જ્ઞાનામૃતસારસંહિતા · અધ્યાય 1.10

ઇતિ શ્રી-નારદ-પઞ્ચ-રાત્રે જ્ઞાનામૃત-સારે પ્રથમૈક-રાત્રે
નારદોપદેશ-ગ્રહણં નામ નવમો ઽધ્યાયઃ
પ્રથમૈક-રાત્રે દશમો ઽધ્યાયઃ
શ્રી-શુક ઉવાચ
નારદો હિ મહા-જ્ઞાની દેવર્ષિર્ બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।
સર્વ-વેદ-વિદાં શ્રેષ્ઠો ગરિષ્ઠશ્ ચ વરિષ્ઠકઃ

કથં સ નોપદિષ્ટશ્ ચ જ્ઞાન-હીનો મહા-મુનિઃ ।
તન્ માં બોધય વિભો સન્દેહ-ભઞ્જનં કુરુ

શ્રી-વ્યાસ ઉવાચ
નારદો બ્રહ્મણઃ પુત્રઃ પુરા-કલ્પે બભૂવ સઃ ।
સર્વ-જ્ઞાનં દદૌ તસ્મૈ વિધાતા જગતામ્ અપિ

વેદાંશ્ ચ પાઠયામ્ આસ વેદાઙ્ગાન્ય્ અપિ સુવ્રત ।
સિદ્ધ-વિદ્યાં શિલ્પ-વિદ્યાં યોગ-શાસ્ત્રં પુરાણકમ્

ભગવાન્ એકદા પુત્રં કથયામ્ આસ સંસદિ ।
સૃષ્ટિં કુરુ મહા-ભાગ કૃત્વા દાર-પરિગ્રહમ્

બ્રહ્મણશ્ ચ વચઃ શ્રુત્વા કોપ-રક્તાસ્ય-લોચનઃ ।
ઉવાચ પિતરં કોપાત્ પરં કૃષ્ણ-પરાયનઃ

શ્રી-નારદ ઉવાચ
સર્વેષામ્ અપિ વન્દ્યાનાં પિતા ચૈવ મહા-ગુરુઃ ।
જ્ઞાન-દાતુઃ પરો વન્દ્યો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ

સ્તન-દાત્રી ગર્ભ-ધાત્રી સ્નેહ-કર્ત્રી સદામ્બિકા ।
જન્મ-દાતાન્ન-દાતા સ્યાત્ સ્નેહ-કર્તા પિતા સદા

ન ક્ષમૌ તૌ ચ પિતરૌ પુત્રસ્ય કર્મ ખણ્ડિતુમ્ ।
કરોતિ સદ્-ગુરુઃ શિષ્ય-કર્મ-મૂલ-નિકૃન્તનમ્

ગુરુશ્ ચ જ્ઞાનોદ્ગિરણાત્ જ્ઞાનં સ્યાન્ મન્ત્ર-તન્ત્રયોઃ ।
તત્ તન્ત્રં સ ચ મન્ત્રશ્ ચ કૃષ્ણ-ભક્તિર્ યતો ભવેત્

શ્રી-કૃષ્ણ-વિમુખો ભૂત્વા વિષયે યસ્ય માનસમ્ ।
વિષમ્ અત્યમૃતં ત્યક્ત્વા સ ચ મૂઢો નરાધમઃ

સ ગુરુઃ સ પિતા વન્દ્યઃ સા માતા સ પતિઃ સુતઃ ।
યો દદાતિ હરૌ ભક્તિં કર્મ-મૂલ-નિકૃન્તની

શ્રી-કૃષ્ણ-ભજનં તાત સર્વ-મઙ્ગલ-મઙ્ગલમ્ ।
કર્મોપભોગ-રોગઆણામ્ ઔષધં તન્-નિકૃન્તનમ્

અહો જગદ્-વિધાતુશ્ ચ ધર્મ-શાસ્તુર્ ઇયં મતિઃ ।
સ્વયં માયા-મોહિતશ્ ચ પરં ભ્રષ્ટં કરોતિ ચ

