જ્ઞાનામૃતસારસંહિતા · અધ્યાય 1.1

શ્રી-નારદ-પઞ્ચ-રાત્રમ્
પ્રથમૈક-રાત્રે પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવાય
અથ મઙ્ગલાચરણમ્
નારાયણં નમસ્ કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં ચૈવ તતો જયમ્ ઉદીરયેત્ ॥
ગણેશ-શેષ-બ્રહ્મેશ-દિનેશ-પ્રમુખાઃ સુરાઃ ।
કુમારાદ્યાશ્ ચ મુનયઃ સિદ્ધાશ્ ચ કપિલાદયઃ

લક્ષ્મી સરસ્વતી દુર્ગા સાવિત્રી રાધિકા પરા ।
ભક્ત્યા નમન્તિ યં શશ્વત્ તં નમામિ પરાત્ પરં

ધ્યાયન્તે સતતં સન્તો યોગિનો વૈષ્ણવાસ્ તથા ।
જ્યોતિર્-અભ્યન્તરે રૂપમ્ અતુલં શ્યામ-સુન્દરમ્

ધ્યાયેત્ તં પરમં બ્રહ્મ પરમાત્માનમ્ ઈશ્વરમ્ ।
નિરીહમ્ અતિ-નિર્લિપ્તમ્ નિર્ગુણં પ્રકૃતેઃ પરં

સર્વેશં સર્વ-રૂપં ચ સર્વ-કારણ-કારણમ્ ।
સત્યં નિત્યં ચ પુરુષં પુરાણં પરમ્ અવ્યયમ્

મઙ્ગલ્યં મઙ્ગલાર્હં ચ મઙ્ગલં મઙ્ગલાલયમ્ ।
સ્વેચ્છા-મયં પરં ધામ ભગવન્તં સનાતનમ્

સ્તુવન્તિ વેદા યં શશ્વન્ન્ આનન્તં જાનન્તિ યસ્ય તે ।
તં સ્તૌમિ પરમાનન્દં સાનન્દં નન્દ-નન્દનમ્

ભક્ત-પ્રિયં ચ ભક્તેશં ભક્તાનુગ્રહ-વિગ્રહં ।
શ્રીદં શ્રીશં શ્રી-નિવાસં શ્રી-કૃષ્ણં રાધિકેશ્વરમ્

જ્ઞાનામૃતં જ્ઞાન-સિન્ધોઃ સંપ્રાપ્ય શઙ્કરાદ્ ગુરોઃ ।
પરાવરાચ્ ચ પરમાદ્ યોગીન્દ્રાણાં ગુરોર્ ગુરોઃ

વેદેભ્યો દધિ-સિન્ધુભ્યશ્ ચતુર્ભ્યઃ સુમનોહરમ્ ।
તજ્ જ્ઞાન-મન્થ-દણ્ડેન સંનિર્મથ્ય નવં નવમ્

નવનીતં સમુદ્ધૃત્ય નત્વા શમ્ભોઃ પદામ્બુજમ્ ।
વિધિ-પુત્રો નારદો ઽહં પઞ્ચ-રાત્રં સમારભે

ઓં નારાયણાશ્રમે પુણ્યે પુણ્ય-ક્ષેત્રે ચ ભારત ।
સિદ્ધે નારાયણ-ક્ષેત્રે વટ-મૂલે સુપુણ્યદે

કૃષ્ણાંશં કૃષ્ણ-ભક્તં ચ પલં કૃષ્ણ-પરાયણમ્ ।
શ્રી-કૃષ્ણ-ચરણામ્ભોજ-ધ્યાનૈકતાન-માનસમ્

જપન્તં પરમં બ્રહ્મ કૃષ્ણ ઇત્ય્ અક્ષર-દ્વયમ્ ।
સુખાસને સુખાસીનં કૃષ્ણ-દ્વૈપાયનં મુનિમ્

પપ્રચ્છ શુકદેવશ્ ચ સર્વ-જ્ઞં પિતરં મુનિઃ ।
કારણણ્ ચ પુરાણાનાં પુરાણં પરમ્ અવ્યયમ્

શ્રી-શુક ઉવાચ
ભગવન્ સર્વ-તત્ત્વ-જ્ઞ વેદ-વેદાઙ્ગ-પારગ ।
યદ્ યત્ પ્રકારં જ્ઞાનં ચ નિગૂઢં શ્રુતિ-સમ્મતમ્

