જ્ઞાનામૃતસારસંહિતા · અધ્યાય 1.6

ઇતિ શ્રી-નારદ-પઞ્ચ-રાત્રે જ્ઞાનામૃત-સારે પ્રથમૈક-રાત્રે પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
પ્રથમૈક-રાત્રે ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
શ્રી-શુક ઉવાચ
સનત્-કુમારો વૈકુણ્ઠં બ્રહ્મ-લોકં ચ બ્રહ્મણિ ?wહત્?।
ગતે બ્રહ્મન્ કિં ચકાર ભગવાન્ નારદો મુનિઃ

વ્યાસો ઉવાચ
મુનિસ્ તયોશ્ ચ ગતયોઃ સ રુરોદ સરિત્-તટે ।
ઇતસ્ તતશ્ ચ બભ્રામ મદ્-વિયોગ-શુચાસ્પદ

સ્વ-માનસે સમાલોક્ય મુનિ-શ્રેષ્ઠઃ સ ઉન્મનાઃ ।
ધ્યાયમાનો હરિ-પદં શિવં દ્રષ્ટું સમુત્સુકઃ

પ્રણમ્ય પિતરં ભક્ત્યા કુમારં ભ્રાતરં તથા ।
જગામ તપસ-સ્થાનાત્ કૈલાસાભિમુખે મુનિઃ

સ્નાત્વા ચ કૃત-માલાયાં સંપૂજ્ય પરમેશ્વરમ્ ।
ભુક્ત્વા ફલં જલં પીત્વા પ્રયયૌ ગન્ધ-માદનમ્

દદર્શ બ્રાહ્મણં તત્ર વટ-મૂલે મનોહરે ।
કટમસ્તમ્ ધ્યાયમાનં શ્રી-કૃષ્ણ-ચરણામ્બુજમ્

દીર્ગં નગ્નં ગૌરાઙ્ગં દીર્ઘ-લોમભિર્ આવૃતમ્ ।
નિમીલિતાક્ષં સાનન્દં સાનન્દાશ્રુ-સમન્વિતમ્

પાદ્મે પદ્મેશ-શેષાદિ-સુર-પૂજિત-વન્દિતે ।
શ્રી-પાદ-પદ્મે શોભાઢ્યે શશ્વત્-સંન્યસ્ત-માનસમ્

બાહ્ય-જ્ઞાન-પરિત્યક્તં યોગ-જ્ઞાન-વિશારદમ્ ।
શિવસ્ય શિષ્યં સદ્-ભક્તં યોગીન્દ્રાણાં ગુરોર્ ગુરોઃ

હૃત્-પદ્મે પદ્મ-નાભં ચ પરમાત્માનમ્ ઈશ્વરમ્ ।
પ્રદીપ-કલિકાકારં બ્રહ્મ-જ્યોતિઃ-સનાતનમ્

સાક્ષિ-સ્વરૂપં પરમં ભગવન્તમ્ અધોક્ષજમ્ ।
પશ્યન્તં સસ્મિતં કૃષ્ણં પુલકાઙ્કિત-વિગ્રહમ્

સદ્-ભાવોદ્રિક્ત-ચિત્તં ચ સદ્-ભાવં પુરુષોત્તમે ।
દૃષ્ટ્વા મહર્ષિ-પ્રવરં દેવર્ષિ-વિસ્મયમ્ યયૌ

ઇતસ્ તતશ્ ચ બભ્રામ દદર્શ સ્વાશ્રમં મુનેઃ ।
અતીવ સુરહઃ-સ્થાનં રમ્યં રમ્યં નવં નવમ્

સુસ્નિગ્ધં સુન્દરં શુદ્ધં પરં સ્વચ્છં સરોવરમ્ ।
શ્વેત-રક્તોત્પલ-દલૈઃ કમલૈઃ કમનીયકમ્

ગુઞ્જદિન્દિન્દ-વરૈર્ ?wહત્? મકરન્દોદરૈસ્ તથા ।
વ્યાકુલૈઃ સંકુલૈઃ શશ્વદ્-રાજિતૈશ્ ચ વિરાજિતમ્

વન્યૈર્ વૃક્ષૈર્ બહુ-વિધૈઃ ફલ-શાખા-સુશોભિતૈઃ ।
કરઞ્જકૈશ્ ચ કરજૈર્ બિમ્બૈઃ શાખોટિકૈસ્ તથા

તિન્તિડીભિઃ કપિત્થૈશ્ ચ વટ-શિંશપા-ચન્દનૈઃ ।
મન્દારૈઃ સિન્ધુ-વારૈશ્ ચ તાડિ-પત્રૈઃ સુશોભનૈઃ