વિષ્ણુસ્ ત્વાં મોહિતામ્ કૃત્વા યુયોજ સ્રષ્ટુમ્ ઈશ્વરઃ ।
ન દદૌ સ્વાત્મ-ભક્તિં તાં સ્વ-દાસ્યં ચાતિ-દુર્લભમ્

માતા દદાતિ પુત્રાય મોદકં ક્ષુન્-નિવારકમ્ ।
સ ચ બાલો ન જાનાતિ કથંભૂતં ચ મોદકમ્

બાલકં વઞ્ચનં કૃત્વા મિષ્ટં દ્રવ્યં પ્રદાય સઃ ।
પિતા પ્રયાતિ કાર્યાર્થં વિષ્ણુના મોહિતસ્ તથા

સંસાર-કૂપ-પતિતો વિષ્ણુના પ્રેરિતો ભવાન્ ।
ન યુક્તં પતનં તત્ર તદ્ ઉદ્ધારમ્ અભીપ્સિતમ્

જ્ઞાની ગુરુશ્ ચ બલવાન્ ભવાબ્ધેઃ શિષ્યમ્ ઉદ્ધરેત્ ।
ગુરુઃ સ્વયમ્ અસિદ્ધશ્ ચ દુર્બલઃ કથમ્ ઉદ્ધરેત્

ગુરોર્ અત્ય્-અવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમ્ અજાનતઃ ।
ઉત્પથ-પ્રતિપન્નસ્ય પરિત્યાગો વિધીયતે

સ ગુરુઃ પરમો વૈરી યો દદાતિ હ્ય્ અસન્-મતિમ્ ।
તં નમસ્-કૃત્ય સત્-શિષ્યઃ પ્રયાતિ જ્ઞાનદં ગુરુમ્

સંસાર-વિષયોન્મત્તો ગુરુ-રાર્તઃ સ્વ-કર્મણિ ।
દુર્બલો દુર્વહં ભારં દદાતિ જનકાય ચ

નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ક્રુદ્ધઃ પુત્રમ્ ઉવાચ સઃ ।
કમ્પિતસ્ તમસા ધાતા કોપ-રક્તાસ્ય-લોચનઃ

બ્રહ્મોવાચ
જ્ઞાનં તે ભવતુ ભ્રષ્ટં સ્ત્રી-જિતો ભવ પામર ।
સર્વ-જાતિષુ ગન્ધર્વઃ કામી સો ઽપિ ભવાન્ ભવ

પઞ્ચાશત્-કામિનીનાં ચ સ્વયં ભર્તા ભવાચિરાત્ ।
તાસાં વશશ્ ચ સતતં સ્ત્રીણાં ક્રીડા મૃગો યથા

શૃઙ્ગાર-શૂરો ભવ રે શશ્વત્-સુસ્થિર-યૌવનઃ ।
તાસાં નિત્યં યૌવનાનાં સુન્દરીણાં પ્રિયો ભવ

કામ-બાધ્યો ભવ ચિરં દિવ્ય-વર્ષ-સહસ્રકમ્ ।
નિર્જને નિર્જને રમ્યે વને ક્રીડાં કરિષ્યસિ

તતો વર્ષ-સહસ્રાન્તે મયા શપ્તઃ સ્વ-કર્મણા ।
વિપ્ર-દાસ્યાં તુ શૂદ્રાયાં જનિષ્યસિ ન સંશયઃ

તતો વૈષ્ણવ-સંસર્ગાત્ વિષ્ણોર્ ઉચ્છિષ્ટ-ભોજનાત્ ।
વિષ્ણુ-મન્ત્ર-પ્રસાદેન વિષ્ણુ-માયા-વિમોહિતઃ

