જ્ઞાનામૃતસારસંહિતા · અધ્યાય 1.7

ઇતિ શ્રી-નારદ-પઞ્ચ-રાત્રે જ્ઞાનામૃત-સારે પ્રથ્મૈક-રાત્રે
લોમશ-નારદ-સંવાદે ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
પ્રથમૈક-રાત્રે સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
સંભાષ્ય લોમશં તસ્માજ્ જગામ નારદો મુનિઃ ।
પુષ્પ-ભદ્રા-નદી-તીરમ્ અતીવ સુમનોહરમ્

યત્રાસ્તે શૃઙ્ગ-કૂટશ્ ચ શુદ્ધ-સ્ફટિક-સન્નિભિઃ ।
નાના-વૃક્ષ-સમાયુક્તૈસ્ ત્રિભિર્ અન્યૈઃ સરોવરૈઃ

હંસકારણ્ડવાકીર્ણૈર્ ભ્રમરૈર્ ધ્વનિ-સુન્દરૈઃ ।
પુંસ્-કોકિલ-નિનાદૈશ્ ચ સન્તતં સુમનોહરૈઃ

શૈત્ય-સૌગન્ધ્ય-માન્ધ્યૈશ્ ચ વાયુભિઃ સુરભી-કૃતૈઃ ।
સમાધિ-યુક્તો યત્રાસ્તે માર્કણ્ડેયો મહા-મુનિઃ

સ મુનિર્ નારદં દૃષ્ટ્વા ભક્ત્યા ચ પ્રણનામ ચ ।
પપ્રચ્છ કુશલં શાન્તં શાન્તઃ સત્ત્વ-ગુણાશ્રયઃ

માર્કણ્ડેયો ઉવાચ
અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવનં ચાતિસાર્થકમ્ ।
મમાશ્રમે પુણ્ય-રાશિર્ બ્રહ્મ-પુત્રશ્ ચ નારદઃ

અહો દેવર્ષિ-પ્રવરો દીપ્તમાન્ બ્રહ્મ-તેજસા ।
ક્વ યાસિ કુત આયાસિ કિં તે મનસિ વર્તતે

માનસં પ્રાણિનામ્ એવ સર્વ-કર્મૈક-કારણમ્ ।
મનોનુરૂપં વાક્યં ચ વાક્યેન પ્રસ્ફુટં મનઃ

મુનેશ્ ચ વચનં શ્રુત્વા વીણા-પાણિ સ્વમ્ ઈપ્સિતમ્ ।
ઉવાચ સસ્મિતં શાન્તં વચઃ સત્યં સુધોપમમ્

નારદ ઉવાચ
હે બન્ધો યામિ કૈલાસં જ્ઞાનાર્થં જ્ઞાનિનાં વરમ્ ।
દ્રષ્ટું મહા-દેવં ચ પ્રણામં કર્તુમ્ ઈશ્વરમ્

પૂજાં ગૃહીત્વા ચેત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રયયૌ નારદો મુનિઃ ।
માર્કણ્ડેયશ્ ચ શોકાર્તઃ સદ્વિચ્છેદઃ સુદારુણઃ

હિમાલયં ચ દુર્લઘ્યં વિલઘ્યં ચૈવ લીલયા ।
સ્વર્ગ-મન્દાકિની-તીરં કૈલાસં પ્રયયૌ મુનિઃ

દદર્શ વટ-વૃક્ષં ચ યોજનાયતમ્ ઉચ્છ્રિતમ્ ।
શોભિતં શતકૈઃ સ્કન્ધૈઃ રક્ત-પક્વ-ફલાન્વિતૈઃ

સુસ્નિગ્ધૈઃ સુન્દરૈઃ રમ્યૈ રમ્ય-પક્ષીન્દ્ર-સંકુલૈઃ ।
સિદ્ધેન્દ્રૈશ્ ચ મુનીન્દ્રૈશ્ યોગીન્દ્રૈઃ પરિશોભિતમ્

પ્રણતાંસ્ તાંશ્ ચ સંભાષ્ય પાર્વતી-કાનનં યયૌ ।
સુન્દરં વર્તુલાકારં ચતુર્-યોજનમ્ ઈપ્સિતમ્