ગુવાકૈર્ નારિકેતૈશ્ ચ ખર્જુરૈઃ પનસૈસ્ તથા ।
તાલૈઃ શાલૈઃ પિયાલૈશ્ ચ હિન્તાલૈર્ વકુલૈર્ અપિ

આમ્રૈર્ આમ્રાતકૈશ્ ચૈવ જમ્બીરૈર્ દાડિમૈસ્ તથા ।
શ્રી-ફલૈર્ વદરીભિશ્ ચ જમ્બુભિર્ નાગરઙ્ગકૈઃ

સુપક્વ-ફલ-શોભાડ્યૈઃ સુસ્નિગ્ધૈઃ સુમનોહરૈઃ ।
તરુણૈસ્ તરુ-રાજૈસ્ ચ નાના-જાતિભિર્ ઈપ્સિતમ્

મલ્લિકા-માલતી-કુન્દ-કેતકી-કુસુમૈઃ શુભૈઃ ।
માધવીનાં લતા-જાલૈશ્ ચર્ચિતં ચારુ-ચમ્પકૈઃ

કદમ્બાનાં કદમ્બૈશ્ ચ સ્વચ્છૈઃ શ્વેતૈશ્ ચ પુષ્પિતૈઃ ।
નાગેશ્વરાણાં વૃન્દૈશ્ ચ દીપ્તં મન્દારકૈર્ વરૈઃ

હંસ-કારણ્ડ-વકુલૈઃ પુંસ્-કોકિલ-કુલૈસ્ તથા ।
સન્તતં કૂજિતં શુદ્ધં સુવ્યક્તં સુમનોહરમ્

શાર્દૂલૈઃ શરભૈઃ સિંહૈર્ ગણ્ડકૈર્ મહિષૈઃ પરમ્ ।
મનોહરૈઃ કૃષ્ણ-સારૈશ્ ચમરભિર્ ભાવ-ભૂષિતમ્

મહા-મુનિ-પ્રભાવેન હિંસા-દોષ-વિવર્જિતમ્ ।
દસ્યુ-ચૌર-હિંસ્ર-જન્તુ-ભય-શોક-વિવર્જિતમ્

સુપુણ્યદં તીર્થ-વરં ભારતે સુપ્રશંસિતમ્ ।
સિદ્ધ-સ્થલં સિદ્ધિદં તં મન્ત્ર-સિદ્ધિ-કરં પરં

દૃષ્ટ્વાશ્રમં મુનિ-શ્રેષ્ઠો જગામ મુનિ-સંસદિ ।
આસને ચ સમાસીનં ધ્યાન-હીનં દદર્શ તમ્

સમુત્તસ્થૌ સ વેગેન દૃષ્ટ્વા દેવર્ષિ-પુઙ્ગવમ્ ।
દત્વામલં ફલં મૂલં સંભાષાં સ ચકાર હ

પ્રશ્નં ચકાર સ મુનિ-વીણા-પાણિં નારદમ્ ।
સસ્મિતઃ સસ્મિતં શુદ્ધં શુદ્ધ-વંશ-સમુદ્ભવમ્

સદ્-ભાગ્યોપસ્થિતં દીપ્તં જ્વલન્તં બ્રહ્મ-તેજસા ।
અતિથિં બ્રાહ્મણ-વરં બ્રહ્મ-પુત્રં ચ પૂજિતં

મુનિર્ ઉવાચ
કિં નામ ભવતો વિપ્ર ક્વ યાસીતિ ક્વ ચાગતઃ ।
ક્વ તે પિતા સ કો વાપિ ક્વ વાસઃ કુત્ર સંભવઃ

માં વા મમાશ્રમં વાપિ પૂતં કર્તુમ્ ઇહાગતઃ ।
મૂર્તિમદ્-બ્રહ્મ-તેજો હિ મમ ભાગ્યાદ્ ઉપસ્થિતઃ

અથ વૈષ્ણવ-દર્શન-ફલમ્
ન હ્ય્ અમ્મયાનિ તીર્થાનિ ન દેવા મૃચ્છિતામયાઃ ।
તે પુનન્ત્ય્ ઉરુકાલેન વૈષ્ણવો દર્શનેન ચ

સદ્યઃ પૂતાનિ તીર્થાનિ સદ્યઃ પૂતા સ-સાગરા ।
સ-શૈલ-કાનન-દ્વીપા પાદ-સ્પર્શાદ્ વસુન્ધરા

ધન્યો ઽહં કૃત-કૃત્યો ઽહં સફલં મમ જીવનમ્ ।
સહસોપસ્થિતો ગેહે બ્રાહ્મણો વૈષ્ણવો ઽતિથિઃ