તાતસ્ય વચનં શ્રુત્વા ચુકોપ નારદો મુનિઃ ।
શશાપ પિતરં શિઘ્રં દારુણં ચ યથોચિતમ્

અપૂજ્યો ભવ દુષ્ટં ત્વં ત્વન્-મન્ત્રોપાસકઃ કુતઃ ।
અગમ્યાગમનેચ્છા તે ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

નારદસ્ય તુ શાપેન સો ઽપૂજ્યો જગતાં વિધિઃ ।
દૃષ્ટ્વા સ્વ-કન્યા-રૂપં ચ પશ્ચાદ્ ધાવિતવાન્ પુરા

પુનઃ સ્વ-દેહં તત્યાજ ભર્ત્સિતઃ સનકાદિભિઃ ।
લજ્જિતઃ કામ-યુક્તશ્ ચ પુનર્ બ્રહ્મા બભૂવ સઃ

નારદસ્ તુ નમસ્-કૃત્ય પિતરં કમલોદ્ભવમ્ ।
વિપ્ર-દેહં પરિત્યજ્ય ગન્ધર્વશ્ ચ બભૂવ સઃ

નવ-યૌવન-કાલેન બલવાન્ મદનોદ્ધતઃ ।
જહાર કન્યાઃ પઞ્ચાશત્ બલાચ્ ચિત્ર-રથસ્ય તુ

ગાન્ધર્વેન વિવાહેન તા ઉવાહ ચ નિર્જને ।
મૂર્ચ્છાં પ્રાપુશ્ ચ તાઃ કન્યા દૃષ્ટ્વા સુન્દરમ્ ઈશ્વરમ્

વિસસ્પુરુશ્ ચ પિતરં માતરં ભ્રાતરં તથા ।
રેમિરે તેન સાર્ધં ચ કામુક્યઃ કામુકેન ચ

કન્દરેર્ કન્દરે રમ્યે રમ્યે સુન્દર-મન્દિરે ।
શૈલે શૈલે સુરહસિ કાનને કાનને તથા

પુષ્પોદ્યને તરુ-દ્યાને નદ્યાં નદ્યાં નદે નદે ।
સરઃશ્રેષ્ઠે સરઃશ્રેષ્ઠે વરે ચન્દ્ર-સરોવરે

સુરેશસ્યાપિ નિકટે સુભદ્રસ્ય તટે તટે ।
અગમ્યે ચ મહા-ઘોરે ગન્ધ-માદન-ગહ્વરે

પરિજાત-તરુણાં ચ પુષ્પિતાનાં મનોહરે ।
તદ્-અન્તરે સુન્દરે ચામોદિતે પુષ્પ-વાયુના

મલયે નિલયે રમ્યે સુગન્ધે ચન્દનાન્વિતે ।
ચન્દનોક્ષિત-સર્વાઙ્ગશ્ ચન્દનાક્તેન કામિના

રમ્ય-ચમ્પક-શય્યાસુ ચન્દનાક્તાસુ સસ્મિતાઃ ।
દિવાનિશં ન જાનન્તિ કામિના સસ્મિતેન ચ

વિસ્યન્દકે શૂરસેને નન્દને પુષ્પ-ભદ્રકે ।
સ્વાહા-વને કામ્યકે ચ રમ્યકે પારિભદ્રકે

સુરન્ધકે ગન્ધકે ચ સુરઙ્હ્રે પુણ્ડ્રકે ઽપિ ચ ।
કાલઞ્જરે પઞ્જરે ચ કાઞ્ચી-કાઞ્ચન-કાનને