તેષુ યત્ સાર-ભૂતં ચાપ્ય્ અજ્ઞાનાન્ધ-પ્રદીપકમ્ ।
તત્ તત્ સર્વં સમાલોચ્ય માં બોધયિતુમ્ અર્હસિ

અથ શ્રી-કૃષ્ણ-ભક્તિ-પ્રશંશા
સ પિતા જ્ઞાન-દાતા યો જ્ઞાનં તત્ કૃષ્ણ-ભક્તિદમ્ ।
સા ભક્તિઃ પરમા શુદ્ધા કૃષ્ણ-દાસ્ય-પ્રદા ચ યા

તદ્ એવ દાસ્યં શસ્તં યત્ સાક્ષાચ્ ચરણ-સેવનં ।
નિત્યં ગોલોક-વાસં ચ પુરતઃ સ્તવનં હરેઃ

શશ્વન્ નિમેષ-રહિતં તત્-પાદ-પદ્મ-દર્શનમ્ ।
શશ્વત્ તત્-સાર્ધમ્ આલાપ-સેવા-કર્મ-નિયોજનમ્

તેન સાર્ધમ્ અવિચ્છેદ-સ્થાનં પરં શોભનમ્ ।
ભક્તાનાં વાઞ્ચ્છિતં વસ્તુ સાર-ભૂતં શ્રુતૌ શ્રુતમ્

પુત્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા વ્યાસદેવો જહાસ સઃ ।
વિજ્ઞાય જ્ઞાનિનં પુત્રં પરમાહ્લાદમ્ આપ હ

પુત્રં શુભાશિષં કૃત્વા સર્વ-જ્ઞઃ સર્વ-ભાવનઃ ।
યથાપ્રાપ્તં ગુરુ-મુખાત્ પ્રવક્તુમ્ ઉપચક્રમે

શ્રી-વ્યાસ ઉવાચ
શુક ધન્યો ઽસિ માન્યો ઽસિ પુણ્ય-રૂપો ઽસિ ભારતે ।
પુત્રેણ ભવતાસ્માકં કુલં મુક્તં ચ પાવનમ્

સ પુત્રઃ કૃષ્ણ-ભક્તો યો ભારતે સુયશસ્-કરઃ ।
પુનાતિ પુંસાં શતકં જન્મ-માત્રેણ લીલયા

માતા-મહાનાં શતકં માતરં માતૃ-માતરમ્ ।
સોદરાન્ બાન્ધવાંશ્ ચૈવ ભૃત્યાન્ પત્નીં સહાત્મજામ્

યત્-કન્યાં પ્રતિગૃહ્ણાતિ તદ્-આદિ-પુરુષ-ત્રયમ્ ।
કન્યા-પ્રદાતા શ્વશુરો જીવન્-મુક્તઃ સભાર્યકઃ

સ્વયં વિધાતા ભગવાન્ પરં કૃષ્ણ-પરાયણઃ ।
કૃષ્ણ-ભક્તો વસિષ્ટસ્ તુ તત્ સુતો વૈષ્ણવઃ સ્વયમ્

વૈષ્ણવસ્ તત્ સુતઃ શક્તિઃ કૃષ્ણ-ધ્યાનૈક-માનસઃ ।
પરાશરશ્ ચ તત્-પુત્રઃ કૃષ્ણ-પાદાબ્જ-સેવયા

જીવન્-મુક્તો મહા-જ્ઞાની યોગીન્દ્રાણાં ગુરોર્ ગુરુઃ ।
અહં વેદ-વિભક્તા ચ શ્રી-કૃષ્ણ-પાદ-સેવયા

ગુરુર્ મે ભગવાન્ સાક્ષાદ્ યોગીન્દ્રો નારદો મુનિઃ ।
ગુરોર્ ગુરુર્ મે શમ્ભુશ્ ચ યોગીન્દ્રાણાં ગુરોર્ ગુરુઃ

તેષાં પુણ્યેન પુત્રસ્ ત્વં પુણ્ય-રાશિશ્ ચ મૂર્તિમાન્ ।
પદ્માનાં મમ પુંસાં ચ પ્રકાશો ભાસ્કરઃ સ્વયમ્