પૂજિતો વૈષ્ણવો યેન વિશ્વં ચ તેન પૂજિતમ્ ।
આશ્રમં વસ્તુ-સહિતં સર્વં તુભ્યં નિવેદિતમ્

ફલાનિ ચ સુપક્વાનિ ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાનિ સામ્પ્રતમ્ ।
સુવાસિતમ્ પિબ સ્વાદુ શીતલં નિર્મલં જલમ્

દુગ્ધં ચ સુરભી-દત્તં રમ્યં મધુરિતં મધુ ।
પરિપક્વં ફલ-રસં પિબ સ્વાદુ મુહુર્ મુહુઃ

સુખ-બીજ્યે સુતલ્પે ચ શયનં કુરુ સુન્દરે ।
સુશીત-વાત-સૌગન્ધ્ય-પૂતેન સુરભી-કૃતે

અથાતિથિ-પૂજન-ફલમ્
અતિથિર્ યસ્ય પુષ્ટો હિ તસ્ય પુષ્ટો હરિઃ સ્વયમ્ ।
હરૌ તુષ્ટે ગુરુસ્ તુષ્ટો ગુરૌ તુષ્ટે જગત્-ત્રયમ્

અધિષ્ઠાતાતિથિર્ ગેહે સન્તતં સર્વ-દેવતાઃ ।
તીર્થાન્ય્ એતાનિ સર્વાણિ પુણ્યાનિ ચ વ્રતાનિ ચ

તપાંસિ યજ્ઞાઃ સત્યં ચ શીલં ધર્મઃ સુકર્મ ચ ।
અપૂજિતૈર્ અતિથિભિર્ સાર્ધં સર્વે પ્રયાન્તિ તે

અથાતિથિ-વિમુખે દોષાઃ
અતિથિર્ યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્ પ્રતિનિવર્તતે ।
પિતરસ્ તસ્ય દેવાશ્ ચ પુણ્યં ધર્મ-વ્રતાશનાઃ

યમઃ પ્રતિષ્ઠા લક્ષ્મીશ્ ચાભીષ્ટ-દેવો ગુરુસ્ તથા ।
નિરાશાઃ પ્રતિગચ્છન્તિ ત્યક્ત્વા પાપં ચ પૂરુષમ્

સ્ત્રી-ઘ્નૈશ્ ચૈવ કૃત-ઘ્નૈશ્ ચ બ્રહ્મ-ઘ્નૈર્ ગુરુ-તલ્પ-ગૈઃ ।
વિશ્વાસ-ઘાતિભિર્ દુષ્ટૈર્ મિત્ર-દ્રોહિભિર્ એવ ચ

સત્ય-ઘ્નૈશ્ ચ કૃત-ઘ્નૈશ્ ચ પાપિભિઃ સ્થાપિભિસ્ તથા ।
દાનાપહારિભિશ્ ચૈવ કન્યા-વિક્રિયિભિસ્ તથા

સીમાપહારિભિશ્ ચૈવ મિથ્યા-સાક્ષિ-પ્રદાતૃભિઃ ।
બ્રહ્મ-સ્વહારિભિશ્ ચૈવ તથા સ્થાપ્યસ્વહારિભિઃ

વૃષ-વાહૈર્ દેવલૈશ્ ચ તથૈવ ગ્રામ-યાજિભિઃ ।
શૂદ્રાન્ન-ભોજિભિશ્ ચૈવ શૂદ્ર-શ્રાદ્ધાહ-ભોજિભિઃ

શ્રી-કૃષ્ણ-વિમુખૈર્ વિપ્રૈર્ હિંસ્રૈર્ નર-વિઘાતિભિઃ ।
ગુરાવ્ અભક્તૈ રોગાર્તૈઃ શશ્વન્-મિથ્યા-પ્રવાદિભિઃ

વિપ્ર-સ્ત્રી-ગામિભિઃ શૂદ્રૈર્ માતૃ-ગામિભિર્ એવ ચ ।
અશ્વત્થ-ઘાતિભિશ્ ચૈવ પત્નીભિઃ પતિ-ઘાતિભિઃ

પિતૃ-માતૃ-ઘાતિભિશ્ ચ શરણાગત-ઘાતિભિઃ ।
બ્રાહ્મણ-ક્ષત્ર-વિટ્-શૂદ્રૈઃ શિલા-સ્વર્ણાપહારિભિઃ

તુલ્યો ભવતિ વિપ્રેન્દ્રાતિથિર્ એવ ત્વ્ અનર્ચિતઃ ।
ઇત્ય એવમ્ ઉક્ત્વા મુનિઃ પૂજયામ્ આસ નારદમ્ ।
મિષ્ટં ચ ભોજયામ્ આસ શાયયામ્ આસ ભક્તિતઃ