મધુ-માધવ-માસે ચ મધૂરે મધુ-કાનને ।
વને કલ્પ-તરૂણાં ચ વિશ્વ-કારુ-કૃત-સ્થલે

રત્નાકરાણાં નિકરે સુન્દરે સુન્દરાન્તરે ।
સુવેલે ચ સુપાર્શ્વે ચ પ્રવાલાંકુર-કાનને

મન્દારે મન્દિરે પૂરે ગાન્ધારે ચ યુગન્ધરે ।
વને કેલિ-કદમ્બાનાં કેતકીનાં મનોહરે

માધવી-માલતીનાં ચ યૂથિકાનાં વને વને ।
ચમ્પકાનાં પલાશાનાં કુન્દાનાં વિપિને તથા

નાગેશ્વર-લવઙ્ગાનાં અન્તરે લલિતાલયે ।
કુમુદાનાં પઙ્કજાનાં પઙ્કિલે કોમલ-સ્થલે

સ્થલ-પદ્મ-પ્રકારો ચ ભૂમિ-ચમ્પક-કાનને ।
લાઙ્ગલીનાં રસાલાનાં પનસાનાં સુખ-પ્રદે

કદલી-બદરીણાં ચ શ્રી-ફલાનાં ચ શ્રી-યુતે ।
જમ્બીરાણાં ચ જમ્બૂનાં કરઞ્જાનાં તથૈવ ચ

કૃત્વા બિહારં તાભિશ્ ચ ગન્ધર્વશ્ ચોપવર્હણઃ ।
દિવ્યં વર્ષ-સહસ્રં ચ સ્વાશ્રમં પુનર્ આયયૌ

શ્રુત્વા વિધાતુર્ આહ્વાનં પુષ્કરં ચ યયૌ પુનઃ ।
દદર્શ તત્ર બ્રહ્માણમ્ રત્ન-સિંહાસન-સ્થિતમ્

દેવેન્દ્રૈશ્ ચાપિ સિદ્ધેન્દ્રૈર્ મુનીન્દ્રૈઃ સન્કાદિભિઃ ।
સમાવૃતં સભાયાં ચ રક્ષો-ગન્ધર્વ-કિન્નરૈઃ

સુશોભિતં યથા ચન્દ્રં ગગને ભગણૈઃ સહ ।
પ્રણનામ સભા-મધ્યે તાભિઃ સાર્ધં જગદ્-વિધિમ્

મહેશં ચ ગણેશં ચ ધનેશં શેષમ્ ઈશ્વરમ્ ।
ધર્મં ધન્વન્તરિં સ્કન્દં સૂર્ય-સોમ-હુતાશનમ્

ઉપેન્દ્રેન્દ્રં વિશ્વ-કારું વરુણં પવનં સ્મરમ્ ।
યમમ્ અષ્ટૌ વસૂન્ રુદ્રાન્ જયન્તં નલકૂવરમ્

સર્વાન્ દેવાન્ નમસ્-કૃત્ય નનામ મુનિ-પુઙ્ગવમ્ ।
અગસ્ત્યં ચ પુલસ્ત્યં ચ પુલહં ચ પ્રચેતસમ્

સર્વ-શ્રેષ્ઠં વસિષ્ઠં ચ દક્ષં ચ કર્દમં તથા ।
સનકં સનન્દં ચ તૃતીયં ચ સનાતનમ્

સનત્-કુમારં યોગીશં જ્ઞાનિનાં ચ ગુરોર્ ગુરુમ્ ।
વોઢું પઞ્ચ-શિખં સઙ્ખં ભૃગુમ્ અઙ્ગિરસં તથા

આસુરિં કપિલં કૌત્સં ક્રતું નારાયણં નરમ્ ।
મરીચિં કશ્યપં કણ્વં વ્યાસં દુર્વાસસં કવિમ્

બૃહસ્પતિં ચ ચ્યવનં માર્કણ્ડેયં ચ લોમશમ્ ।
વાલ્મીકિં પરશુ-રામં સંવર્તં ચ વિભાણ્ડકમ્

દેવલં ચ વામ-દેવમ્ ઋશયશૃઙ્ગં પરાશારમ્ ।
એતાન્ સર્વાન્ નમસ્-કૃત્ય તસ્થૌ સ પુરતો વિધેઃ