શ્રી-કૃષ્ણ-ચરણામ્ભોજં પાદાબ્જં નારદેશયોઃ ।
સરસ્વતીં નમસ્ કૃત્ય જ્ઞાનં વક્ષ્યે સનાતનમ્

શ્રૂયતામ્ પઞ્ચ-રાત્રં ચ વેદ-સારમ્ અભીપ્સિતમ્ ।
પઞ્ચ-સંવાદમ્ ઇષ્ટં ચ ભક્તાનામ્ અભિવાઞ્ચ્છિતમ્

પ્રાણાધિકં પ્રિયં શુદ્ધં પરં જ્ઞાનામૃતં શુભં ।
અથ ષટ્-સંવાદાઃ ?wહત્? હિ ગોલોકે શત-શૃઙ્ગે ચ પર્વતે

સુપુણ્યે વિરજા-તીરે વટ-મૂલે મનોહરે ।
પુરતો રાધિકાયાશ્ ચ બ્રહ્માણં કમલોદ્ભવમ્

તમ્ ઉવાચ મહા-ભક્તં સ્તુવન્તં પ્રણતં સુતમ્ ।
પઞ્ચ-રાત્રમ્ ઇદં પુણ્યં શ્રુત્વા ચ જગતાં વિધિઃ

પ્રણમ્ય રાધિકાં કૃષ્ણં પ્રયયૌ શિવ-મન્દિરમ્ ।
ભક્ત્યા તમ્ પૂજયામ્ આસ શઙ્કરઃ પરમાદરમ્

સુખાસને સુખાસીનં સ્વસ્થં ભક્તં ચ પૂજિતમ્ ।
પપ્રચ્છ વાર્તાં વિનયી વિનયેન સુખાવહામ્

સર્વં તં કથયામ્ આસ પઞ્ચ-રાત્રાદિકં શુભમ્ ।
વસન્તં વટ-મૂલે ચ સ્વર્ગે મન્દાકિની-તટે

યોગીન્દ્રૈર્ અપિ સિદ્ધેન્દ્રૈર્ મુનીન્દ્રૈશ્ ચ સ્તુતં પ્રભું ।
જ્ઞાનામૃતં તમ્ ઉક્ત્વા સ બ્રહ્મ-લોકં જગામ હ

શમ્ભુશ્ ચ કથયામ્ આસ સ્વ-શિષ્યં નારદં મુનિમ્ ।
નારદઃ કથયામ્ આસ પુષ્કરે સૂર્ય-પર્વણિ

માં ભક્તમ્ અનુરક્તં ચ પુણ્યાહે મુનિ-સંસદિ ।
પઞ્ચ-રાત્રમ્ ઇદં શુદ્ધં ભ્રમાન્ધ-ધ્વંસ-દીપકમ્

અથ પઞ્ચ-રાત્ર-પદ-વ્યાખ્યા
રાત્રં ચ જ્ઞાન-વચનં જ્ઞાનં પઞ્ચ-વિધં સ્મૃતમ્ ।
તેનેદં પઞ્ચ-રાત્રં ચ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ

જ્ઞાનં પરમ-તત્ત્વં ચ જન્મ-મૃત્યુ-જરાપહમ્ ।
તતો મૃત્યુઞ્જયઃ શમ્ભુઃ સંપ્રાપ કૃષ્ણ-વક્ત્રતઃ

જ્ઞાનમ્ દ્વિતીયં પરમં મુમુક્ષૂણાં ચ વાઞ્ચ્છિતમ્ ।
પરં મુક્તિ-પ્રદં શુદ્ધં યતો લીનં હરેઃ પદે

જ્ઞાનં શુદ્ધં તૃતીયં ચ મઙ્ગલં કૃષ્ણ-ભક્તિદમ્ ।
તદ્-દાસ્યમ્ અધીષ્ટં ચ યતો દાસ્યં લભેદ્ ધરેઃ

ચતુર્થં યૌગિકં જ્ઞાનં સર્વ-સિદ્ધિ-પ્રદં પરમ્ ।
સર્વસ્વં યોગિનાં પુત્ર સિદ્ધાનાં ચ સુખ-પ્રદમ્