શોભિતં સુન્દરૈ રમ્યૈઃ સપ્તભિશ્ ચ સરોવરૈઃ ।
શશ્વન્-મધુકરાસક્ત-પદ્મ-રાજિ-વિરાજિતૈઃ

નીલ-રક્તોત્પલ-દલ-પટલૈઃ પરિશોભિતૈઃ ।
પુષ્પોદ્યાનૈશ્ ચ શતકૈઃ પુષ્પિતૈઃ સુમનોહરૈઃ

મલ્લિકા-માલતી-કુન્દ-યૂથિકા-માધવી-લતા ।
કેતકી-ચમ્પકાશોક-મન્દારક-વિરાજિકા

નાગ-પુન્નાગ-કુટજપાટલાજ્ઞિણ્ટ્જ્ઞિજ્જ્ઞિકા ।
વિષ્ણુ-ક્રાન્તા ચ તુલસી શોફલી સપ્તલા તથા

એતેષાં ચ સમૂહૈશ્ ચ પુષ્પ-વલ્લી-વિરાજિતૈઃ ।
આમ્રૈર્ આમ્રાતકૈસ્ તાલનારિકેલૈઃ પિયાલકૈઃ

ખર્જૂરૈશ્ ચ ગુવાકૈશ્ ચ પલાસૈર્ જમ્બુભિસ્ તથા ।
દાડિમ્બૈશ્ ચાપિ જમ્બીરૈર્ નિમ્બૈશ્ ચૈવ વટૈસ્ તથા

કરઞ્જૈર્ વદરીભિશ્ ચ પરિતઃ શ્રી-ફલોજ્જ્વલૈઃ ।
કદમ્બાનાં કદમ્બૈશ્ ચ તિન્તિણ્ડીનાં કદમ્બકૈઃ

અશ્વત્થૈઃ સરલૈઃ શાલૈઃ શાલ્મલીનાં સમૂહકૈઃ ।
વટ-શાખોટકૈઃ કુન્દૈઃ શંગુભિઃ સપ્ત-પર્ણકૈઃ

પિચ્છિલૈઃ પર્ણ-શાલૈશ્ ચ ગમ્ભારિભિશ્ ચ વલ્ગુકૈઃ ।
હિઙ્ગુલૈર્ અઞ્જનૈર્ વલ્કૈર્ ભૂર્જ-પત્રૈઃ સપત્રકૈઃ

અન્યૈશ્ ચ દુર્લભૈર્ વન્યૈઃ પુષ્પ-પત્રૈર્ વિરાજિતમ્ ।
કલ્પ-વૃક્ષૈઃ પારિજાતૈશ્ ચારુ-ચન્દન-પલ્લવૈઃ

સુસ્નિગ્ધ-સ્થલ-પદ્મૈશ્ ચ ચિત્રિતૈર્ ભૂમિ-ચમ્પકૈઃ ।
અન્યૈશ્ ચ દુર્લભૈર્ વન્યૈઃ પુષ્પ-પત્રૈર્ વિભૂષિતમ્

સિંહેન્દ્રૈઃ શરભેન્દ્રૈશ્ ચ ગજેન્દ્રૈર્ ગણ્ડકેન્દ્રૈઃ ।
શાર્દૂલેન્દ્રૈશ્ ચ મહિષૈર્ અશ્વૈશ્ ચ વન્ય-શૂકરૈઃ

શલ્લકૈર્ બલ્લકૈર્ મર્કૈઃ કૂટૈશ્ ચ શશકૈઃ શકૈઃ ।
કૃષ્ણ-સારૈશ્ ચ હરિણૈશ્ ચમરી-ચામરોજ્જ્વલમ્

28 ॥
પુંસ્-કોકોલ-કુલાનાં ચ ગાનૈશ્ ચ વિરાજિતમ્ ।
મત્તાનાં પલ્લવ-સ્થાનાં માધવેષુ મનોહરમ્

