જ્ઞાનામૃતસારસંહિતા · અધ્યાય 1.12

ઇતિ શ્રી-નારદ-પઞ્ચ-રાત્રે જ્ઞાનામૃત-સારે પ્રથમૈક-રાત્રે
મહોત્સવ-દર્શનં નામ એકાદશો ઽધ્યાયઃ
પ્રથમૈક-રાત્રે દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ
શુક ઉવાચ
મહોત્સવે સુનિષ્પન્ને દાનસ્યોત્તર-કાલતઃ ।
કિં બભૂવ રહસ્યં ચ તન્ માં વ્યાખ્યાતુમ્ અર્હસિ

શ્રી-વ્યાસ ઉવાચ
સંપ્રાપ્ય દાનં દેવાનાં ગન્ધર્વશ્ ચોપવર્હણઃ ।
તેષાં ચ પુરતો ભક્ત્યા વિદયામ્ આસ વૈ સદા

શ્રુત્વા તદ્ વચનં બ્રહ્મા તમ્ ઉવાચ ચ સંસદિ ।
શમ્ભુના ચ સમાલોચ્ય બ્રહ્મોવાચ વિધાતા જગતામ્ અપિ

મથુરા-ગમનં ચૈવ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ।
વિલાપં ગોપ-ગોપીનાં શ્રાવયાસ્માંશ્ ચ સામ્પ્રતમ્

॥
મહોત્સવં કુરુ પુનઃ શૃણ્વન્તુ મુનયઃ સુરાઃ ।
ગાયન્તુ તાશ્ ચ સંગીતં નૃત્યન્ત્વ્ અપ્સરાં ગણાઃ

બ્રહ્મણશ્ ચ વચઃ શ્રુત્વા નનૃત્યુશ્ ચાપ્સરોગણાઃ ।
ચક્રુસ્ તાઃ સરસં ગીતં વિદ્યાધર્યશ્ ચ સંસદિ

માયિનાં ચૈવ પ્રવરો ગન્ધર્વશ્ ચોપવર્હણઃ ।
જગૌ સન્ધાન-ભાવેન મથુરા-ગમનં હરેઃ

વિલાપં ગોકુલ-સ્થાનાં શ્રુત્વા વિપ્રાઃ સુરાદયઃ ।
મૂર્ચ્છાં પ્રાપુશ્ ચ રુરુદુર્ દદુર્ દાનં પુનઃ પુનઃ

ગોપીનાં વિરહાલાપૈર્ મૂર્ચ્છિતશ્ ચોપવર્હણઃ ।
વિસ્વરેણ વિતનાત્ તુ તાલ-ભઙ્ગો બભૂવ હ

તત્ તાલ-ભઙ્ગં વિજ્ઞાય દેવાશ્ ચ મુનયસ્ તથા ।
ચુકુપુઃ સહસા સર્વે નિર્ગતાસ્ તન્ મુખાગ્નયઃ

તદ્ દૃષ્ટ્વા સહસા ભીતો ગન્ધર્વશ્ ચોપવર્હણઃ ।
સસ્માર કૃષ્ણં સ્વભીષ્ટં પરમાત્માનમ્ ઈશ્વરમ્

દદૃશુઃ સ્મૃતિ-માત્રેણ તત્-તેજો નભસિ સ્થિતમ્ ।
સ્તમ્ભિતા દેવતાઃ સર્વાશિ-ચક્ર-પુત્તલિકા યથા

સ્તમ્ભિતા વહ્નયઃ સર્વે મુનયશ્ ચ વિજૃમ્ભિતાઃ ।
હરિ-સ્મૃતિશ્ ચાભયદા શુભદા વિઘ્ન-નાશિની

દદૃશુર્ દેવતાઃ સર્વાઃ મુનયશ્ ચાપિ યોષિતઃ ।
ગન્ધર્વાશ્ ચ તથૈવાન્યે તેજો દૃશ્યં સુખ-પ્રદમ્

પરં કુઞ્જ્ઞટિકાકારં કોટીન્દુ-કિરણ-પ્રભમ્ ।
યોજનાયત-વિસ્તીર્ણં સુસ્નિગ્ધં સુમનોહરમ્