તુષ્ટાવ સર્વાન્ દેવાંશ્ ચ મુનીન્દ્રાંશ્ ચ તથૈવ ચ ।
તમ્ ઉવાચ સભા-મધ્યે વિધાતા જગતામ્ અપિ ।
સસ્મિતઃ સુપ્રસન્નશ્ ચ ગન્ધર્વમ્ ઉપવર્હણમ્

બ્રહ્મોવાચ
શ્રી-કૃષ્ણ-રસ-સઙ્ગીતં વીણા-ધ્વનિ-સમન્વિતમ્ ।
કુરુ વત્સાધુનાત્રૈવ શૃણ્વન્તુ મુનયઃ સુરાઃ

ગોપીનાં વસ્ત્ર-હરણં હરં રાસ-મહોત્સવમ્ ।
તાભિઃ સાર્ધં જલ-ક્રીડાં હરેર્ ઉત્કીર્તનં કુરુ

કૃષ્ણ-સઙ્કીર્તનં તૂર્ણં પુનાતિ શ્રુતિ-માત્રતઃ ।
શ્રોતારં ચ પ્રવક્તારં પુરુષૈઃ સપ્તભિઃ સહ

યત્રૈવ પ્રભવેદ્ વત્સ તન્-નામ-ગુણાનુકીર્તનમ્ ।
તત્ર સર્વાણિ તીર્થાનિ પુણ્યાનિ મઙ્ગલાનિ ચ

તત્-કીર્તન-ધ્વનિં શ્રુત્વા સર્વાણિ પાતકાનિ ચ ।
દૂરાદ્ એવ પલાયન્તે વૈનતેયમ્ ઇવોરગાઃ

તદ્ દિનં સફલં ધન્યં યશસ્યં સર્વ-મઙ્ગલમ્ ।
શ્રી-કૃષ્ણ-કીર્તનં યત્ર તત્રૈવ નાયુષો વ્યયઃ

સંકીર્તન-ધ્વનિં શ્રુત્વા યે ચ નૃત્યન્તિ વૈષ્ણવાઃ ।
તેષાં પાદ-રજઃ-સ્પર્શાત્ સદ્યઃ પૂતા વસુન્ધરા

તત્-કીર્તનં ભવેદ્ યત્ર કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ।
સ્થાનં તચ્ ચ ભવેત્ તીર્થં મૃતાનાં તત્ર મુક્તિદમ્

નાત્ર પાપાનિ તિષ્ઠન્તિ પુણ્યાનિ સુસ્થિરાણિ ચ ।
તપસ્વિનાં ચ વ્રતિનાં વ્રતાનાં તપસાં સ્થલમ્

વર્તતે પાપિનાં દેહે પાપાનિ ત્રિ-વિધાનિ ચ ।
મહા-પાપોપપાપાતિપાપાન્ય્ એવ સ્મૃતાનિ ચ

હન્તા યો વિપ્ર-ભિક્ષૂણાં યતીનાં બ્રહ્મ-ચારિણાં ।
સ્ત્રીણાં ચ વૈષ્ણવાનાં ચ સ મહા-પાતકી સ્મૃતઃ

ભ્રૂણા-ઘ્નશ્ ચાપિ ગો-ઘ્નશ્ ચ શૂદ્ર-ઘ્નશ્ ચ કૃત-ઘ્નકઃ ।
વિશ્વાસ-ઘાતી વિડ્-ભોજી સ એવ હ્ય્ ઉપપાતકી

અગમ્યાગમિનો યે ચ સુર-વિપ્ર-સ્વહારિણઃ ।
અતિપાતકિનશ્ ચૈતે વેદ-વિદ્ભિઃ પ્રકીર્તિતાઃ

કૃષ્ણ-સંકીર્ત્ન-ધ્યાનાત્ તન્-મન્ત્ર-ગ્રહણાદ્ અહો ।
મુચ્યન્તે પાતકૈસ્ તૈસ્ તૈઃ પાપિનસ્ ત્રિ-વિધાઃ સ્મૃતાઃ