શુકાનાં રાજ-હંસાનાં મયૂરાણાં ચ પુત્રકૈઃ ।
ક્ષેમ-કરી-ખઞ્જનાનાં રાજિભિશ્ ચ મનોહરમ્

હરિત્-પીત-રક્ત-કૃષ્ણ-સુપક્વ-ફલ-પત્રકૈઃ ।
સુસ્નિગ્ધાક્ષત-પત્રૈશ્ ચ નૂતનૈર્ અભિભૂષિતમ્

હિંસા-ભયાદિ-રહિતં સર્વેષાં પશુ-પક્ષિણાં ।
પરસ્પરં ચ સુપ્રીતં હિંસ્રાણાં ક્ષુદ્ર-જન્તુભિઃ

તત્ર ક્રીડા-સ્થલં રમ્યં પાર્વતી-પરમેશયોઃ ।
મુનીન્દ્રૈર્ ઇન્દ્ર-નીલૈશ્ ચ પદ્મ-રાગૈઃ પરિષ્કૃતમ્

ક્રોશાયતં પરિમિતં વર્તુલં ચન્દ્ર-વિમ્બવત્ ।
અમ્લાન-રમ્ભા-સ્તમ્ભાનાં લક્ષ-લક્ષૈશ્ ચ વેષ્ટિતમ્

ચિત્રિતં સૂક્ષ્મ-સૂત્રાક્તૈર્ નૂતનૈર્ અભિભૂષિતમ્ ।
નૂતનાક્ષત-પત્રૈશ્ ચ લલિતૈઃ પરિશોભિતમ્

રક્ત-પીતાસિતૈઃ સ્નિગ્ધૈર્ અમ્લાનૈઃ સુમનોહરૈઃ ।
પરિતઃ પરિતઃ શશ્વન્ માલાજાલૈર્ વિભૂષિતમ્

શય્યા-ભૂતં સુતલ્પૈશ્ ચ સ્નિગ્ધ-ચમ્પક-ચન્દનૈઃ ।
પુષ્પ-ચન્દન-યુક્તેન વાયુના સુરભી-કૃતમ્

કસ્તૂરી-કુઙ્કમાસક્ત-સુગન્ધિ-ચન્દનૈઃ સિતૈઃ ।
માર્જિતં ચિત્રિતં ચિત્રૈઃ પરિતો રઙ્ગ-વસ્તુભિઃ

દૃષ્ટ્વા તદ્ અદ્ભુતં શીઘ્રં પ્રયયૌ સ્વર્-ણદીં મુનિઃ ।
શુદ્ધ-સ્ફટિક-સંકાસાં સર્વ-પાપ-વિનાશિનીમ્

ભવાબ્ધિઘોર-તરણે તરણીં નિત્યનૂતનામ્ ।
કૃષ્ણ-પાદ-પ્રસૂતાં ચ જગત્-પૂજ્યાં પતિ-વ્રતાં

સ્નાટ્વા કૃષ્ણં ચ સંપૂજ્ય પરમાત્માનમ્ ઈશ્વરમ્ ।
પ્રકૃતેઃ પરિમિષ્ટં ચ નિર્લિપ્તં નિર્ગુણં પરમ્

સાક્ષિણં કર્મણામ્ એવ બ્રહ્મ જ્યોતિઃ સનાતનમ્ ।
પ્રયયૌ પુરતો રમ્યં રાજ-માર્ગં દદર્શ સઃ

મણિભિઃ સ્ફટિકાકારૈર્ અમલૈર્ બહુ-મૂલ્યકૈઃ ।
પરિષ્કૃતં ચ સર્વત્ર નિર્મિતં વિશ્વ-કર્મણા

સતાં પુણ્યવતાં દૃષ્ટમ્ અદૃષ્ટં કૃત-પાપિનામ્ ।
ધનુઃ શતં પરિમિતં ચિત્ર-રાજિ-વિરાજિતમ્

દધ્યં સર્વાશ્રમાન્તં ચ પ્રખ્યાત્ કોટિ-ગુણોત્તરમ્ ।
રથં દદર્શ પુરતો મનોયાયિ મનોહરમ્