અણિમા લઘિમા વ્યાપ્તિઃ પ્રાકામ્યં મહિમા તથા ।
ઈશિત્વં ચ વશિત્વં ચ તથાકામાવસાયિતા

સાવજ્ઞં દૂર-શ્રવણં પર-કાય-પ્રવેશનમ્ ।
કાય-વ્યૂહં જીવ-દાનં પર-જીવ-હરં પરમ્

સર્ગ-કર્તૃત્વ-શિલ્પં ચ સર્ગ-સંહાર-કારણમ્ ।
સિદ્ધં ચ ષોડશ-વિધં જ્ઞાનિનાં ચ યતો ભવેત્

જ્ઞાનં ચ પરમં પ્રોક્તં તદ્ વૈ વૈષયિકં નૃણાં ।
યદ્ ઇષ્ટ-દેવી માયા સા પરં સંમોહ-કારણં

વિષયે બદ્ધ-ચિતં ચ સર્વમ્ ઇન્દ્રિય-સેવનમ્ ।
પોષનં સ્વ-કુટુમ્બાનાં સ્વાત્મનશ્ ચ નિરન્રતમ્

પ્રથમં સાત્ત્વિકં જ્ઞાનં દ્વિતીયં ચ તદ્ એવ ચ ।
નૈર્ગુણ્યં ચ તૃતીયં ચ જ્ઞાનં ચ સર્વતઃ પરમ્

ચતુર્થમ્ ચ રાજસિકં ભક્તસ્ તન્ નાભિવાઞ્ચ્છતિ ।
પઞ્ચમં તામસં જ્ઞાનં વિદ્વાંસ્ તન્ નાભિવાઞ્ચ્છતિ

જ્ઞાનં પઞ્ચ-વિધં પ્રોક્તં પઞ્ચ-રાત્રં વિદુર્ બુધાઃ ।
પઞ્ચ-રાત્રં સપ્ત-વિધં જ્ઞાનિનાં જ્ઞાનદં પરમ્

બ્રાહ્મં શૈવં ચ કૌમારં વાસિષ્ટં કાપિલં પરમ્ ।
ગૌતમીયં નારદીયમ્ ઇદં સપ્ત-વિધં સ્મૃતમ્

અથ ગ્રન્થ-પ્રશંસા
ષટ્ પઞ્ચ-રાત્રં વેદાશ્ ચ પુરાણાનિ ચ સર્વશઃ ।
ઇતિહાસં ધર્મ-શાસ્ત્રં શાત્રં ચ સિદ્ધિ-યોગ-જમ્

દૃષ્ટ્વા સર્વં સમાલોક્ય જ્ઞાનં સંપ્રાપ્ય શઙ્કરાત્ ।
જ્ઞાનામૃતં પઞ્ચ-રાત્રં ચકાર નારદો મુનિઃ

પુણ્યં ચ પાપ-વિઘ્નં ભક્તિ-દાસ્ય-પ્રદં હરેઃ ।
સર્વસ્વં વૈષ્ણવાનાં ચ પ્રિયં પ્રાણાધિકં સુત

સાર-ભૂતં ચ સર્વેષાં વેદાનાં પરમાદ્ભુતમ્ ।
નારદીયં પઞ્ચ-રાત્રં પુરાણેષુ સુદુર્લભમ્

સર્વાન્તરાત્મા ભગવાન્ બ્રહ્મ-જ્યોતિઃ સનાતનમ્ ।
પરિપૂર્ણતમઃ શ્રીમાન્ યથા કૃષ્ણઃ સુરેષુ ચ

યથા દેવીષુ પૂજ્યા સા મૂલ-પ્રકૃતિર્ ઈશ્વરી ।
વૈષ્ણવાનાં ચ સિદ્ધાનાં જ્ઞાનિનાં યોગિનાં શિવઃ

વિશ્વસ્તાનાં ઇન્દ્રિયાનામ્ મનશ્ ચ શીઘ્ર-ગામિનામ્ ।
બ્રહ્મા ચ વેદ-વિદુષાં પૂજ્યાનાં ચ ગણેશ્વરઃ

સનત્-કુમારો ભગવાન્ મુનીનાં પ્રવરો યથા ।
બૃહસ્પતિર્ બુદ્ધિમતાં સિદ્ધાનાં કપિલો યથા