તત્ તેજો ઽભ્યન્તરે સર્વે દદૃશૂ રથમ્ ઉત્તમમ્ ।
ગવ્યૂતિમાનં વિસ્તીર્ણં ધનુષ્-કોટિ-સમુચ્છ્રિતમ્

શ્વેતાશ્વાનાં ચ ચક્રાણાં સહસ્રેણ સમાવૃતમ્ ।
અમૂલ્ય-રત્ન-રચિતમ્ ઈશ્વરેચ્છા-વિનિર્મિતમ્

નાના-ચિત્ર-વિચિત્રાઢ્યં મનોયાયિ મમોહરમ્ ।
મુક્તામાણિક્ય-પરમ-હીરાહારૈર્ વિરાજિતમ્

રત્ન-દર્પણ-લક્ષૈશ્ ચ ત્રિ-લક્ષૈઃ શ્વેત-ચામરૈઃ ।
વહ્નિ-શુદ્ધાંશુકાનાં ચ ત્રિ-લક્ષૈઃ પરિશોભિતમ્

ત્રિ-કોટિભિશ્ ચ જ્વલિતં ક્રીડા-સુન્દર-મન્દિરૈઃ ।
પારિજાત-પ્રસૂનાનાં મન્દરાણાં મનોહરૈઃ

માલાજાલૈસ્ ત્રિ-લક્ષૈશ્ ચ માલતીનાં ચ મણ્ડિતમ્ ।
એવંભૂતં રથં દૃષ્ટ્વા દદૃશુસ્ તે તદ્-અનન્તરે

મધ્ય-કોષ્ઠાભ્યન્તરે ચ કિશોરં શ્યામ-સુન્દરમ્ ।
વહ્નિ-શુદ્ધાંશુકેનૈવ પીત-વર્ણેન શોભિતમ્

રત્ન-કેયૂર-વલય-રત્ન-મઞ્જીર-રઞ્જિતમ્ ।
રત્ન-કુણ્ડલ-યુગ્મેન ગણ્ડ-સ્થલ-સમુજ્જ્વલમ્

23 ॥
ઈષદ્ધાસ્ય-પ્રસન્નાસ્યં નિત્યોપાસ્યં સુરાસુરૈઃ ।
ચન્દનોક્ષિત-સર્વાઙ્ગં માલતી-માલ્ય-મણ્ડિતમ્

મણિના કૌસ્તુભેન્દ્રેણ ગણ્ડ-સ્થલ-વિભૂષિતમ્ ।
પરં પ્રધાનં પરમં પરમાત્માનમ્ ઈશ્વરમ્

સ્તુતં બ્રહ્મેશ-શેષૈશ્ ચ રાધા-વક્ષઃ સ્થલ-સ્થિતમ્ ।
વેદાનિર્વચનીયં ચ સ્વેચ્છામયમ્ અનીશ્વરમ્

નિત્યં નિત્યં નિર્ગુણં ચ જ્યોતિ-રૂપં સનાતનમ્ ।
પ્રકૃતેઃ પરમ્ ઈશાનં ભક્તાનુગ્રહકાતરમ્

કોટિ-કન્દર્પ-લાવણ્ય-લીલા-ધામ-મનોહરમ્ ।
મયૂર-પુચ્છ-ચૂડં ચ વરં વંશી-ધરં પરં

દૃષ્ટ્વા તમ્ અદ્ભુતં રૂપં તુષ્ટાવ કમલોદ્ભવઃ ।
ગણેશઃ શેષઃ શમ્ભુશ્ ચ તદ્-અન્યે મુનયઃ સુરાઃ

બ્રહ્મોવાચ
પરં બ્રહ્મ પરં ધામ પરમાત્માનમ્ ઈશ્વરમ્ ।
વન્દે વન્દ્યં ચ સર્વેષાં સર્વ-કારણ-કારણમ્

સર્વેશ્વરં સર્વ-રૂપં સર્વાદ્યં સદ્ભિર્ ઈડિતમ્ ।
વેદાવેદ્યં ચ વિદ્વદ્ભિર્ ન દૃષ્ટં સ્વપ્ન-ગોચરે