અમૂલ્ય-રત્ન-નિર્માણ-વિમાણ-સાર-સુન્દરમ્ ।
ધનુર્ લક્ષં પરિમિતં પરિતો વર્તુલાકૃતમ્

ઊર્ધ્વ-સ્થિતમ્ ઊર્ધ્વ-ગં ચ સહસ્ર-ચક્ર-સંયુતમ્ ।
ધનુર્ લક્ષો ઽપિ સૂતં ચ વહ્નિ-શુદ્ધાંશુકાન્વિતમ્

હીરાસાર-વિનિર્માણં સુચારુ-કલશોજ્જ્વલમ્ ।
રત્ન-પ્રદીપ-દીપ્તાઢ્યં રત્ન-દર્પણ-ભૂષિતમ્

મુક્તાશુક્તિ-નિબદ્ધૈશ્ ચ શોભિતં શ્વેત-ચામરૈઃ ।
માણિક્ય-સાર-હારેણ મણિ-રાજૈર્ વિરાજિતમ્

પારિજાટ-પ્રસૂતાનાં માયાજાલૈઃ પરિષ્કૃતમ્ ।
ગ્રીષ્મ-મધ્યાહ્ન-માર્તણ્ડં સહસ્ર-સદૃશોજ્જ્વલમ્

ઈશ્વરેચ્છા-વિનિર્માણં કામ-પુરં ચ કામિનામ્ ।
સર્વ-ભોગ-સમાવિષ્ટં કલ્પ-વૃક્ષ-પરં વરમ્

સસક્ત-ચિત્રિતૈ રમ્યૈ રતિ-મન્દિર-સુન્દરૈઃ ।
ગોલોકાદ્ આગતં પૂર્વં ક્રીડાર્થં શઙ્કરસ્ય ચ

વિવાહે પરિનિષ્પન્ને પાર્વતી-પરમેશયોઃ ।
રથં દૃષ્ટ્વા ચ પ્રયયૌ કિયદ્ દૂરં મહા-મુનિઃ

અતીવ રમ્યં રુચિરં દદર્શ શઙ્કરાશ્રમમ્ ।
રત્નેન્દ્ર-સાર-નિર્માણં શિવિરૈઃ શત-કોટિભિઃ

મિતૈસ્ તસ્માત્ શત-ગુણૈસ્ તત્ર સુન્દર-મન્દિરૈઃ ।
યુક્તં રત્ન-કપાટૈશ્ ચ રત્ન-ધાતુ-વિચિત્રિતૈઃ

પરમ-સ્તમ્ભ-સોપાનૈર્ વજ્ર-મિશ્રૈર્ વિભૂષિતમ્ ।
દદર્શ શિવિરં શમ્ભોઃ પરિખાભિસ્ ત્રિભિર્ યુતમ્

દુર્લઘ્યાભિરા-મિત્રાણાં સુગમ્યાભિઃ સતામ્ અહો ।
પ્રકારૈશ્ ચ ત્રિભિર્ યુક્તં ધનુર્ લક્ષોચ્છ્રિતં સુત

સમ્મિતં સપ્તભિર્ દ્વારૈર્ નાના-રક્ષક-રક્ષિતૈઃ ।
ધનુઃ-શત-સહસ્રં ચ ચતુરસ્રં ચ સમ્મિતમ્

અમૂલ્ય-રત્ન-નિર્માણં ચતુઃ-શાલા-શતૈર્ યુતમ્ ।
અતીવ રમ્યં પુરતો પુર-દ્વારં દદર્શ સઃ

પુરતો રત્ન-ભિત્તૌ ચ કૃત્રિમં ચ સુશોભિતમ્ ।
પુણ્યં વૃન્દાવનં રમ્યં તન્-મધ્યે રાસ-મણ્ડલમ્

સર્વત્ર રાધા-કૃષ્ણં ચ પ્રત્યેકં રતિ-મન્દિરે ।
રમ્યં કુઞ્જ-કુટીરાણાં સહસ્રં સુમનોહરમ્

સુગન્ધિ પુષ્પ-શય્યાનાં સહસ્રં ચન્દનોક્ષિતમ્ ।
દ્વાર-પાલં ચ તત્રૈવ મણિ-ભદ્રં ભયંકરમ્