તપો-યજ્ઞ-કૃતી પૂતસ્ તીર્થ-સ્નાત-વ્રતી તથા ।
ભિક્ષુર્ યતિર્ બ્રહ્મ-ચારી વાન-પ્રસ્થશ્ ચ તાપસઃ

પવિત્રઃ પરમો વહ્નિઃ સુપવિત્રં જલં યથા ।
એતે સર્વે વૈષ્ણવાનાં કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

વિષ્ણુ-પાદોદકોચ્છિષ્ટં ભુઞ્જતે યે ચ નિત્યશઃ ।
પશ્યન્તિ ચ શિલા-ચક્રં પૂજાં કુર્વન્તિ નિત્યશઃ

જીવન્-મુક્તાસ્ ચ તે ધન્યા હરિ-દાસાશ્ ચ ભારતે ।
પદે પદે ઽશ્વમેધસ્ય પ્રાપ્નુવન્તિ ફલં ધ્રુવમ્

નહિ તેષાં પરાભૂતાઃ પુણ્યવન્તો જગત્-ત્રયે ।
તેષાં ચ પાદ-રજસા તીર્થં પૂતં તથા ધરા

॥
તેષાં ચ દર્શનં સ્પર્શં વાઞ્છન્તિ મુનયઃ સુરાઃ ।
પુરુષાણાં સહસ્રં ચ પૂતં તજ્-જન્મ-માત્રતઃ

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા જગતાં ધાતા તત્ર તૂષ્ણીં બભૂવ સઃ ।
આશ્ચર્યં મેનિરે શ્રુત્વા દેવાશ્ ચ મુનયસ્ તથા

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર વિદ્યા-ધર્યઃ સમાગતાઃ ।
ગન્ધર્વાશ્ ચાપિ વિવિધા નનૃતુઃ કિન્નરા જગુઃ

રમ્ભોર્ વશી ઘૃતાચી ચ મેનકા ચ તિલોત્તમા ।
સુધામુખી પૂર્ણ-ચિત્તી મોહિની કલિકા તથા

ચમ્પાવતી ચન્દ્ર-મુખી પદ્મા પદ્મ-મુખીતિ ચ ।
એતાશ્ ચાન્યાશ્ ચ બહ્વ્યશ્ ચ શ્વશ્વત્ સુસ્થિર-યૌવનાઃ

બૃહન્-નિતમ્બ-શ્રોણીકાસ્તનભારૈઃ સમાનતાઃ ।
ઈષદ્ધાસ્યાઃ પ્રસન્નાસ્યાઃ કામાર્તાશ્ ચ સમાયયુઃ

વેદ-જ્ઞા મૂર્તિમન્તશ્ ચ વેદાશ્ ચાત્વાર એવ ચ ।
બ્રાહ્મણા ભિક્ષવઃ સિદ્ધા યતયો બ્રહ્મ-ચારિણઃ

સમાયયુસ્ તથા મન્દા દૈવ-જ્ઞાઃ સ્તુતિ-પાઠકાઃ ।
લક્ષ્મી સરસ્વતી દુર્ગા સાવિત્રી રોહિણી રતિઃ

તુલસી પૃથિવી ગઙ્ગા સ્વાહા ચ યમુના તથા ।
વારુણી મનસેન્દ્રાણી તાઃ સર્વા દેવ-યોષિતઃ

મુનિ-પત્ન્યશ્ ચ ગન્ધર્વ્યો હર્ષ-યુક્તાઃ સમાયયુઃ ।
અહો મહોત્સવં પરમાનન્દ-માનસાઃ ।
વિચિત્રાં ચ બ્રહ્મ-સભાં પુષ્કરં તીર્થમ્ આયયુઃ