જાતકમાલા · શ્લોક 62-81

પ્રક્ષાલયન્તિ મુનયો ન જલેન પાપં હસ્તેન નાપ્ય્ અપહરન્તિ જનસ્ય દુઃખમ્ ।
સંચારયન્ત્ય્ અધિગમં ન પરત્ર ચ સ્વં ધર્માન્ વદન્તિ તુ સુખપ્રતિપત્તિસાધ્યાન્

અથ સ ક્રમેણ કાલગતો ભરુકચ્છે પ્રોષિતભર્તૃકાયા નાર્યાઃ કુક્ષૌ જન્મ પ્રતિસંદધે । કાલાન્તરેણ ચ ગર્ભાદ્ અભિનિષ્ક્રાન્તઃ । માતા ચૈનમ્ અભિવીક્ષ્ય પુત્રસ્નેહમ્ અનાદૃત્યાપવાદભયાશઙ્કિની કિમ્ અપિ કિમ્ અપિ તપસ્વિની વિલલાપ । અનુનીયમાનાપિ ચ સમાનસુખદુઃખાભિઃ સખીભિર્ અસહમાના તનયવિયોગવ્યસનં તમ્ અતિમનોહરાત્મભાવં બાલકમ્ અઙ્કે કૃત્વા બાષ્પવેગોપરુધ્યમાનસ્ખલિતવચસા નિયતમ્ ઈદૃશં કિં ચિદ્ અવોચત્ ।
જાતે પુત્રે ભવન્તિ પ્રમુદિતહૃદયા માતરો જીવલોકે
દૃષ્ટ્વા વંશસ્ય લક્ષ્મીમ્ અનુપરતરસામ્ ઉન્મિષન્તીં સમન્તાત્ ।
આનન્દાન્દોલિતાનાં ભવતિ સ દિવસો બાન્ધવાનામ્ અદીર્ઘો
જાતઃ શોકાય તુ ત્વં મમ તનય કથં મન્દભાગ્યોદયાયાઃ

દુર્વૃત્તાયા મમ તદ્ અધુના કર્મણા પ્રેરિતસ્ ત્વં
ભુઙ્ક્ષ્વાસહ્યં વ્યસનમ્ અથવા સ્વસ્ય દુશ્ચેષ્ટિતસ્ય ।
એતે ઽન્યે ચ વ્યસનનિવહા મૂર્ધ્નિ તેષાં સ્ફુરન્તિ
ત્યક્ત્વા લજ્જાં સુજનદયિતાં યે પ્રમાદં ભજન્તે

ખાદ્યમાનપરિકોમલચ્છવિસ્ તીક્ષ્ણતુણ્ડનખરૈઃ પતત્રિભિઃ ।
પુત્ર દુર્નયફલાનિ ભોક્ષ્યસે માતુર્ અદ્ય પરિમાણવર્તકઃ

ધિગ્ ધિગ્ અસ્તુ પરિણામદારુણાં સઙ્ગિનાં રતિમ્ અપૂર્વવાહિનીમ્ ।
અધ્યવસ્યતિ યયાભિભૂતધીર્ ઈદૃશાન્ય્ અપિ જનો હતત્રપઃ

કષ્ટમ્ આયતવિષાદભીષણે સંકટે મમ વિવર્તતે મનઃ ।
યત્ર લોકરવભીતયા મયા પુત્રક ત્વમ્ અટવીં નિપાત્યસે

દારુણં બત બિધેર્ વિચેષ્ટિતં દુષ્કરં ખલુ મયા સમીહિતમ્ ।
કિં કરોમિ શરણં વ્રજામિ કં પુત્ર શોકશરતાડિતાશયા

હા હતાસ્મિ વિઘૃણેન ચેતસા કામદોહદપથાનુપાતિના ।
યત્ સુદુષ્કરમ્ ઇદં કરિષ્યતે વૈશસં વિહતલજ્જયા મયા

ભૂર્ ઇયં કિમ્ ઇતિ નાવદીર્યતે નારકઃ ક્વ નુ સ હવ્યવાહનઃ ।
યો ન નિર્દહતિ પાપકારિણીં કક્ષમુષ્ટિમ્ ઇવ માં હતત્રપામ્

વિતતશિખિકલાપોદ્ભાસુરાલોકજાલં નિપતતિ મમ વજ્રં સાંપ્રતં કિં તુ મૂર્ધ્નિ ।
સુતમ્ અકરુણચિત્તા યાહમ્ એવં ત્યજામિ સ્તનરસપરિભોગક્લીબવક્ત્રારવિન્દમ્

ઇત્ય્ એવમ્ અન્યથા ચ તસ્યા વિલપન્ત્યાઃ કિંચિચ્છેષા રજની બભૂવ । સા પરિચારિકામ્ અબ્રવીત્ । જ્ઞાયતાં તાવદ્ ભદ્રે કિમ્ અવશેષં નિશાયા ઇતિ । સાબ્રવીત્ । સ્વામિનિ સંપ્રતિ હિ
અરુણકિરણમાલાપાટલોપાન્તલેખં પ્રવિરલતરતારં ખં પરાવૃત્તચન્દ્રમ્ ।
પુલિનમ્ ઇવ પયોધેર્ વિદ્રુમક્ષોદતામ્રં પરિમુકુલપલાશસ્વસ્થસંસુપ્તહંસમ્

