાડેં । અનુભવાવી

ના તરી કામિતયાચિયા ઇચ્છા । ફળે કલ્પવૃક્ષુ જૈસા ।
બોલ વ્યાપકુ હોય તૈસા । તરી અવધાન દ્યાવે

હેં અસો કાય મ્હણાવેં । સર્વજ્ઞુ જાણતીં સ્વભાવેં ।
તરી નિકેં ચિત્ત દ્યાવેં । હેં વિનંતી માઝી

જેથ સાહિત્ય આણિ શાંતિ । હે રેખા દિસે બોલતી ।
જૈસી લાવણ્યગુણકુળવતી । આણિ પતિવ્રતા

આધીંચિ સાખર આવડે । આણિ તેચિ જરી ઓખદીં જોડે ।
તરી સેવાવી ના કાં કોડેં । નાવાનાવા

સહજે મલયાનિળુ મંદ સુગંધુ । તયા અમૃતાચા હોય સ્વાદુ ।
આણિ તેથેંચિ જોડે નાદુ । જરી દૈવગત્યા

તરી સ્પર્શેં સર્વાંગ નિવવી । સ્વાદેં જિવ્હેતેં નાચવી ।
તેવીચિ કાનાકરવીં । મ્હણવી બાપુ માઝા

તૈસે કથેચેં ઇયે ઐકણેં । એક શ્રવણાસિ હોય પારણેં ।
મગ સંસારદુઃખ મૂળવણેં । વિકૃતીવિણેં

જરી મંત્રેચિ વૈરી મરે । તરી વાયાંચિ કાં બાંધાવીં કટારેં ।
રોગ જાયે દુધેં સાખરે । તરી નિંબ કાં પિયાવા

તૈસા મનાચા મારુ ન કરિતાં । આણિ ઇંદ્રિયાં દુઃખ ન દેતાં ।
એથ મોક્ષુ અસે આયતા । શ્રવણાચિમાજી

મ્હણોનિ આથિલિયા આરાણુકા । ગીતાર્થુ હા નિકા ।
જ્ઞાનદેવો મ્હણે આઇકા । નિવૃત્તીદાસુ