શ્રી-નારદ ઉવાચ
નારદો ઽહં મુનિ-શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।
તપઃ-સ્થલાદ્ આગતો ઽહં યામિ કૈલાસમ્ ઈપ્સિતમ્

આત્માનં પાવનં કર્તું ત્વાં ચ દ્રષ્ટુમ્ ઇહાગતઃ ।
પુનન્તિ પ્રાણિનઃ સર્વે વિષ્ણુ-ભક્ત-પ્રદર્શનાત્

કો ભવાન્ ધ્યાન-પૂતશ્ ચ નગ્નશ્ ચ કટ-મસ્તકઃ ।
કિં ધ્યાયસે મહા-ભાગ શ્રેષ્ઠ-દેવશ્ ચ કો ગુરુહ્

મુનિર્ ઉવાચ
જીવ-મુક્તો ભવાન્ એવ પુનાસિ ભુવન-ત્રયમ્ ।
યસ્ય તત્ર કુલે જન્મ તસ્ય તત્-તદ્-વચોમનઃ

પુત્રે યશસિ તોયે ચ કવિત્વેન ચ વિદ્યયા ।
પ્રતિશ્હ્ઠાયાં ચ જ્ઞાયેત સર્વેષાં માનસં નૃણામ્

વિધાતા જગતાં બ્રહ્મા બ્રહ્મૈકતાન-માનસઃ ।
તત્-પુત્રો ઽસિ મહાખ્યાતો દેવર્ષિ-પ્રવરો મહાન્

લોમશો ઽ હં મહા-ભાગ જગત્-પાવન-પાવન ।
નગ્નોઽલ્પાયુર્ વિવેકી ચ વાસસા કિં પ્રયોજનમ્

વૃક્ષ-મૂલે નિવાસે મે છત્રેણ કિં ગૃહેણ ચ ।
રૌદ્ર-વૃષ્ટિ-વારણાર્થં સાંપ્રતં કટ-મસ્તકઃ

જલ-બુદ્બુદ-વિદ્યુદ્વત્-ત્રૈલોક્યં કૃત્રિમં દ્વિજ ।
બ્રહ્માદિ-તૃણ-પર્યન્તં સર્વં મિથ્યાઇવ સ્વપ્નવત્

કિં કલત્રેણ પુત્રેણ ધનેન સંપદા શ્રિયા ।
કિં વિત્તેન ચ રૂપેણ જીવનાલ્પાયુષા મુને

ઇન્દ્રસ્ય પતનેનૈવ લોમકોત્પાટનં મમ ।
મનોશ્ ચ પતનં તત્ર માયયા કિં પ્રયોજનમ્

સર્વ-લોમકોત્પાટનેન કેશૌઘોત્પાટનેન ચ ।
અલ્પાયુષો મમ મુને મરણં નિશ્ચિતં ભવેત્

ધ્યાયે શ્રી-પાદ-પદ્મં તત્-પાદ્મ-પદ્મેશ-વન્દિતમ્ ।
પરસ્ય પ્રકૃતેસ્ તસ્ય કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

તસ્ય મે ઽભીષ્ટ-દેવસ્ય સર્વેષાં કારણસ્ય ચ ।
ગુરુર્ મે જગતાં નાથો યોગીન્દ્રાણાં ગુરુઃ શિવઃ

મત્-કણ્ઠે કવચં યસ્ય મદ્-ગુરુઃ કથયિષ્યતિ ।
ગુરોર્ નિષેધો યત્રાસ્તે તદ્ વક્તું કઃ ક્ષમો ભુવિ

ગુરોશ્ ચ વચનં યો હિ પાલનં ન કરોતિ ચ ।
ગુરૂક્તમ્ ઉક્ત્વા પાપી સ બ્રહ્મ-હત્યાં લભેદ્ ધ્રુવમ્

સ્વ-ગુરું શિવ-રૂપં ચ તદ્-ભિન્નં મન્યતે હિ યઃ ।
બ્રહ્મ-હત્યાં લભેત્ સો ઽપિ વિઘ્નસ્ તસ્ય પદે પદે

અકર્તવ્યં તુ કર્તવ્યં પાલનીયં ગુરોર્ વચઃ ।
અપાલને સર્વ-વિઘ્નં લભતે નાત્ર સંશયઃ

આશિષા પાદ-રજસા ચોચ્છિષ્ટાલિઙ્ગેન ચ ।
મુચ્યતે સર્વ-પાપેભ્યો જીવન્-મુક્તો ભવેન્ નરઃ

સ્વ-ગુરું શઙ્કરં પશ્ય ગચ્છ કૈલાસમ્ ઈપ્સિતમ્ ।
મુચ્યતે વિઘ્ન-પાપેભ્યો ગુરોશ્ ચરણ-દર્શનાત્