સા પ્રોવાચ ।
ઇમં હૃદયસંતાપં દીર્ઘકાલાનુષઙ્ગિનમ્ ।
દુર્જાતં મમ મન્દાયા ગચ્છ ચ્છોરય બાલકમ્

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સા બાષ્પવેગોપરુધ્યમાનહૃદયા પૃથિવ્યાં સહસા નિપપાત । પરં ચ સંમોહમ્ ઉપજગામ ।
સા તથેતિ પ્રતિશ્રુત્ય તમ્ આદાય તપસ્વિનમ્ ।
ઉપહારમ્ ઇવાપૂર્વં વિચિક્ષેપ મહાપથે

પુત્રક્રૌર્યં વિવૃતમ્ અશિવં જન્મદુઃખોપતપ્તં
ભર્તૃસ્નેહઃ ચિરપરિચયાદ્ બદ્ધમૂલો ન દૃષ્ટઃ ।
દગ્ધં વંશદ્વયમ્ અપિ મયા દુર્નયાઙ્ગારવર્ષૈર્
હા કામાનાં પ્રકૃતિર્ અસતી સર્વદુઃખપ્રસૂતિઃ

નાસૌ રુરાવામુષિતસ્મૃતિત્વાચ્ ચુકોપ માત્રે ન ચ તત્ત્વદર્શી ।
દૃષ્ટ્વા તુ તામ્ આત્મગતામ્ અવસ્થાં સ્વમ્ એવ ચિત્તં વિનિનિન્દ બાલઃ

નાયં જનન્યા મમ કામચારો ન ચાનિમિત્તં વ્યસનં મમેદમ્ ।
સ્વયં કૃતાનિ વ્યસનાન્ય્ અમૂનિ ત્વયૈવ મે ચિત્ત વિમુઞ્ચ દૈન્યમ્

અનાર્ય તાં ચિત્તકલે પ્રતાર્ય પ્રગાઢદુઃખોદયદારુણેષુ ।
ભવોપભોગેષ્વ્ અધુના વિષાદં કિમ્ એવ મોહાદ્ અસમીક્ષ્યકારિન્

હિતૈષિણસ્ તસ્ય વચો ઽવધીર્ય ત્વમ્ અજ્ઞ નિર્દગ્ધપુનર્ભવસ્ય ।
બિભેષિ દુઃખાદ્ અધુના કિમ્ એવં સ્વકર્મનિર્માણમ્ ઇદં તવૈવ

ન પૂજયન્તિ પ્રતિપત્તિભિર્ યે ગિરો ગુરૂણામ્ અનુકમ્પકાનામ્ ।
ઇમાનિ ચાન્યાનિ ચ તે લભન્તે વિષાદનીનાં વિપદાં શતાનિ

યથા યથા તીવ્રદ્વન્દ્વોપનિપાતજાનિ દુઃખાન્ય્ અનુભવતિ સ્મ તથા તથા સુતરામ્ ઉપજાયમાનસંવેગઃ સાશ્રુકણ્ઠ એવ શુશોચ વિક્લવાત્મા તપસ્વી ।
પ્રવિરલતૃણચ્છન્નશ્વભ્રપ્રપાતભયંકરાન્
મમ ગુરુર્ અસૌ ત્યક્ત્વા યાતો ભવાબ્ધિકદુર્ભવાન્ ।
તનુસુખલવક્લિષ્ટાત્માનો વયં તુ હતત્રપા
ભવજલનિધેર્ દૃષ્ટ્વાપ્ય્ અન્તં પુનર્ નિધનં ગતાઃ

કઠિનોપલશર્કરાકરાલેષ્વ્ અનલપ્લુષ્ટતૃણાચલદ્રુમેષુ ।
મરણાશનિસંનિપાતભીતાઃ ગિરિદુર્ગેષ્વ્ અપરાયણા વસામઃ

રજસાપિ વિરૂક્ષિતાત્મભાવાઃ પરુષૈશ્ ચોપહતા ગદપ્રહારૈઃ ।
મહતીમ્ અપિ યાતનાં વહન્તે વચનત્રાસજડા ભવન્તિ મૃત્યોઃ

હરિણો હરિણેવ બન્ધુમધ્યાદ્ અભિભૂય પ્રસભં વિકૃષ્યમાણઃ ।
અવિખણ્ડિતપૌરુષેણ મૃત્યુદ્વિષતા દુઃખમ્ અયં પરૈતિ લોકઃ

પરિશુષ્કગલાન્તરાલનાડાઃ સરિતાં પ્રાપ્ય તટાન્ય્ ઉદન્વતીનામ્ ।
અનવાપ્તજલા મૃગારિભીતા વયમ્ ઉત્પ્લુત્ય દિશો દિશં વ્રજામઃ