શ્રી-મહાદેવ ઉવાચ
સિદ્ધ-સ્વરૂપં સિદ્ધાદ્યં સિદ્ધ-બીજં સનાતનમ્ ।
પ્રસિદ્ધં સિદ્ધિદં શાન્તં સિદ્ધાનાં ચ ગુરોર્ ગુરુમ્

વન્દે વન્દ્યં ચ મહતાં પરાત્ પરતરં વિભુમ્ ।
સ્વાત્મા-રામં પૂર્ણ-કામં ભક્તાનુગ્રહકાતરમ્

ભક્તિ-પ્રિયં ચ ભક્તેશં સ્વ-ભક્તિ-દાસ્યદં પરમ્ ।
સ્વ-પદ-પ્રદમ્ એકં ચ દાતારં સર્વ-સમ્પદામ્

અનન્ત ઉવાચ
વક્ત્રાણાં ચ સહસ્રેણ કિં વા સ્તૌમિ શ્રુતિ-શ્રુતમ્ ।
કોટિભિઃ કોટિભિર્ વક્ત્રૈઃ કો વા સ્તોતું ક્ષમઃ પ્રભો

કિમ્ ઉ સ્તોષ્યતિ શમ્ભુશ્ ચ પઞ્ચ-વક્ત્રેણ વાઞ્ચ્છિતમ્ ।
કર્તા ચતુર્ણાં વેદાનાં કિં સ્તોષ્યતિ ચતુર્-મુખઃ

ષડ્-વક્ત્રો ગજ-વક્ત્રશ્ ચ દેવાશ્ ચ મુનયો ઽપિ વા ।
વેદા વા કિં વેદ-વિદઃ સ્તુવન્તિ પ્રકૃતેઃ પરમ્

વેદાનિર્વચનીયં ચ વેદા નિર્વક્તુમ્ અક્ષમાઃ ।
વેદ-વિજ્ઞાત-વાક્યેન વિદ્વાંસઃ કિં સ્તુવન્તિ તમ્

શ્રી-ગણેશ ઉવાચ
મૂર્ખો વદતિ વિષ્ણાય બુધો વદતિ વિષ્ણવે ।
નમ ઇત્ય્ એવમ્ અર્થમ્ ચ દ્વયોર્ એવ સમં ફલમ્

યસ્મૈ દત્તં ચ યજ્ જ્ઞાનં જ્ઞાન-દાતા હરિઃ સ્વયમ્ ।
જ્ઞાનેન તેન સ સ્તૌતિ ભાવ-ગ્રાહી જનાર્દનઃ

એક-વક્ત્રો ઽનેક-વક્ત્રો મૂર્ખો વિદ્વાન્ સ્વ-કર્મણા ।
અધની ચ ધની વાપિ સપુત્રો વાપ્ય્ અપુત્રકઃ

કર્મણા પરમ્ ઈશં ચ સ્તોતું કો વાપ્ય્ અનુત્તમમ્ ।
યથા-શક્તિ સ્તુતિઃ પૂજા વન્દનં સ્મરણં હરેઃ

સંકીર્તનં ચ ભજનં જપનં બુદ્ધ્ય્-અનુક્રમમ્ ।
કુર્વન્તિ સન્તો ઽસન્તશ્ ચ સન્તતં પરમાત્મનઃ

કાર્તિકેય ઉવાચ
સર્વાન્તરાત્મા ભગવાન્ જ્ઞાનં ચ સર્વ-જીવિનાં ।
જ્ઞાનાનુરૂપં સ્તવનં સન્તો નૈવ હસન્તિ તમ્

ભવેષુ ત્રિ-વિધો લોકો ઽપ્ય્ ઉત્તમો મધ્યમો ઽધમઃ ।
સર્વે સ્વ-કર્મ-વશ-ગા નિષેકઃ કેન વાર્યતે