યોગીન્દ્રાનાં સતાં શુદ્ધ ઋષિર્ નારાયણો યથા ।
કવીનાં ચ યથા શુક્રઃ પણ્ડિતાનાં બૃહસ્પતિઃ

સરિતામ્ ચ યથા ગઙ્ગા સમુદ્રાણાં જલાર્ણવઃ ।
વૃન્દાવનં વનાનાં ચ વર્ષાનાં ભારતં યથા

પુષ્કરં તત્ર તીર્થાનાં પૂજ્યાનાં વૈષ્ણવો યથા ।
આત્માકાશો યથાપ્તાનાં યથા કાશી પુરીષુ ચ

વૃક્ષાણાં કલ્પ-વૃક્ષશ્ ચ સુરભી કામ-ધેનુષુ ।
પુષ્પાણાં પારિજાતશ્ ચ પત્રાણાં તુલસી યથા

મન્ત્રાણાં કૃષ્ણ-મન્ત્રશ્ ચ યથા વિદ્યા ધનેષ્વ્ અપિ ।
યથા તેજસ્વિનાં સૂર્યો મિષ્ટાનામ્ અમૃતં યથા

આધારાણાં ચ સ્થૂલાનાં મહા-વિષ્ણુર્ યથા સુત ।
સૂક્ષ્માણાં પરમાણુશ્ ચ ગુરુણાં મન્ત્ર-તન્ત્ર-દઃ

પુત્રશ્ ચ સ્નેહ-પાત્રાણાં નક્ષત્રાણાં યથા શશી ।
યથા ઘૃતં ચ ગવ્યાનાં શસ્યાનાં ધાન્યમ્ ઈપ્સિતમ્

શાસ્ત્રાણાં ચ યથા વેદાઃ સાશ્રમાણાં યથા દ્વિજઃ ।
તૈજસાનાં યથા રત્નં મુક્તામાણિક્યહીરકમ્

યથા છન્દસિ ગાયત્રી દુર્ગા શક્તિમતીષ્વ્ અપિ ।
પતિ-વ્રતાસુ લક્સ્મીશ્ ચ ક્ષમાશીલાસુ મેદિની

સૌભાગ્યાસુ સુન્દરીષુ રાધા કૃષ્ણ-પ્રિયાસુ ચ ।
હનુમાન્ વાનરાણાં ચ પક્ષિણાં ગરુડો યથા

વાહનાનાં બલવતાં શઙ્કરસ્ય યથા વૃષઃ ।
શાલગ્રામશ્ ચ યન્ત્રાણાં પૂજાસુ કૃષ્ણ-પૂજનમ્

એકાદશી વ્રતાનાં ચ તપઃસ્વ્ અનશનં યથા ।
યજ્ઞાનાં જપ-યજ્ઞશ્ ચ સત્યં ધર્મેષુ પુત્રક

સુશીલં ચ ગુણાનાં ચ પુણ્યેષુ કૃષ્ણ-કીર્તનમ્ ।
શોભાશુ સુખ-દૃશ્યેષુ પ્રભા તેજઃસુ સર્વતઃ

પોષ્ટ્રીણાં ઉપકર્તૃણાં મિત્રાણાં જનની યથા ।
લોકાનામ્ અપિ લોકેશઃ શેષો નાગેષુ પૂજિતઃ

સુદર્શનં ચ શસ્ત્રાણાં વિશ્વકર્મા ચ શિલ્પિનામ્ ।
ધર્મિષ્ઠેષુ દયાવત્સુ દેવર્ષિસુ મહત્સુ ચ

વિષ્ણુ-ભક્તેષુ વિજ્ઞેષુ યથૈવ નારદો મુનિઃ ।
એવં ચ સર્વ-શાસ્ત્રેષુ પઞ્ચ-રાત્રં ચ પૂજિતમ્

યથા નિપીય પીયૂષં ન સ્પૃહા ચાન્ય-વસ્તુષુ ।
પઞ્ચ-રાત્રમ્ અભિજ્ઞાય નાન્યેષુ ચ સ્પૃહા સતામ્

સર્વાર્થ-જ્ઞાન-બીજં ચાપ્ય્ અજ્ઞાનાન્ધ-પ્રદીપમ્ ।
વેદસારોદ્ધૃતં તત્ત્વં સર્વેષાં સમભીપ્સિતમ્