દેશે દેશે વયમ્ અશરણા વ્યાધમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય હિંસ્રં
શષ્પોદ્ભેદપ્રચયહરિતાન્ સંપરિત્યજ્ય દાવાન્ ।
વિન્ધ્યાટવ્યામ્ અજગરદરીદારુણાયામ્ અનાથાઃ
શાર્દૂલાનાં નખમુખશિખાલક્ષ્યભાવં વ્રજામઃ

તૃણપુરુષકાન્ અપ્ય્ આલોક્ય દ્રવન્તિ મનાંસિ નો
ન નિશિ ન દિવા મૃત્યોર્ ભીતાઃ સુખાનિ લભામહે ।
વિતતધનુષં દૃષ્ટ્વા વ્યાધં કૃતાન્તમ્ ઇવાપરં
ન ભવતિ ભયત્રસ્તાઙ્ગાનાં મનાગ્ અપિ ભોજનમ્

તરુપલ્લવાહરિતપાટલાધરાઃ ક્ષિતિરેણુધૂસરિતરોમરાજિકાઃ ।
હરિણાઙ્ગના ન રમયન્તિ નો મનો મરણાતુરં પ્રકૃતિચઞ્ચલેક્ષણાઃ

સ્થલીવાસે તુષ્ટા નવજલતૃણાસ્વાદપટવઃ
સલીલં કાન્તાભિઃ સહ ગમનવિન્યાસચતુરાઃ ।
ન લોકદ્વેષ્ટારો ન ચ ન ચકિતા નાપિ ભયદાઃ
પ્રયત્નાદ્ વધ્યન્તે તદ્ અપિ હરિણા રૌદ્રમતિભિઃ

અટતામ્ અટવીષ્વ્ અવારિતાનાં તૃણશષ્પાઙ્કુરમાત્રભોજનાનામ્ ।
વદ કં નુ સમીક્ષ્ય વૈરિભાવં હરિણાનામ્ અપિ વિદ્વિષો ભવન્તિ

ઋજુષૂત્તાનચિત્તેષુ તૃણતોયોપજીવિષુ ।
હરિણેષુ કથં ક્રૂરાઃ પ્રહરન્તિ મૃગદ્વિષઃ

સર્વદુઃખપ્રતિક્રુષ્ટં સર્વભૂતભયંકરમ્ ।
અવૈમિ મરણં તસ્માદ્ ઉપસર્ગદુરુત્તરમ્

યતશ્ ચ તે મહાસત્ત્વાઃ સ્વં સ્વં વાદમ્ અભિનિવિષ્ટા ન કથાપર્યવસાનમ્ આસાદયન્તિ તતો બોધિસત્ત્વમ્ ઉપેત્ય ન્યાયતઃ પ્રણમ્યેમમ્ અર્થમ્ ઊચુઃ । ભગવન્ ક્ષુદ્રાગક્રોધમરણભયાનાં કિં નુ દુઃખમ્ । કસ્ય વાસ્માકં સુભાષિતમ્ ઇત્ય્ અથૈનાન્ સ મુનિવર્યો ઽબ્રવીત્ ।
સુભાષિતં ચ સર્વેષાં સર્વેષાં ચ સુનિશ્ચિતમ્ ।
સર્વાણ્ય્ એતાનિ દુઃખાનિ રુજન્તિ ભુવનત્રયમ્

અપિ ચ ભદ્રમુખા મમાપ્ય્ અભિપ્રાયઃ શ્રૂયતામ્ ।
અભીક્ષ્ણસમુદાચારો ધર્મે યો યસ્ય બાધતે ।
આશ્રમં મનસો દુઃખમ્ ઇત્ય્ અવૈમિ બ્રવીમિ ચ

સ્પર્ધમાના ઇવાન્યોન્યમ્ ઉપઘ્નન્તિ વિદાહિનઃ ।
લોકાન્ એવ નિરાલોકાઞ્ જન્મસંબન્ધિનો મલાઃ

ક્ષુદ્દુઃખોપહતાત્માનઃ કિં ન કુર્યુઃ શરીરિણઃ ।
અપાયફલસંધાનદારુણં કર્મવૈશસમ્

વ્યતિક્રાન્તાર્યમર્યાદા રાગોપક્લિષ્ટચેતસઃ ।
ભવન્તિ કરુણાપાત્રં પુરુષાસ્ તત્ત્વદર્શિનામ્

સ્ફુટભ્રૂભઙ્ગવિક્ષેપભ્રમદ્વિકૃતલોચનાઃ ।
ક્ષણેનાન્ય ઇવાભાન્તિ પુરુષાઃ પરુષા રુષા

સર્વસત્ત્વૈર્ વિનાભાવપ્રવાસો દીર્ઘકાલિકઃ ।
ભયમ્ આત્યન્તિકં હીદં મરણં સર્વદેહિનામ્

એતે ચાન્યે ચ યે દુઃખપ્રકારા રોમહર્ષણાઃ ।
તે જાતિમ્ અનુવર્તન્તે કરુણામ્ ઇવ સાધવઃ

માતાપિત્રોર્ વિપ્રતિપત્તિં ................ ।
................. કિં નામ તતઃ પરં દુઃખમ્