સર્વેશ્વરં ચ સંવીક્ષ્ય સર્વો વદતિ મત્-પ્રભુમ્ ।
મદ્-ઈશ્વરસ્ય સમતા સર્વેષુ કિંકરેષુ ચ

ભજન્તિ કેચિત્ શુદ્ધાન્તં પરમાત્માનમ્ ઈશ્વરમ્ ।
કેચિત્ તદ્-અંશાંશં પ્રાપ્નુવન્તિ ક્રમેણ તમ્

ધર્મ ઉવાચ
અહં સાક્ષી ચ સર્વેષાં વિધિના નિર્મિતઃ પુરા ।
વિધાતુશ્ ચ વિધાતા ત્વં સર્વેશ્વરં નમો ઽસ્તુ તે

દેવા ઊચુઃ
યં સ્તોતુમ્ અસમર્થશ્ ચ સહસ્રાયુઃ સ્વયં વિધિઃ ।
જ્ઞાનાધિદેવઃ શમ્ભુશ્ ચ તં સ્તોતું કિં વયં ક્ષમાઃ

વેદા ઊચુઃ
કિં જાનીમો વયં કે વાપ્ય્ અનન્તેશસ્ય યો ગુણઃ ।
વયં વેદાશ્ ત્વમ્ અસ્માકં કારણસ્યાપિ કારકઃ

મુનયઃ ઊચુઃ
યદિ વેદા ન જાનન્તિ માહાત્મ્યં પરમાત્મનઃ ।
ન જાનીમસ્ તવ ગુણં વેદાનુસારિણો વયમ્

સરસ્વત્ય્ ઉવાચ
વિદ્યાધિદેવતાહં ચ વેદા વિદ્યાધિદેવકાઃ ।
વેદાધિદેવો ધાતા ચ તદ્-ઈશં સ્તૌમિ કિં પ્રભો

પદ્મોવાચ
યત્ પાદ-પદ્મં પદ્મેશઃ શેષાશ્ ચાન્યે સુરાસ્ તથા ।
ધ્યાયન્તે મુનયો દેવા ધ્યાયે તં પ્રકૃતેઃ પરમ્

સાવિત્ર્ય્ ઉવાચ
સાવિત્રી વેદ-માતાહં વેદાનાં જનકો વિધિઃ ।
ત્વામ્ એવ ધત્તે ધાતરં નમામિ ત્રિ-ગુણાત્ પરમ્

શ્રી-પાર્વત્ય્ ઉવાચ
તવ વક્ષસિ રાધાહં રાસે વૃન્દાવને વને ।
મહા-લક્ષ્મીશ્ ચ વૈકુણ્ઠે પાદ-પદ્માર્ચને રતા

શ્વેત-દ્વીપે સિન્ધુ-કન્યા વિષ્ણોર્ ઉરસિ ભૂ-તલે ।
બ્રહ્મ-લોકે ચ બ્રહ્માણી વેદ-માતા ચ ભારતી

તવાજ્ઞયા ચ દેવાનામ્ અવિર્ભૂતા ચ તેજસિ ।
નિહત્ય દૈત્યાન્ દેવારીન્ દત્વા રાજ્યં સુરાય ચ

તત્-પશ્ચાદ્ દક્ષ-કન્યાહમ્ અધુના પાર્વતી હરે ।
તવાજ્ઞયા હર-ક્રોડે ત્વદ્-ભક્તા પ્રતિ-જન્મનિ

નારાયણ-પ્રિયા શશ્વત્ તેન નારાયણી શ્રુતૌ ।
વિષ્ણોર્ અહં પરા-શક્તિર્ વિષ્ણુ-માયા ચ વૈષ્ણવી

અનન્ત-કોટિ બ્રહ્માણ્ડં મયા સમ્મોહિતં સદા ।
વિદુષાં રસનાગ્રે ચ પ્રત્યક્ષં હિ સરસ્વતી

મહા-વિષ્ણોશ્ ચ માતાહં વિશ્વાનિ યસ્ય લોમસુ ।
રામેશ્વરી ચ સર્વાદ્યા સર્વ-શક્તિ-સ્વરૂપિણી