ત્રિ-શૂલ-પટ્ટિશ-ધરં વ્યાઘ્ર-ચર્મામ્બરં પરમ્ ।
તં સંભાષ્ય વિલોક્યૈવં દ્વિતીય-દ્વારમ્ ઈપ્સિતમ્

જગામ ચ મુનિ-શ્રેષ્ઠો દદર્શ ચિત્રમ્ ઉત્તમમ્ ।
કદમ્બાનાં સમૂહં ચ તન્-મૂલં ચ મનોહરમ્

રત્ન-ભિત્તિ-સમાયુક્તં કાલિન્દી-કૂલમ્ ઉત્તમમ્ ।
સ્નાતં ગોપી-સમૂહં ચ નગ્ન-સર્વાઙ્ગમ્ અદ્ભુતમ્

કદમ્બાગ્રે ચ શ્રી-કૃષ્ણં વસ્ત્ર-પુઞ્જ-કરં પરમ્ ।
તત્રૈવ શૂલ-હસ્તં ચ મહા-કાલં દદર્શ ચ

કૃપાલું દ્વાર-પાલં તં સંભાષ્ય નારદો મુનિઃ ।
પ્રયયૌ શીઘ્ર-ગામી સ તૃતીય-દ્વારમ્ ઉત્તમમ્

દદર્શ તત્ર પુરતઃ કૃત્રિમં વટ-મૂલકમ્ ।
ગોપાનાં ચ સમૂહં ચ પીતમ્બર-ધરં પરમ્

બાલ-ક્રીડાં ચ કુર્વન્તં તન્-મધ્યે કૃષ્ણમ્ ઉત્તમમ્ ।
બ્રાહ્મણીભિઃ પ્રદત્તમ્ ચ ભુક્તવન્તં સુપાયસમ્

કુર્વન્તં ચ સમાધાનં મુનેઃ વામ-કરેણ ચ ।
ગૃહીત્વા તદ્-અનુજ્ઞાં ચ ચતુર્થં દ્વારમ્ ઈપ્સિતમ્

પ્રયયૌ બ્રહ્મ-પુત્રશ્ ચ દદર્શ ચિત્રમ્ ઉત્તમમ્ ।
ગોવર્ધનં પર્વતં ચ તત્ર કૃષ્ણ-કર-સ્થિતમ્

ગોકુલં ગોકુલ-સ્થાનાં ગોપીનાં ચૈવ રક્ષણમ્ ।
વ્યાકુલં ગોકુલં ભીતં શક્ર-વૃષ્ટિ-ભયેન ચ

અભયં દત્તવન્તં ચ કૃષ્ણં દક્ષ-કરેણ ચ ।
નન્દિનં દ્વાર-પાલં ચ શૂલ-હસ્તં ચ સસ્મિતમ્

વિલોક્ય પ્રયયૌ વિપ્રઃ પઞ્ચમં દ્વાઋઅમ્ ઉત્તમમ્ ।
નાના-કૃતિમ-ચિત્રાઢ્યં વીર-ભદ્રાન્વિતં પરમ્

તત્રૈવ નીપ-મૂલં ચ યમુનાકુલમ્ એવ ચ ।
કાલીય-દમનં તત્ર કૃતિમં ચ દદર્શ ઃઅ

તદ્ દૃષ્ટ્વા સસ્મિતસ્ તુષ્ટઃ ષષ્ટ-દ્વાઋઅં જગામ સઃ ।
દ્વારે નિયુક્તં બાલં ચ શૂલ-હસ્તં ચતુર્-ભુજમ્

રત્ન-સિંહાસન-સ્થં ચ સસ્મિતં સ્વ-ગણાધિપમ્ ।
દદર્શ ચિત્રં તત્રૈવ મથુરા-ગમનં હરેઃ

ગોપિકાનાં વિલાપં ચ યશોદા-નન્દયોસ્ તથા ।
વ્યાકુલં ગોકુલં ચાપિ રથ-સ્થં શરણં હરિમ્

॥
અક્રૂરં ચ તથા નન્દં નિરાનન્દં શુચાકુલમ્ ।
તદ્ દૃષ્ટ્વા સપ્તમ-દ્વારં દ્વાર-પાલં દદર્શ સઃ