તદ્-રાસે ધારણાદ્ રાધા વિદ્વદ્ભિઃ પરિકીર્તિતા ।
પરમાનન્દ-પાદાબ્જં વન્દે સાનન્દ-પૂર્વકમ્

યત્-પાદ-પદ્મં ધ્યાયન્તે પરમાનન્દ-કારણમ્ ।
પાદ-પદ્મેશ-શેષાદ્યા મુનયો મનવઃ સુરાઃ

યોગિનઃ સન્તતં સન્તઃ સિદ્ધાશ્ ચ વૈષ્ણવાસ્ તથા ।
અનુગ્રહં કુરુ વિભો બુદ્ધિ-શક્તિર્ અહં તવ

ઇતિ સંવૃતં સ્તોત્રં યઃ પઠેત્ સંયતઃ શુચિઃ ।
ઇહૈવ ચ સુખં ભુઙ્ક્તે યાત્ય્ અન્તે શ્રી-હરેઃ પદમ્

નિવૃત્તેષુ ચ વેદેષુ દેવીષુ મુનિ-પુઙ્ગવે ।
ઉપવર્હણ-ગન્ધર્વઃ સ્તુતિં કર્તું સમુદ્યતઃ

અથ ગન્ધર્વ-કૃત-સ્તોત્રમ્
ગન્ધર્વ ઉવાચ
વન્દે નવ-ઘન-શ્યામં પીત-કૌશેય-વાસસમ્ ।
સાનન્દં સુન્દરં શુદ્ધં શ્રી-કૃષ્ણં પ્રકૃતેઃ પરમ્

રાધેશં રાધિકા-પ્રાણ-વલ્લભં વલ્લવી-સુતમ્ ।
રાધા-સેવિત-પાદાબ્જં રાધા-વક્ષઃ-સ્થલ-સ્થિતમ્

રાધાનુરાગં રાધિકેષ્ટં રાધાપહૃત-માનસમ્ ।
રાધાધરં ભવાધારં સર્વાધારં નમામિ તમ્

રાધા-હૃત્-પદ્મ-મધ્યે ચ વસન્તં સન્તતં શુભમ્ ।
રાધા-સહ-ચરં શશ્વત્ રાધાજ્ઞા-પરિ-પાલકમ્

ધ્યાયન્તે યોગિનો યોગાત્ સિદ્ધાઃ સિદ્ધેશ્વરાશ્ ચ યમ્ ।
તં ધ્યાયે સતતં શુદ્ધં ભગવન્તં સનાતનમ્

સેવન્તે સન્તતં સન્તો બ્રહ્મેશ-શેષ-સંજ્ઞકાઃ ।
સેવન્તે નિર્ગુણં બ્રહ્મ ભગવન્તં સનાતનમ્

નિર્લિપ્તં ચ નિરીહં ચ પરમાત્માનમ્ ઈશ્વરમ્ ।
નિત્યં સત્યં ચ પરં ભગવન્તં સનાતનમ્

યં સૃષ્ટેર્ આદિ-ભૂતં ચ સર્વ-બીજં પરાત્ પરમ્ ।
યોગિનસ્ તં પ્રપદ્યન્તે ભગવન્તં સનાતનમ્

બીજં નાનાવતારાણાં સર્વ-કારણ-કારણમ્ ।
વેદાવેદ્યં વેદ-બીજં વેદ-કારણ-કારણમ્

યોગિનસ્ તં પ્રપદ્યન્તે ભગવન્તં સનાતનમ્ ।
ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા ગન્ધર્વઃ પપાત ધરણી-તલે

નનામ દણ્ડવદ્ ભૂમૌ દેવ-દેવં પરાત્ પરમ્ ।
ઇતિ તેન કૃતં સ્તોત્રં યઃ પઠેત્ પ્રયતઃ શુચિઃ

ઇહૈવ જીવન્-મુક્તશ્ ચ પરે યાતિ પરાં ગતિમ્ ।
હરિ-ભક્તિં હરેર્ દાસ્યં ગોલોકે ચ નિરામયઃ ।
પાર્ષદ-પ્રવરત્વં ચ લભતે નાત્ર સંશયઃ