ચિત્રં કૌતુક-યુક્તં ચ મથુરાયાઃ પ્રવેશનમ્ ।
સબલં ગોપ-સહિતં શ્રી-કૃષ્ણં પ્રકૃતેઃ પરમ્

મથુરા-નાગરીભિશ્ ચ બાલકૈર્ વાનિરર્ગલૈઃ ।
વીક્ષન્તં સાદરં સર્વૈર્ નગર-સ્થૈર્ મનોહરમ્

ધનુર્ ભઙ્ગં તથા શંભોઃ કંસાદિ-નિધનાદિકમ્ ।
સભાર્યં વસુદેવં ચ નિગડાન્ મુક્તમ્ ઈપ્સિતમ્

દ્વારે નિયુક્તં દેવેશં ગણેશં ગણ-સંયુતમ્ ।
ધ્યાન-સ્થં ચ વિભાન્તં ચ શુદ્ધ-સ્ફટિક-માલયા

જપન્તં પરમં શુદ્ધં બ્રહ્મ-જ્યોતિઃ સનાતનમ્ ।
નિર્લિપ્તં નિર્ગુણં કૃષ્ણં પરમં પ્રકૃતેઃ પરમ્

દૃષ્ટ્વા તં ચ સુર-શ્રેષ્ઠં મુનિ-શ્રેષ્ઠો ઽપિ નારદઃ ।
સામ-વેદોક્ત-સ્તોત્રેણ પુષ્ટાવ પરમેશ્વરમ્ ।
સાશ્રુ-નેત્રઃ પુલકિતો ભક્તિ-નમ્રાત્મકંધરઃ

અથ ગણપતિ-સ્તોત્રમ્
ભો ગણેશ સુર-શ્રેષ્ઠ લમ્બોદર પરાત્ પર ।
હેરમ્બ મઙ્ગલારમ્ભ ગજ-વક્ત્ર ત્રિ-લોચન

મુક્તિદ શુભદ શ્રીદ શ્રીધર-સ્મરણે રત ।
પરમાનન્દ પરમ પાર્વતી-નન્દન સ્વયમ્

સર્વત્ર પૂજ્ય સર્વેશ જગત્-પૂજ્ય મહા-મતે ।
જગદ્-ગુરો જગન્-નાથ જગદ્-ઈશ નમો ઽસ્તુ તે

યત્-પૂજા સર્વ-પરતો યઃ સ્તુતઃ સર્વ-યોગિભિઃ ।
યઃ પૂજિતઃ સુરેન્દ્રૈશ્ ચ મુનીન્દ્રૈસ્ તં નમામ્ય્ અહમ્

પરમારાધનેનૈવ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ।
પુણ્યકેન વ્રતેનૈવ યં પ્રાપ પાર્વતી સતી

તં નમામિ સુર-શ્રેષ્ઠં સર્વ-શ્રેષ્ઠં ગરિષ્ઠકમ્ ।
જ્ઞાનિ-શ્રેષ્ઠં વરિષ્ઠં ચ તં નમામિ ગણેશ્વરમ્

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા દેવર્ષિસ્ તત્રૈવાન્તર્ દધે વિભુઃ ।
નારદઃ પ્રયયૌ શીઘ્રમ્ ઈશ્વરાભ્યન્તરં મુદા

ઇદં લમ્બોદર-સ્તોત્રં નારદેન કૃતં પુરા ।
પૂજા-કાલે પઠેન્ નિત્યં જયસ્ તસ્ય પદે પદે

સંકલ્પિતં પઠેદ્ યો હિ વર્ષમ્ એકં સુસંયતઃ ।
વિશિષ્ટ-પુત્રં લભતે પરં કૃષ્ણ-પરાયણમ્

યશસ્વિનં ચ વિદ્વાંસં ધનિનં ચિર-જીવિનમ્ ।
વિઘ્ન-નાશો ભવેત્ તસ્ય મહૈશ્વર્યં યશો ઽમલમ્ ।
ઇહૈવ ચ સુખં ભક્ત્યાન્તે યાતિ હરેઃ પદમ્